Skip to main content

Full text of "De re aedificatoria libri decem Leonis Baptistae Alberti ... ; a foedis mendis repurgati per Eberhar dum Tappium lunensem ; quanti hoc opus angelus politianus acerrimi iudicij cur fecerito"

See other formats









DE RE AEDI F E 

cATORl A Ll^RI DECEM LEO 
nis Baptiftx Albcrti Florentini uiri clar ifsim i, & Ar/ 
chitedti nobilifsimi, quibiis omnem Architedlapt 
di rationem dilucida breuirate comy 
. plexus cit. 


Recen sfuiti m S <1 iligentia capitibus di(lindri,& a 
Foedis mcndisrepurgathper Ebcrhardum 
' TappiumLuntnfcni. 


Quanti hoc opus Angelus Poliriantis acerrimi, 
tudicij uir fcceritjin (equenti pagina reperies , 


■ Argentorati excudebat M . Iacobus Cammcr/ 
iander Moguntinus, Anno 15 41, 

J-~lj 

*• • > cla. 



BAPTISTA SICV' 

Iusin autorisperfona ad Lcrtorcm». 

I Ngenuum fu perciTctopus nunc Dcdale, fi me 
Legifles ,uahd»s uolitare per aera pennis 
Vidifles, '.teneri trepidantia brachia nati» 

Pollet 8C Archimedes totum qua uerteret orbem 

Inuenra graudere bafi,cutrac^ folutus 

Siqtiis Hyperboreos ardet difcindcremont«s 9 

Aem ulus affiduo fuperct Babylona labore, 

Condat 8C excelfo pendentia culmina olympo 
Velificatus Athos narratur iungere rerras 
Pontibus humana infhuxit follertia.Scd te 
Non minusifta iuucntuolumus,quoe pagina fignat* 

Pugnabit noftrahaec armatos machina muros 
Cautius, hac poterit fefe lioftis ab hofte tueri, 

Terrigeniiq? minus nocuiflent toela tonantis, 

Fruftra S(. T rinacrij fudaflent brachia fabri, 

Enceladus Sicula ricciam prarmeretur harena. 

Quo pviuata domus, quo regia terta firuantur 
Ordine,quo loca facra deum ornes,quo u< prophana,,’ 

Certus eris quo rura coIas,quain fertilis illinc 
Surgatagcr,lceta ut capiant uix horrea mciTes, 

Inde operi! uitia emendes qua regula, quemue 
Quifcfe modum rebus tandem proponat agendis» 

Accedit poft hoec Romanae gratia linguae» 

Si tc forte itmat nulla pallcfcere culpa, ' 

Orc loqui, eloquium nic cft,quodqj imiteris habebis* 

Et quoe nulla tibi ueterum monumenta dedere 

Hic nofccs, lerture ineas fi uoluerc chartas 

Non pigeat , lo culiiq? tenax fi parcei c auaris 

Dediicas, largas fi bibliopola lonanti 

Impleat aere manusmoftroslcgilTc labores 

Non te poeniteat, celeri quos callidus arte 

IropreiTojr dort» pcrftrinxit robore dextrae <v 

y . Angelus 



ANGELVS POLITI AN VS L A VREN/ 
tio Medici patrono fu o . S , D . 

B Aptilla Leo Florentinus e clariflima Albatorum familia, uir in/ 
geni) elegantis , acerrimi iudicij , exquifttiflimaccpdortrinar , cum 
coplura alia egregia monimenta polleris reliquilTer, tum libros eluat 
brauit de Arcltitcrtura decem, quos propcnioduni emendatos, perpoli 
tdfcp sediturusiamiam in lucem , ac tuo dedicaturus nomini , Fato cil 
fimrtus. Huius frater Bernardus homo prudens , tuicp inter primos Itu 
diofus.utuna operatantiuiri memoria’, uoluntatiq; confulercr, SCtuit 
; in femeriris gratiam rcferm.dcfcriptos eos ex archetypis, atep in uolu/ 
men redactos , tibi repraefentat Laurenti Medices. Et cupiebat ille qui/ 
dem, ut ipfum apud te munus, authorem tp muneris Baptillam ornare 
ucrbis.Quod ego mihi nulla ratione flatui faciendum, ne tam abfqluti 
operis , tam tp excellentis uiri laudes culpa deterere ingenij. NSep operi 
quidem ipft maius multo ex lertiore pteconium accedet, quam quan 
tum ego ullis utrbisconfcquipofltm . Authoris autem laudes, non fo/ 
Ium rpiitol* anguftias,fed noftrac omnino' paupertatem orationis re/ 
formidanr.Nullx quippe' hunc hominem latuerunt quamlibet remorp 
liter*, quamlibet reconditae difciplinae. Dubitare poilis utrum ad ora/ 
toriam magis , an ad poeticen fartus , utrum grauior illi fermo fuerit, 
an urbanior'. Ita ptrfcrutatus antiquitatis uclligia cft , ut omnem ue/ 
terum acchitertandi rationem , & deprehenderit , 8i in exemplum re/ 
uocaucrir . Sic , ut non folum machinas , & pxgmata,auromaract<pcr 
multa, fcd formas quocp aedificiorum admirabtlcis excogiraucrtt.Opti 
mus praeterea pirtor , 8t llatuariustft habitus , cum tamen interitu ita 
ex arnufftm teneret omma.utuix pauci fingula.Quareego de illo, 
ut de Carthagine Saluftius, tacere fatius puto, quam dicerc.Huie 
autem libro Laurenti cum ucl praecipuum locum in tuabib 
liothcca uclim attribuas, tum eum &ipfc legas diligen/ 
ter, 6/ legendum uulgo, publicandum cp cures. Nam &C. 
ipfc dignus elt, qui uolitet dorta per ora uiruni,& 

• in te jam uno propemodum recumbit de/ 

fertum ab aliis patrocinium 

Htcrarum.Valc, Index 




DE RE AEDIFICATORIA i 

LEONIS BAPTIi 

STAE ALBERTI IN DECEM DE ARy 
chitedlura Libros, 

P R AEF A TlO. . 

Reiwdificatoriaecommoditarem , utilitatem , neceflifa/ 
rem , acdignitatem , fufcepd item operis caulfas&C 
ordinem breuibuspci ftringms. 

S V L T A S , E T V A R I A S A R T E S. 
«quae adbenc,bcarec)! agendam faciant, fummaiitdu/ 
iftria,8<l diligenda coquifttas nobis maiores noffritra/ 
j did c re.Qux omnes, 8i fi ferant prae fc,quafi certati in 
*liuctendere,ut plurimum generi horti Inum profinqta 
pie habere ■ innaturo, atqtmfituni eas imclligimus quidpiam quo fin 
gulae (ingulos prae caeteris , diuerfofp polliceri (ruiTtus uideamur. 
NamcJ artes quidem alias necelfitare fcAanuir, alias probamus utili 
tate.alix uerd,quod tantum circa res cognitu gratiflimas uerfentur, 
in pretio funt , Quales autem hx fint arces non cft ut profequar , in 
promptu enim funt. Verum fi repetas , ex omni maximarum artiff 
numero nulla pcnitusinuenies,qtt£ no fpretis reliquis fuos quofda, 
SC proprios fines petat , & contempletur . Aut fi tandem compcriat 
pilam, qux a|m huiufinodi fit,ut ea carere nullo patflo poffis, tum 
Kdefe utilitatem uoluptatij dignitati cp coniumflam prxftet,mco iu 
dido ab earum numero excludendam efl e no duces architcdluram , 
natnqs ea quidem(fiquidcm rem diligendus penfitarisjSc publice,8£ 
priuadm commoddnma,ctuehemctcr gratilfima generi hominum 
eft, dignirntecp inter primas non pollrcma .Std antequam’ ultl.-i pro 
grediar explicandum milii cenfeo, qucmnanV haberi uclim architc/ 
ctum . Non enimtignarium adducarit fabrum, quem ni (liminis ctc 
teraru difciplinarumui|iscoinpares.Fabri enim manus archiccdlo 
proinfiruniento cft. Archicetftumego huncforccoftmiam, qui cet/ 
taadmtrabilifp ratione,flC uia,tummcnte, anini ocp diffinire, tum & 
opere abfolucre didicerit quxcumqj cx pondei fi motu , coi poific|! 
compaddone-SC coaugnrtetatione digmlfiinis hbmimuvi ufibus b'd' 

A Itffune 


Architcdtus 

quis. 


INDEX LIBROR VM 

, ; ET CAPITVM IN. ARCHITECT.V.RAM , 
Leonis BaptiftacAlbcrti». . 

Amoris PrfFatio, rei xdificatorixcommoditacem.urilitaicrmncccfsita 
. ierit ac dignitatem , rufccpti item operis catifas & ordinem breui / . 

bttsperftringeos. • 

Libri prirtii,qui delineamcntis inferibitur, Capita. j 

D E lineamentis, Si eorum tii ac ratione . Caputi. i 

Df occafioncconftituendanim aedium. Quot partibus tota xdi 
ffcahdi ratio confter,qine% cuicp harti partifi conferant. Ca. 2 . 3 

De regionCjCodo Guc acrc,foIc Sc ututis acrem ipfum euariantibiis . 

Caput. J, o ' 4 

Quacnnin regio ponendis aedificiis percommoda, &qttsc minus, Ca/ 
put quartum.. <r' 

.Quibus inditijs Si conicdiuriscommoditasrcgionis fit indaganda. Ca/ 
putquintum. 7 

De quibiifdam occultioribus regionis commodis fimu],Si: incommo j 
dis. quae fiipicntiquoep indaganda funt. Captitfextum. g 

De area.detji linearum fpccicbus. Caputfiptimum, 9) 

Dearcarinu fpcciebus.formfejatcjjfiguriSj&quK riam earum utiliores 
ac firmiores. Caput otfiaoum. 10 

De paratione. Aedificandi ratio unde profedfafit.Caput nonum, 11 
De collinis acparienbus.deephis.qtix ad colunas pertinent. Ca.x. 13 
Quam utilia (int tofta tum incolis , tum exteris aedificiorum partibus. 
Quod natura (infuarin,,S£ idcouarijs Figuris extrucnda.Ca.xi, '14 
De aedificiorum, apertionibus, feneftris.rcilicet,oftijs, 8 C alijs,quoc totiS 
parietis' craifitudinem non pcruadunqdcep eorum numero aemng/ 
nitudfnc,, Caput duodecimum. 1 5 

Defcaljs Oc carum generibus, graduumcp impari numero Si quantita 
te.De mcer.iccits areolis, funli>aquartmicp exitu, Foci gulis, riuoruin 
pedudiione, puteorum &: cloacarum cothraoda politione aclitti.Ca 
1 putdcdmunircrtium.. ' ' lef 

Capira, Secundi libri,quo dc Materia agitur. 17 

A Editicium non temere inebriandum cITc, Fcd multo ante animo ac- 
mente r.euoliiciidiim qtialc,& quantum futuru fit opus, deinde noi 
■ (jr.flcriptione fdlum Sipteluja, licium etiam moduiiScxcmplarrjlcjj 



I N D E X. 

faiUisaflcrula feti alia quauis rc uniuerfum opus , & fingulac tunftarw 
partium dimenfiones ex confilio peritorum penfitanda 8C examinati f, 
ne rc peradia faifti te poenitear. Caput prinuim . ia 

Supra uires nihil aggrcdiundum tifc, naturae non repttgnfidmn, & no 
modo quidqueas,fcd quid deceat, & quo loco agas conf.cnp.z, ly. 
Perfpcda ex lingulis modulorum partibus tota aedifici) rationcprudP/ 
tcsfuper haere confidendos elT'e,& antecjj aedificetur non modo eo/ 
ftabitundefumptibusfttisliatjfcd & reliqua ad ipiiim opus perflete/ 
dum neceifaria multo amcefl e paranda caput tertium. zo 

Qua: 'nam fmt paranda ad $dificium,qui fabri (eligendi, Bc quo tempo 
re arbores exdendae caput quartum , zo 

De exfoc materiei eu 11 odia ac linitione, detf aduerfus futuros morbos 
remcdijs,atcj! apta collocatione caput quintum. zz 

Qux'nam arborum operi aedificiorum ftnt commodiorts,quacc); illa/ 
rum natura, ufus,utilitas J & ad unamquancjiacdificij partem aptitu/ 
do caput fextum, z z 

De arboribus iterum fummatim caput feptimum. z 4 . 

De lapidibusin uniuerfum, quando eximedi & in opusrcponcdi.Qu» 
facili ores, toleranti orer, mei 10 res & durabil. Caput 3. i f 

Nonnulla de lapidibusmcmoratu digna a ucteribus tradita, cap. 9 , z 6 
Lateres unde 3C quando ducendi, quo modo formandi , Si quot illoto 
gcncra.De triangularium lapidum utilitate , da j; plaflice obiter ca/ 
put decimum. X7 

De calcis SC gypfi natura, ufu 8 c fpecicbus,in quo conueniant,in quo 1 / 
tem dtfferant.dcef alrjs nonnullis notatu liaud indignis cap.ii . z? 
De triti harenarum gencribus,acdiffcrcntijs,dec] 5 diucrfa uariorum lo 
eorum aedificandi materia caput duodeemumt . jo 

An temporis obferuatio indtoandis aedificiis conducat, Quod tem pu» 
apcum,quibusffl precibus & augurijs captandum fit inttiiim , caput 
deciinunitertium , )( 

Capita ccrtrj libri, in quo dcOpcre fermo in/ 
ftituitur. 

O Peris aflrucndi ratio in quouerfetur. StmdUirx partes quxfint, 
quibusff indigeant. Fundamentum non cife fiiutfutrx partem. 
Quod lotum iit futurum aedificio commodum caput primum, }i 
Quod fundamenta lituis fini prafignanda, Soli firmitas quibus argu/ 

jt nuu/ 



I ND E X,' 

Wntfscognofcnfur caput fecundum . 52, 

Varia eiTe locorum genera, 8 C ideo nulli fidendum il/co,nifi primo aus 
<Ioacx,dftcrnx,putek|? fodiantur. In locis autem paluftribusinucr/ 
fx,prxuftxcj? fudes,ac pali malleis lenioribus , attamen i<ftu crebro 
adufcjj fublimc figendas eiTe caput tertium . 3* 

De lapidum natura, fonna^habitudine , decjjcakis QC fulturae glutino 
atq? lllignmentis cnpur quartum, • 34 

De pedamentorum extrmftionc exueterum monumentis dC exemplis, 
caput quintum. 55 

Aeftuarialiucfpiranientain crafllioribusmuris ab inio ad fummum 
ufijt aperta eiTe relinquenda.Quid inter pedamentum & parietem in 
tcrfic.Parietis partes primariae quae* De tribus ftriufcuroe generibus 
dc'q; podrj materia 8 C forma caput fextum . ?<> 

De lapidum creatione, contextu 8 C connexu, Qui Iapides fint firmiores 
qui item debiliores caput feptimum. 3 7 

De complementi partibus, cortidbus,infardnamentis,fl£ eorum gene/ 
nbus caput odauum, 37 

De lapidum procindu, nexu, coronarum fultu ♦ Quo modo lapides 
plurimi in parietis foliditatem cogantur caput nonum. 33 

De Icgittimo parietis aftruendi genere, 8 C lapidum cum harenis conue 
nientia caput decimum. 39 

De parietum illmcndomm,ueftiendorimiq; rntionc,anfis dearum re/ 
medi)s,dccj? uetuitifsima Architcdtoruni lcgc,$£ rcmcdijsad fulmi/ 
ilis depulfionem caput undecimum. 40^ 

De rcdiltneis tcdis,de\p trabibus, tignis, SC ofsium intcrfccompadio/ 
ne caput duodecimum. 41 

De flcxilincis teiftis,de arcubus, eorum 1]? differentia et extru(fcionc,dcc[? 

cuneorum in arcubus compofitionc caputdcdmumccmum. 4 z 

Teffudinum uaria effe genera. Quo modo inter fe differant, quibus eo 
• J ffituautur lineis, 8 C quis fit rclcmandi modus caput 14, .43 

De tegorum eru itis 3 c coru m utilitate, dcCji tegularum generibus , (oi> 
mis &1 materia caput decimumquimum. 45 

De pauimetis ex Plini) et Vitruurj opinioneacueterum opcri|t>us 9 dc^ 
uario.rum incipiendorum ac terminandorum operum tempore, an/ 
•t niaerisejMiiodoScfaciecapucdecimuiv.fcxtum. 4$ 

\ .. Quarti librJjCuide imiucrforym opere cfc titulus , 

\ ■ ■ v Capita, 


Ac/ 



I fTDE X. 

< A Edif!cia,fMeaduitaenecersitatcm,ufu5 0pominirafem,fiueai5 teiri 
jPiporum uoluptatcra definita fint, tamen hominum cauda cflc coti/ 
fetuta.Dc rerum publicarum apud diucrfas gentes uaria ditufione. f ir> 
minem ratione Si artium cognitione a beluis differre, c.v qun & lio/ 

■ minum inrer featqi adeo ccdilidorum etiam differentia Si diuerlita» 

colligitur caput primum . 47 

, De urbium regione, loco aefitu commodo arcj; incommodo , parum 

■ ex itetcrum,partimcxfuafemcntia caput fecundum. 49. 

Deurbiuin ambitu, fpacio,& amplitudine, de oppidorum & muro/ 

rum figuris, deepueterum in defignandis urbibus more, ccrcinonij» 
ac obferuatione caput tertium. 51 

De incenibus, propugnaculis, turribus , coronis, & portis , earum tp 
ualuis caput quartum. 5; 

De uiarum tam militarium quam non militarium magnitudine , for / 
ma8/ ratione caput quintum, 54 

Dc pontium .fiuc lignei illi fuerint, fiuc lapidei comoda locatione, dcqi 
eorum pilis, fornicibus, arcubus,angu lis, riparum fubicibus, cunei» 
anfis,inftratura6£fafttgiationc caput fextum. 55 

De cloacis Sicarum ufuaclpccicbus,dcrplluminibus&.'ofsisaquarijs 
nauigqs inferuientibus caput fepiimum, 5 i 

Do portuum cxcruitione commoda , dceji platearum iu urbe partiuo/ 

1 ne caput ocfauum. 58 

Quinti libri, in quode fingulorum operibus craifita 

tur, capita. 59» 

D E Vegia 8 C tyrannica munitione, fiuc habitatione, earumqj differe 
cijs& partibus caput primum 59. 

De porticu, uelhbulo, atria, (ala,fcala, itionibus, apertionibus, podicis, 

■ occultis rccefsibuSjCelatisqj didtigijs. lVmcipum ac priuatoi um wy 
desin quo differant.Principis quot# SCciu« uxoris diilrcra conum/ 
deauc habitatione caput fecundum no 

Dc porticus, atrrj, coenaculi oeftiualis aut byemalis, fpcculjr 8i arcis tb/ 
moda adaiLtioiK.Dc regioc ac tyrannicae fcdis proprietate caput t<r 
tium eri 

'De arcis, ftue maritima illa fit, fiuc iu plano, fitie in monte fuerit fita,' co 
' moda.extriic r tiotie,fiiuac munitione. De podio item, area, muro tui/ 
a 1 fis, pontibus.K turribus eiuldem caput quartum. ni 

v ; Quo modo excubiarum in arcc ltationcs Si lori difponCnda , tecta 

4 exttu 


INDEX, 

extruenda.Sf quibus obfinnanda . De reliquis item rebus ad arcem 
regis fme tyranni nccefiariis caput quintum , er $ 

'Rcfpublica quibus conflet. Vbi& quo modo domus rempublicani ad 
miniftraniiuin & Pontificum coiiflitucndac . De templis maioribus 
minoribus, delubris acfacclliscaptirfexttmi 6 ). 

Pontificum caflra clauflra cfie.QtiidPontificis officium. Clauftrorum 
genera quot,ubi,& quo modo confiituenda caput feptimum 6 4 
Depaleftris,publicis auditorijs 8 C fcholis, imbecillium locis Si hofpita/ 
rtjs,irgroruiiicj; diuerforqs caput otftauum ■ f>? 

DcSaiatoria,iudiciariacg curia, templo ac praetorio. Si quae his aceo/ 
modafint caput nonum e<S 

Caftrurum temflrium tria ede genera, Quo modo caftrafint obuallS 
da,idq; ex aliorum opinione caput decimum 6 6 

De tei reflrium ac ftatiuorum cafironim commoda pofitione , 8 i eorS 
magnitudine, forma Si partibus caput undecimum 6 7, 

'De nauibus,earumc]! partibus, De cafirisitcm maritimis Si eorum mu 
nicionc caput duodecimum 69 

De cytneflore, publicanis, dccumani8,8C id genus commeatuum magi/ 
ftranbus, quibus horreum, aerarium, armamentarium, emporium, 
nauaiia Si equilia debemur. De tribus item carceris generibus Si eo/ 
rura flruc$uris,locis ac formis caput dccimumtertiuni 70 

Depriuatis xdifictjs,8f eorum diferimine.Dcuilla,Scquoe incius pofi 
tionc ac extruiftiont fir.t obferuanda caput decimum quartum , 71 

Villarum tcdla duplicia efle, Deuillac partium lingularum commoda 
pofirione partitu ad hominum, partitu ad animalium, partim ad rc/ 
liquorum inflrumentorum,neccfiariarumC[i rerum ufimi caput de/ 
cmiumquintum 71 

Quod utlitct induilria tam circa animalia, cp circa medis, frtfdlusqjcol 
iigendos & condendos, aream cp conficiundam uerfabitur caput de/ 
ctmumfextum 71 

Dc herili & ingenuorum uill a,ciufqt partibus lingulis , Si. carum com/ 
mada locationccaput decimumleptimum 74 

Inter locupletiorum uillas 8 i urbanas ades quid interfit. T enuiorum 5 
dificationcs ad locupletiores, quantum per facultates permittitur, aty 
cedere debere , Si acfliuis quidem qj hybernis ufibus potius aedificati/ 
duiu caput dccimumodlauutn 77 

Cv 


I N D E Xi 

■ ~ ,Chpita Sexti Iibr/,qui dc Ornamentis infer/bitur,. 7 $. 

,1 /xEfufepti operis di metitote Si ratione , unde colligit qtiamu (lu/ 
| ^diglaboriSjqcindufirjoeiiihtsfcribeiidi&impcnfumfit.Ca.r. 74 
pe pulchritudine SC ornamento, &qu£ aB>if!itunancnr,8<: quid inter f« 
dtlfctanc.Quod certa artis rationefnrwdificandum . Qyisfit artium 
.parens Si alumnus, Caput Secundum, . . 78 

Quod aedificatoria adolclcentiam ip Afia, floremapudGrarcos; pro/- 
batifsimam uero maturitatem apud Italos adepta lit.Cap.j, 79 

Qitod aut ab ingemo, aut ab artifictsinanu decor 6C ornatus omnis re/! 

• bus immittatur, De regione 8 C arca, deep nonnullis uctcrum legibus 
: templorum gratia latis,ac alrjs quibusdam notam quidem SC admi/ 
rarioncdignis,fed creditu difficillimis. Caput quartum 81 
Pe partitione decenti rcpctitiobrcuiufaila,dctp panctis ac tedei exorna 
tione.Quod accuratus ordb.et modus in componendo fitfcruand*. 
Caput quintum. 8s- 

Qua tone maximorum lapidu moles ac pondera facibus loco mouca/ 
tur.autin altum fubleuentur, Caput fextum , 8? 

De rotis,axe<dis,rotu'lis,ucdiibus, trochleis, earum c[? magnitudine, for 
raa,acfigura.Caputfcptimum. 3f 

De cochlea, ciusep anui is. Pondera quo modo trahenda, uclicnda ctpcl 
lenda.Defcriptioforcipfe.inTpleola^acmacliinx, Cap.S. Jitf 

In cru flandis parietibus haretrattonum tunicas tres ad minus adigedas. 
efie.QiiDciint eorum oSiciaSC materia. De crufiatiombusfiC carum 
fpcdebus,de calce ad indudlas crufiariones parando, dcfji (ignoram 
generibus at pictoriis cruftationibus.Caput nonum . S7 

Marmoris fccandi rario.Quaeharenaad eam rem aptipr.Dc ttfhrlato/ 
rum ac circumcxeiflorum marmorum conuenicntia ac differentia., 
deeji pulti ad inficiendum prtcparaiionc.Caput decimum- SS 

Dc ccih contignationibus, teliadinatiombuSj&iubdmalibuscrti/iauo 
. nibus.Capur undecimum.. 89' 

Apertionum ornaincntaplurimum adferreiucunditatis,fed fiaberedtf 
ficultatcsacincommodanuilta Si uaria . Affi diorum opcrumduoclTe 
. genera, Si quid cuiq! conducat. Capunlnodccirmim 90 
De columnis,corunit)i ornamentis, Quid plana, quid axis, filator, pro 
i«flurx,rctra<fcioncs,ucnrer, torquis, SCncxtrtim. Gap. tj. 91 

Septimi Libri,quo dc Sacroruinornamcntisdiffeniur, capita, 91 
|^^Ocm3,tcmpIa,Si bafilicas dxjs dicatas efle, Pe urbis regione Si ^ 


INDEX. 

ren,de'q? illiua ornamentis prarcipuis.Capiir nrlmum 9% 

Qiro potifsimum &t quanto Iapide incenia Ont cxtrucnda,& a quibus 
principiotcmplafintcondica.Caputfccundum , 94 

Quanto ingenio>cura 6 c diligentia templum conftituendum fir ac ex/ 
ornandum ,Quibusdqs,6c ubi fitponendum.Deuario itctnfaciifi/ 
candi ritu . Caput tertium 9f 

De tepli partibus, forma & figura, De tribunalibus & eorum pofitionc 
caput quartum, 9<? 

De templorum porticibus, acccfsibus,gradibus,ipfmsq; porticus aper 
lioniiHis&mrcruanis.Caputquimum 97 

De columnationu ptibus,dccf; capitulis, & coru gnribus cap. 6 , 98 

De columnarum & carum partiit lincamcntis.DebafijChorie, orbicu/ 
lis,amilis,lataftro,lineamcntorum paniculis,fafccola , gradu , rude* 
funiculo, canaliculo, gulula,& undula caput feptimum , 99 

De capitulo Dorico, Iolico, Corinthio Se Italico caput otftauum *co 
De capitulorum trabe, tignis, afsibus,fafcijs, modulis, tegulis, imbrici/ 
btis,fuijs,&al!]sluiiulmoi,quac ad coIunationcsptinentcap,9 icx 
De templi pauimento, interioribus fpacrjs,arcx loco, parietibus 6 C <0/ 
rum ornamentis caput decimum, 104 

Tcmplorutctftn cur fcAudinata e ffc oporteat caput undecimum to$ 
De templorum apertionibus, fcncftris,oftirjs,ualuis et carum particulis 
ornamcntisCj? caput duodecimum, io<r 

De ara,ccen3Ccomunionc,det^ luminibus ac cadcl abris cap. 15 , 107 
Bafilica: primordia, portus, partcSjftrudUira^ quidnnm a templo di/ 
ferep* caput dccitmimquarttmi »03 

De trabeatis SC arcuatis colunationibus.Qiialcsbafilicarfi colunar,co/ 
rona?cp,6£ eam fcdcs,necno fencftraru aliitudo, latitudo &' reticula/ 
no, De corfgnariocbafihcaru,dccpianuis,ctcaruronibu8cap.i5,io9 
De publicisjrcrum monumentis tam in expcditioneipfa q? uidioria par 
ta,parrim aRotnanis,partim a Graecis pofuisac crcdlis cap.itf. no. 
An ftatuxfiiuin templis ponendae , &qux illarum materia commo/ 
difsimacapur decimumfeptimum* ux. 

Capita ocftaut lihri,qui publici profani ornamenti! infcribitiir * 1 * $ 

D H uiarum publicarum fiuc milttnrium,feu uibanai um ornatu, V 
bifepcltcudum fu aut urendum cadaucr, Caput primum 11 ?» 

De fepulchorum ac fcpclicndi uarijs rationibus, Capurfi eundum, 114 
DefaccUiBfepukhrorujpyramidib^colilniSjans&ttiok^ap.J, nf. 

De 


INDEX. 

Defepufchrorum litulis, notis, Stfculpturiseapufqiiartum ir® 
De fpcculis,St earum ornamentis caput quintum i 1 3. 

De urbium ui]sdigmoribus,ut portx,portus,pontes,avcus , triuia 8t 
forum exornetur caput fexnim. 1 10 

De fpefiiaculis,theatris. St curriculis adornandis, quanta tp fit eorum a/ 
tliicas caput feptimum ut 

Di amphitheatro, circo, ambulationib 5 ,ftationibus, 8C minoru iudicfr 
litigiofis porticibus, eorum eji ornamentis caput ocftauum . \i6. 

De comitiorum, feriatus cji curt)s adornandis. Vrbes lucis, natatoris, Ii/ 
bris,bibliorhecis,fcholis,flabulis,naiiiu (lationibtis,necnoninflru/ 
tuentis mathematicis exornari caput nonum. >17 

De thermis, earum commoditatibus & ornatu caputdecimum, 1 19 
Noni libri, cui tituluSjPtfiuatorum ornamentum, Capita . 130 

F Rugalitatcm St parfmioniam cum in omnibus rebus et publicis et 
prittatis,tum in architectura maxime feruandam efic.Dc regia', fc/ 
natorix, ac confularisdomusornamenris caput primum 130 
De urbanorum 8t rufiicorum aedificiorum ornamentis cap.a, 13 1 
Aedificiorum partes et mebra tam natura qi fpecic differre, uariotp mo 
lineamentis fit ornatu decorari debere caput tertium . 1 3 a 

Aedes priuaix,pauimenta, porticus, arca; St horti quibus pitfluriSipls 
tiSjticl ftatuis ornentur caput quartum 134. 

Triaelfequxprxcipuc ad pulchritudinem acuenuftatem jdificiorum 
faciantinummnu fcilicct,figuram& collocationem.caput 5. 1 34 

De numerorum in dimetiendis areis con«efpondeMia,dccjs diffinitionis 
ratione harmoniis BC corporibus non innata caput fextum. 138 
De collinarum ponendam modo,dimcnfione 8t collocatioe e .1,7. 139 
DequibusdSgrauionbusreixdificatorix uitijs.eap.S. 140, 

Quod fit architcttti bene confulti offieium,fit qux ad ornamenti elega 
.tiam faciant caput nonum 141, 

Qiix pOtifsimum architefito fmt confyderanda, quactji tffdtu necefla/ 
riacaput decimum ,43 

Architcdlus quibus, St quo modo confilium fuum St operam imparii 
ri debeat caput undecimum 14.4 

D/cimi libri, qui de operum inflauratione inferibitur, capita. 145 

D B operum uittjs, fit unde proueniant.Qux ab architcdto emenda 
ri pofiim, St qux non, Qnxnam item caelum graucfacunt , cap. 
primum 14;. 


1 'NDE-X. 


■Quod aqua in primis ad uliim ncccflaria fit ,'quodtp uarix illius fide 
fpecies.Caput fecundum 14,7 

Qnatuor circa rem aquariam confidcranda cfle.Et’ unde generetur, suit 
erumpat,quo'ucdciluataqua,Capurtcrtium. iqj} 

Qux ftntinucmcndxjatchus.aqux indicia Caputquartum 14S 

Dc foflura Sc ilrudlura putei aut; cuniculi, Caput quintum 1 50 

Dcaquaruufibus,qiixfalubriorcs,ucl oprimx,tieI contra, Ca.tr. t0 
Deaqux ducendx ratione , &■ quomodo ad humanos ufusaccommo 
dari pofeit, Caput feptirn uni. 15-; 

Dcc 3 fterms,& earum ufu ac utilitate Caput otfiauuti). 155 

Dc mtc in pratoponenda, Quo modo fylua crefcat inpaluftri.utfp re/ 
giontbus,quxab aquisinlcftantur,fubuenicndum, Cap.J. I tn' 
Dc itinerihus,uijs aquaticis Se aggere Caput decimum 1 157 

De fodimini adornatione,nc aquarum copia defit, nefiiciifus cius tmpc 
diatur Caput undecimum 158 

Quibus aggeribus littus maris corroborabitur , Quomodo portus £C 
oiiia muniamur, qttotp artificio aquae defluuia occludamur Captit 
duodecimum. 1J9 

De rerum quarundam emendationeae remediis in gne. Gap.»} nj 
.Minutiora qttxdam quxad igritsufum conferunt Caput 1 a . 1 6 t 

,Quo modo ferpentes, culices, cimices, mufex, mures, pulices, tinex, Si 
idgcmisperdantur & arceantur. Caput 15 1 s>f 

Dc locis xdium calefaciendis ac refrigeradis : dcfjt parienmi uitijs refor 
mandis Si emendandis. Caput decimumfocmm ter 4 

De his qux non prouideri,lediam tfleifta emendari pofsint Caputdeci 
mumCeptimum. , iS 5 


•• > 


Eorum ucro qux in bifee libris contineamur locupletiorem adde 
ve indicem., cutti temporis breuuate,tum etiam aduerfx uale/ ' > 
ttidinismiuria,nuncnon dabatur. Secunda ucro meli/ 
ora, Interim diligentius leifior animadtierratqugin -"' k 

custraclantur. 


Leo/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
Ii (Time comedentur, Quoe ut poHltcoprchcmfionc,8£ cognitione o/ 
piis eft rerum optimaru,& dignifrimarum,Itac£huiufmodi erit ar/ 
chitoflus.Redeo ad rem. Fu 'er e qui dicerent aqua, aut ignem prjebu 
iffc principia,quibus cficdcu fit ut hominfi cqetus celebrarentur, No 
bis ucro rertijparicrisfj; utilitatem, atc^necell irate <pedl:Stibus,ad ho 
mines conciIiandos,atq?una conrinendos,maiore in modu ualuiflc 
nimirum perfuadcbitiir . Sed ik Archire^o quidem ea re folum de/ 
Archircdturx bemus,q> tuta, optatae}? diffugia contra Solis ardorcs,brum3, prui 
utilitas, nastj? d<dcrit(tam et fi ipfum id haud quaqi; minimum bcnehciu eft) 

qu.ini quod multa inucncrit priuaum,& publice' proculdubio lon/ 
geiinha,& ad uirx ufum iteru atqjiterum accomodariflima, Quot 
familias honeftifIimas,3Cnoftra,txalix orbis urbes temporum in/ 
iuria labefactatas funditus amififlet,ni eos patrii lnres,quafi in maio 
rum fuorum gremio receptos confouiflent r Daedalum Ara proba/ 
Dcdafus a/ runrtcmpora, ucl maximi q? apud Selinuncios antrum aedificarir, 
pud Selinii/ ex quo n pes,lcniscp uapor ira cfHarct,ac colligeretur, ut Ardores gra 
tios proba/ tifTiinos dicerer, corpora cp curaret fumma cu uoluprnre . Quid alfft 
lus, qtum multa ifhufmodi excogitarunt qux ad bona ualitudmcfact/ 

ant,geftationes,natariones, thermas, Schmufinodir' Aut quid referi 
uehicula,piftrinas,horria/& minuta hxc,qux tamen in uka degen/ 
da plurimu momenti habentcQuid aquarum copias.exintinus,re/ 
.coditiscp produdcaSjufibusqt tam uarijs, tam c£ expeditis expofitasc* 
Quid trophea,deIubra,fana,tcmpIa,& eiufmodi,qux ad cultum r« 
ligiomSjfruiftunKlj pofteritatis adinuenitcQi.ud demum quo'd ab/ 
fcilTis rupibuSjperfolTis motibus, completis ualhbus, coercitis lacu, 
Ar< hitc(5cLi/ maritfl, expurgata palude, co$dificaris nauibus,du-cdbs fluminibus, 
rx laus expeditis oftrj«,conftitutis pontibus , portuc|t non folum tempora/ 
rqs hominum commodis prouidit,uerum &C aditus ad omnes orbis 
prouintias patefecit.Ex quo cffnftum eft,ut fruges , aromata, gem/ 
mas > rcrum£'t»p<rit»as > & cognitiones, & quxcunqjad falurem,& u* 
rx commodum conferant, homines hominibus mutuis offirijs com 
municarint. Adde his tormenra,machmas, arces , 8c qux ad parria, 
I£bertar£,rcm,deai»cp ciuitatis tuendam, augendamtp, ad propagi* 
dum>ftabilienditmcp imperium ualcanr.Equidem fic arbitror, quot 
quotd ueccie fiominu memoria urbes obfidionc fub aliorum tmpe 
rium uenerinrji rogentur a quo debellata- fubaiTtx fmr,rron nega 
iwras ab ardikefto, Armatum euimfaokhoAcm conteinpfifTe, fcd 

«V 


DE RE AEDIFICATORIA 


tngenrjuim,Sc operum molem, & tormentorum impetum, quibus 
nrgcrct,obrucret,preiraret£p arclutcclus, tolerare diutius neqmuif/ 
fe.Ec cotra,obfclTisquam nunqiii euenit ut fefe alia re magis, quam 
archircdti ope,SC artibus fatis fore tutos dcputcnt.T um fi habitas cX 
perditiones repetas, fortallis reperies huius artibus & uirtutc uidlori 
as plurcs,quam imperatoris dudliqaufpicqsuc partas, iiofirnup fac 
pius huius ingenio abfcj illius armis, quam illius ferro, fine illius co 
filio fuccubuilTe.Ecquod maxime proeliat, parua mami,faluocp uin 
cit milite architedius. De unhtatr hadtenus. Quam ucro grata, &. 
penitus infideac animis fdificandi cura Sc ratio, cu aliunde, tum hinc 
apparet, qudd neminem reperias.modo adfmt facultates, qui no to 
tus ad quidpiam coaedificandum pendeat. Et fi quid ad l e aedificato 
riam excogitarit,uo!ens ac lubens non proferat, 8f, quafi iubente na 
tura,ufui hominii propalet. Ecquam forpccuenir, ut eria rebus alrjs 
occupati nequeamus no focere,quin mente Sc animo aliquas xdifica 
liones comentem ur, Sc alioru fpcdlato xdifirio lingulas ilico dimen 
(tones Iuftramus,acpenfitamus,procp ingenij uiribus difquirimus, 
quid'nam adimi, addi,immutariuepolfit,quo id opus reddatur ele/ 
Santius, ultro'qi monemus.Si quid ucro bene diffinitum, redteip ab 
folutuin fit, quis id non fpedtet cu fumina uoluptato atcji hilaritate'" 
lam ucro quantfi ciues domi,forisc(! non iuuetit modo, actp delcdla 
rit arcliicedlura,ftd multo quidem lioncftarit, quid eft quod referS f 
Qms non libi laudi afo ibaqquod aedificaritrPriuatu etiam , quod 
habitemus aedibus paulo accuratius conflrudtis gloriamfBoni uiri, 
qj parietem, aut porticu duxeris laurillimam, quod ornamenta po/ 
ftiii, columnarum, tcdticjt impofucris,& tuam,& fuam uieem cora/ 
probam, 8d congratulantur. Vel care ltiaximequod intelligunt qui 
dem tefrudlu hoediuiciarum tibi,familiar,pofteris, urbi'cpplurimff 
decoris 8C dignitatis adauxiffe. Cretam infulam in primis fepulchrii 
Iouis nohilitauit,ncc tantu Apollinis oraculo Delon, qui fornia,8d 
fpede urbis, temphep maieftatccolebatur.Quantum ucro authori/ 
tari imperq , 8d nominis Latini contulerit aedificatio nihil plus dido, 
qj nos cx his bullis SC refiduis ucteris m agnificrntise,c|u:c paflim u i/ 
dcitius,rmiitahifloricis credere didicific, qua- alioquin forraflemi/ 
nus credibilia uidebantur. Praeclare igitur aptidThucydidcm prude 
tiaueteru comprobatur, qm ita urbe omni aedificiorum genere pa/ 
raffait,ut longe, cjt erant, potcntiorcs uidcrenair , Et quis fuithim/ 
' ; At mp/ 


Sepulclinrm 
Iouis in Creta,' 
Tcirplu Ap 
pollinis in De 
lo infula. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
«torii ac fapientiflimoru principii, quin inter primas propagfidi no 
minis, SCpoilcritatts curas re habuerit acdificatoriarScddehishaiflc 
iiys.Dcmuhocficad rc,ftabilitatc,dignitatc,decus'c}i rei publicj p!u 
irimii debere archirccto,qiii quidecfficiat,ur in otio cii amoenitate, fc 
ftiuirarc,fahibritatr,in negotio cii cniolumento,reru'cji incremento, 
an utris e]; fine periculo,& cii dignitate uerfemur. Hunc igitur exuo/ 
luptarc,arcji mirifica opcriigratia,cx'cg neceflitate , ex'qi inuentoru 
adiuilicntis,praefidio'ep,exep frudu pofteritatisprobandum colen/ 
dtTqs cfrc,atcpinter primarios, qui de genere hominu honores & p/ 
mia inerucrintjhabcndu non negabimus , Atej nos quidc cum iftacc 
ita efieintelligercmtts,cxpimus animi gratia de cius arte, et rebus ac 
curatius perfcrutari,quibus'nam prinopijs diducerentur, quibusfte 
partibus haherentur,atep finirentur. Quas eu inueniffem genere ua/ 
ria, nu mero pene infinita, re admirabili, utilitate incredibili, ut inter/ 
dum non conftarecquartiam hominii condicto, autquseReip.pars, 
aut quiseiuitatis (latus magis debeat architedtO,imcI omnium cora 
ntoditatum inuentori:publiea,an pritiataifacra anprofana: otiit an 
ncgottuilinguli nequiq;, an genus hominii uniuerfym , infiituimu» 
pluribus de cauffis(qux longum edet hic profequi ) cade ilia collige 
re,qux his dece libris mandata funditeris . Quorum hic erit rebus 
rradadis ordo.Natn aedtfitiiqquod corpus quoddatn effeanimad/ 
ucrrimiis,quod lineamentis, ucluti alia corpora coftaret & materia, 
quorum alterum iftic ab ingenio prodiiccretur,alteriini a natura fu 
Kiperetur.Huicmentcni,cogitationcmcjt,huic alrcri parationem, fe 
Icbtioncnibp adhibendam .Sed utrorumcj per fencucrum fatis ad re 
uakreintclleximus,ni & periti artificis manus, quae lineamentis ma/ 
teriam cofbrmarct,acccflcrit. Cum'qt aedifiriorum uarij tlfent tifus, 
perueftigandum fuit an eadem Iineamenroi u finitio, quibus'qi ope/ 
ribus coimcnirer.Diflinximuseade re adlficiorum gcnera,in qmbg 
quidem cum habere plurimum momeniiuidercnnis,coh£fionf mo 
(iuinVj; linearum inter fe,ex quo praecipua pulchritudinis effodio e/ 
inanarit. De pulchritudine idcirco Cfpimiis difqtiircrc, quidnam ef/ 
fer,5C qualis cuAjt deberetur. Cum 'ipm his omnibus peccata inter/ 
dum offenderentur, inucftigauiiiius quo paftci emendari inftaura/ 
ri'qt po(fcnr.Ciii'cj! igitur libro pro rerum uarietate ftiusinfcribinir 
titulus huncin modum. Nam primi c]uidcm titulus, Primo lineam? 
ta.ScciiJo inatcria,T<rtio opus, Quarto uniiicrforum opus, Quin 
1 . 


DE RE AEDIFICATORIA LIB; I. , ., 

to Singulorum opus, Sexto ornamentum. Septimo Sacrorum or/ 
namentum.Otftauo Publici profani ornamentum .Nono Priuatori 
um ornamentum. Decimo operum inilauratio, additi na 
uis, aeraria hiftoria, numeri Silinearum, quid 
conferar architeifius in negotio. 



-WLEONIS BAPTP 

S.TAE ALBERTI , DE-RE AEDIFICATORIA 
Liber primus , qui de Lineamentis inferibitur, 

DcLmeamcntiSj&eorumuiacratione, CaputI. 

.E LINEAMENTIS AEDIFI 
ciorum eonferipturi optima, 8C elegan/ 
nifimaquxcp a peritiifutiis maioribus 
fuiffe literis tradita, 8C quae in ipfis operi 
bus faciundiselTe obleruata animaducr 
terimus, colligemus, noftrmncphoc in 
opus transferemus . His etiam addemus 
fi quid nofiro ingenio, Sc peruefligandi 
cura,& labore adinuenenmus,quod c[/ 
don ului futurum pu ternus. Sed cu m h u 
iulmodi rebus alioquinduris 3C afpcris, 
atejt multa exparte obicuriiliimsconfcribcndis me cupiam e fle aper 
tirtmuim,SC quoad fieri poflir,facilcm,£t expeditiflimu,noflrp pro 
more explicabimus qtud nani fit quod aggrediar, Nam hinc no ne/ 
gligendi rerum dicendarum fontes patcb»w,undc exter» srquabili/ Quibus ar/ 
ore o racio it c dica mu r , Rc m igitur fic ordiemur, Totaresadificaro chitedlura con 
ria lineamentis, &ftruc‘turaconftitutacft,Lin<ame torum omnis uis (iduatur, 
SiCrSuo cpn(untitur ( utrcifta ( abfolutacjhab«MprvH» coaptjndi,iu/ 

A } gcii/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
gendicplmcas,5d angulos, quibus ocdilicij facies comprehendatur, 
aup concludatur. Atquicft quidem lineamenti munus 8C officium , 
praeferibere ocdiftcijs,& partibus xdificiorum aptum locum, & ccr 
llim numerum, dignu mtp modit, Se gratum ordinem , utiam tota 
ardificrj forma , SC figura ipfis in lineamentis conquicfcat.Nccp liabct 
lineamentum in fc ut materia fcquatur.fed eftlmiufmodi, ut eadem 
plurimis in aedificfjs efle lincatncta fenriamus,ubi una.atqi eadem in 
illis fpcdtmir forma. Hoc tft.ubi eorum partes, &C partium fingula/ 
rum fitus,atcp ordines inter fe conueniant totis angulis, totiscp line/ 
is. Et licebit integras formasprxfcribere animo,& mente, fecltifa o/ 
mni materia. Quam rem alfcqucmur adnotando,& prf finiendo an 
gulos,8C lineas certa dircdtione,S: connexione . Hacccn ita fint, erit 
ergo lineamcntu cCrca,conflansfp proeferiptio, concepta animo, fa/ 
Ldrtiliuctum . dia lineis, 3£ angulis, pcrfct5la'cp animo & ingenio erudito . Quod Ii 
uelimus inueftigare quidnam ipftitn {difiaum,tota'cp firudlura per 
Ce Iii,ft>n.iiiislae1a ad re,(t confydcrabimtts quibus primordfjs, qua 
bufue progrcflibusinhabitand<fcdes,quas;rdificianunaip5r, olim 
coeperint, aap cxcr«ucrint.Qui,fi redt opinor, de tota hac re fic fta/ 
tuillc poflumu». 

De occafione conftitucndarum aedium. Quot partibus 
tota aedificandi ratio condet, quaecp cuicp harum 
parrium conferant. Cap. 1 1 . 

|Rincipio gentis hominum in aliqua tuta regione fihrquac fluide 
quiefeendi fpacia.fle illic inuenta arra ufui commoda fid grata eo 
dc,atqt litum ipfum occupauifle, ut non eodem loeo fieri dome/ 
mi ortus. f ri omnia , Si priuata noluerit, fcd alibi accubari, alibi focum habe 
ri, alibi alia ad ufum collocari. Hinc adeo cepifle meditari ut tttfta po 
nerciit.qud ciTcnt a fole &imbribus operti,idcp ut facerent,adieafle 
defode parietum latera, quibus tedla imponerentur. Sic enim a geli/ 
dis.rempedanbus & pruinofts nentis fe ftiturostutiores intelligeblt. 
Demum parietibus aperuifle a folo in fublimiuias,& fcncflras, qui 
btts cum aditus, 8C congrcffus darentur, tum & lumina, 8C aur f aper 
tis temporibus exciperentur , 5 C concepta forraflis intra lares aqua, • 
uaporcsc£ expurgarentur. Ita quicumcp ille fmtfeu Vella dea Satur/ 
ni filia, feu EuryaUis,Hypcrbiustpfratre8,feu Gellio , autTltrafon , 
Cydops'u< Tipl»inchtus,qui tfta principio ut fotuent, tandem ftcpu 

« 


CondcndoriI 
xdtftcioru pri 



t)E RE AEDIFICATORIA LIB I. 4 


*o hos fuiflTc condendorum xdificiorii primos omis,primosc£ ordi 

nes,demu excrcuiflfe ufu,& arte hanc re arbitror . Varijs xdificiorii 

generibus inuentis, quo ad res prope infinitas,rcda<fta efi.Nanq; alia 

quidem publica, alia priuata,alia lacra, alia profana,alia adulum et 

ncceflitatem,alia ad urbis ornamentum, alia ad temploru uolupta/ edificanda 

tc coftituuntur,fed omnia ab his qux recefuimus principijs manafTe partibus 

negabit nemo.Qux fi ita funt in promptu cft tota aedificandi re con ^ on j} atf 

fiare partibus fex.Hx funt ciufinodi, Regio, Arca, Partitio , Paries, c 

Tetflum, Apertio, Hxc principia fi fucrintpcrcognita, fiet ut quae di 

tfiuri fumus facilius intelligentur, Ergo ca fic finiemus. Nanq? erit c\/ 

dem apud nos Regio cucucxpofita tomis foh amplitudo , & facies, b f ? 10 * 

nbi aedificandum fit, cuius pars erit area. Arca ucro erit ccrtfr quod/ A yca * 

da lociprxfcriprum fpacium, qd quide muro ad ufus , utilitatem qt 

ambiatur. Sed areae appellatione uenict quocjud, qcunup ipfum x/ 

dificij loco fit, ejuod deambulantes ueftigio premimus . Parrmo eft partitio* 

qiix totius aedificationis arei in minoras areas partitur , unde fir ut 

quafi mibrisin unum adacftis 3C coaptaris totum xdificij corpus mi 

noribtisxdificrjs refertum fit. Pariete dicimus omnem, fitruefturam, 

quae a folo in altum fuvrexcnt ad ferendum onustcdlorum , quaque * *' ries * 

obdtiJxa fiet ad interiora xdificij uacua obuallanda.' Tertum appel/ 

lanius no partem illX xdificij folu m liibluncin atq* exr renum , qua Tertum. 

pluuix intcrcipiuntur,ticrum & tertum id maxime cfi,quicquid la/ 

ec, longe cp diftentum fupra deambulantium caput adftct.Quoin ge 

nere funt contignarioncs,concamerarioncs,tefiudinaia,&<iufmodi. 

Apertiones nunaipamus quicquid cfiubicp per aedificium, quod in » 
grcflinnjCgreflfum qe inde tncolis,rebus"uc prxbcnv . De his igitur, 

SC de Angulorum partibus nobis dicendum cft, fi prius nonnulla re 
tulerimus qux quide fcu principia, feu principij&nofiri huius inftitu 
ti operis infita arcti innata funt, plurimum certe facient ad r?» NS con 
fyder antibus an fit quidpiam,quod quibuscp harum, qux dixim®, 
partium confcrat,triainueniiruis minino e poftponenda, qux quide 
tertis , Qt parietibus, & reliquis cmfmod» plunir.u conucniant,ea 
funt hxc. Vt fint corii fingula ad ccrrmn,dcmnatumc£ tifuni como/ 

inprimis faluberrima. Ad firmitate, perpetuitatemqj integra, Salubritas* 
&fo!ida,& ad modii aeterna. Ad grani QC amornicatc compta, com firmitas. 
pofita,etomni parte fui(utita loquar) rcdimita.His quafi rerum diei Ani Genitas*' 
darum primordrjs, & fundwcus fartis mfiituium profiquamur*. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
De regione, coelo, feti acre.,folc,8/ nentis, aerem 


ipfum cuariantibus. 


CapUt 111 . 


Aer purus 
habitandus, 


Avhcnienfes 
acumine in/ 
genii The/ 
banisprjfti 


Aer Pallas. 

Aer purus 
quis. 

Acr pdlifcr 
quis. 


R Egionein ueteres utomni noato liberam , ii commoditatibus 
refcrtiflmi am haberent, quo ad cius fieri poteraqucliementcr i t/ 
laborabant. Atcpinprimis coelum ne habituri eflent grauc fii infc/ 
(lutu, omni diligentia penitus prxcaucbanr, prudenti id quidem , BC 
permaxime neceflaiio confilio .Nam terram atep aquam fi quid ha 
beatin fc tmrj,artc,6i ingenio corrigi polle non negant , Coelum ue/ 
ro nulla ingeurj ope, nullaq; hominum manu fatis polle emendari, 
alTeuerant. Et omnino fpiritus anheIitus,quo uno maximeuitam a/ 
Ii,fcruaricp lentimiis,mirificc ad falutcm conferet, fi erit qua piu ifli/ 
mus.Tum 8C quantam habeat coelum in gignendisjrroduccdis, alc 
dis.feruandiscp rebus uim,quis ift quem id fugiate Quando & pr{/ 
flare ingenio cos intelligas homines,qui coelo nuantur puriorc.qui 
eosqtticrafTo St: madenti. Qtif unares potilfimum effecilTe creditur, 
ut Athenienfes acumine ingenijmulto prarftitcrinr Thebanis'. Coe/ 
lum pro litu, Si locorum facie aliud atep aliud haberi fentimus.qua/ 
rum uarieratum rationes partim intelligcrc uidctnur,partiiii naturae 
obfcuritate abditae, atcpobftrufx nos penims latent*. Sed dc manife/ 
ilis prius,poil occultiora pcrfciutabimur, quo regiones comodiifi/ 
mas deligere, 8i faluberrimcpoffimusdcgcrc: Aerem uetcrtsThias 
logi Palladem nuncupat Cic,SC hanc Homerus deam file ait, 6. Glau 
copim appellari, purum fignificans aer em, qui natura fui pcrlucitbf/ 
fimus fit. Atqui in promptu quidc eft, eum effit acrcni faluberrimir, 
qui purgao(Timus,8i qu5puri(Iimusfit,qui acie itifus liberrime per 
nius, qui perlucidus,qui Ieuifli:nus,qui coscquahiliSjSi miniincua/ 
rius.Tum contra peftiferum illic clTe aerem Itatuenjus , ubi fpifiitu/ 
dinequadam, aut nebularum, aut naporum flet concretus, atqtfecu/ 
lentus, iit quafi quoddam grauc haereat fupercilijs,atcp acie premat. 
HjcCjiitita fmt,utramcp in partem fieri atbitror, eunt cjteras ob res, 
tum folibus maxime, atep ucnto.Necp hicphyfica illa recefcnbimus, 
quo patio ui folis uapores ex intimis ten e uilcenbus exhauriamur, 
atep. in aethera tollanrur.Quo maximo in fpatio orbis uaftum in cu/ 
mulum ecaggregati, aur immani mole fua facefliintj iut radios So/ 
Iis excipiendo, qua parte arefadli funt eo in latus labunuir.lttocp ca/ 
fit aerem inipcllnnr/tentoscp concitant, Indecjt fefe intra occanum a/ 
, die 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. I. 5 

ffli firi immergunt, mari dcinfi infufi& humore praegnantes iteraro 
aere nugando uentis coercentur, 8 ( quafi Ipongia pcrlli-ieft» gutratim 
expreifum humore ftiilerpitq; impluant, quo &noui terra tiapores 
concreentur. Siuc haec ucra fint quae recenluinius,fiue cft uentus, aut 
fieca fumofitas terrae, aut calida cuaporatio mota a frigore impcllcn 
te,fitie acris ffatus,fiue purus aer mundi motu, aut (yderum curfu,d£ 
radio comotus,fiue generabilis rerii fpirims fuapte natura agitab i/ 
lis, fuie quidpia fit, quod no infe ipfo.ted in aere potius confiftat du/ 
dtu ex calida ui lumini aetheris, atep incenfione fac: a adaerem liquen 
tem,fiue alioru alia ulla ratio , SC opinio in difquifitione habenda fir/ 
mior & antiquior cft,proctereundum cenfeo, q> fortallis ab re uideri 
polfit. Veru hic, ni fallor, dabitur ut polfimus interpretari cur fit , q» 
uidemus alias orbis regiones efle eiuiinodi,ut aere gaudeant loetiffi/ 

«no, dum aliae illis cotiguae &C prope pofitae in finu triftiorc coelo , Si 

quafi ttioefto die cofordefcant.NScp id quide fieri conicdto alia nui/ 

lam ob re,nifi qj his cit fole & uentis 110 bene conucniat.Siracufas a/ s; racu rx. 

iebatCiceroitaefi"epofitas,utinttgrtiperannu accolx cuiusqp diei 

folcm iiideant,raru id tame optandu,SC quo ad neceflitas , locicp o/ 

portunitasno interpellarit.in primis afleftandu.Sumedacp ea omni 

iimeritrcgio,ab quancbularti uis,St omnis denfiorisuaporiscraf/ 

(ittido longe abfu. Compertu habent qui iftafc&mtur, radios, ardo 
resfj folia acrius urgere, in quo denfum offenderint, qj in raro, in o/ 
leo quam in aqua, in ferro cp in lana.Ex quo aere, qui illic, cp in pro 
ximo,u«hemctiusc(Ieruefcar,grauc,cra(Iumcpcfrt arguunt. Aegyp A ( „ vrit - r, rJ j 
et) de nobilitate cotendentes cu exteris orbis gentibus gloriabantur Ir( ^ *- 
efie apud felnominfi genus prindpio^) creatum, neq; alibi procreari 'omim 

oportuifl"c,cp ubifaluberrimc edent uitfiuri. Se enim quafi perpetuo j ' ^ ol< * 
ucre,SCc6ftantiacristtnoreprac exteris omnibus deorum benigni/ 1 * 
cate mirifice donatos elfc. Tum & inter Aegyptios cos pruefertun c[ 
ad Libyam lpe<5icnt,q> ibi nuncjj aurae uarientur,cflTc omnium pray 
ditos ualitudine homines qu3 integerrima feribit Herodotus, Et cci/ 
te uidere uideor urbes quafda,cum Italiae , tum & aliarum gentium 
no aliam ob rc,quam ob acris modo frigentis, modo feruentis ftibi/ 
tam intemperie fieri morbofas atq: pcftilcntcs, Itacp & quantum fo/ 

Iis,&quosfolc8 habeatregio non iniuria fpedlandum cft,nequid ad „ 

(it aut folis, aut umbrarum, quod plus fatis fit.Solc Garamantes ori a,n ***<*' 

ente dC ocaidchcc exterantur,*} nimia radij afliduitate urantur . Alij 

li nedie 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.I. er 

sdonibus congeminato .'Quod fi dabit, ut his cum Colibus grauio/ 
res cria uenti liberos ad te habeant aditus, quid erit quod molcflius, 
aut minus ferendum fiteMatutinas etiam auras, quae crudos obfiny 
gentes uapores offerant, non immerito longe improbabunt . Dixi/ 
mus de Cole, et uentis, quibus aere uanari,& falubrem atqj infalubre 
fieri mantfeftd (entimus,8C diximus brcuiffiine, quoad hic dicedum 
uidebatur,& de hisfuo loco dtftincfiius perfcrutabinuir. 

Quaenam regio ponendis aedificiis percommoda, 8C 
quaeminus. Caput IIII, 

R Vrfusineaptandarcgioneconuenictutfirca quidem eiufmo/ 
di, utincolis omni exparte benefitfuturum cum rerum natura, 

8C cum reliquorum hominum genere atejj conuiiftu . Neqj enim ego ^ 

illic, ubi condere Caligula urbem deftinaucrar in Alpium aliquo 8i Cal/guf#* 

difficili mgo,nifi maxima cogat necefiitas, aedificabo. Vitabo & de/ 

fertam folitudinem, qualem Varro Fuifiie refert partem Galliae, quae 

inter Adicnum fiqqualemue feribit Carfar per lua fuiifc tepora Br i/ 

taniara .Ncq? placebit fi illic, uti infula ponti Oenoe,uuiedum erit o/ q jnfl.fa 

uis tantum auium, aut fi glande,uti apudHifpaniamPlinq tempori 

bus nonnullis uiuebsdocis.Vclim igitur nihil defit, quod ad uliim "7 P‘ ln, \ 

futurum fit.Praeclarc' Alexander, negauituellcin mome Athos con A tx ,lclcr ’ 

dereurbcm,alioquin futuram ex Polycratis archircdti commeto ad/ 

mirabilem, ea re, quod rerum affluentiam incolae habituri non el/ 

fent. Ariftoteli fortalfis poterat placere ea regio , praefer tini conden/ 

dis urbibus, quae difficiles haberet aditus. Er comperto fuiifc gentes, 

quae fuos fines dcfertilfimos 3c deffitutiffimos longe ac late hofiium 

incommodudorum gratia effe affeflafint.Horuni rationes probal/ 

fc'ne conucniat,an non,alibi difceptabimus.Sed litcc fi itaiuuar ptib 

licis iftiufmodi m rebus, non ei! ut torum inftittttum improbem. At 

reliquis profer to oedifierjs ponendis mihi ea perplacebit regio , quae Regio ponen/ 

8C multos, Sd uarios habebit aditus, quibus SC nani , S>C iumento , fldchs ardilicqs co 

iugo,tum oellate , tum SC hyeme nccclfaria commodiflime polfint moda. 

conuehi . Atqui erit ipfa rcgio,nequc aquarum exuberantia madi/ 

da,ncqucficcitatca(pcra, fed habilis, & contemperabitis, aut, fiidcx 

fententia nequeat, paulo frigentem Sc ficcam, quam minus calcntetn 

6iplusfatisliumci3amcligcmus.Namte<flo,parietc,ucfi:c,igne,mo , ■ 

tu,frtgOrauiuccntur,Sicdtac«tn quidem, cur uchcmcntcr hominum 

B i cor/ 



Numidfregio 
optima iiiblut 
mcda. 


Aedificqinco/ 
u alie abditi in/ 
commoda. 


Forma loci* 


Vitruuius* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERT1 . 

corpora aur ingenia fodat» habere in fcquidpia haud multu arbitra 
tur.Tum St llccisdurefccre.frigidisforrairishomincshorrcfcerepu 
tanr,ucru humidistabefeere corpora omnia, er calidis folui affirmar. 
Et uidcre licet cu frigida^pprcr tepora homincs»tum & frigenti loco 
habitares corpore ftarcualido ct morbis libero, tam ct fi flatu, aut ca 
lentibus locis excellere ingcnia,frigentibus praTcare corpora . T um 
ex Appiano hiftorico intellexi Numidas ca de re maxime logxuos 
cfleq>hycine ncquicq habeant frigente. Omnium tamen optima erit 
rcgio,qu£ fub humctfla St tepes fit* Proceros enim St ucnuftos ca lio 
mines ferct»arq? eti5 minime triftes . Secundo loco ca erit Regio per/ 
comoda,qux niuofis in prouinriis plus exteris habebit folis,& quoe 
folibus arefccri in prouincia plus habebit humeefli atq? umbrarum. 
Sed nullo ponetur loco xdificiu,utcuncp ipfum fit,incomodius atep 
mdcccntius,qcumintraconuaHe abditum fit, Na,ut extera omitta, 
qu£ in proptu funtrea fine ulla dignitate dclirciccrc 3 &,pfpctf us amee 
nitarc intercepta nulla habere gratia. Quid illud, quod breuifiat, ut 
imbrium ruinis, obruatur, ct circii fluctibus aquis infundaf:& in nio 
dico imbibito humore continuo' madcfcar,& terrenu uapore ualitu 
dini hominum uehemeter noxii! affiduo eflum.ccrNon illi,c ualcbut 
ingenia hjbctatis (piritibus,non illic durabunt corpora, comaccra/ 
cis compagibusjpurrcfccnt libri,arma,& quxcuncp in horreis crut, 
marccfccnt denicp 9 uitiabuntur uliginis exuberatis, Tum fi eo ingrt 
dirur fol undiep reciprocatis radijs torrebuntur , fi non excipient fo/ 
!cs > criidc(ccnr umbra, atcj? torpebunt. Adde his, qp ucnttis fico' pene 
trat, quafi canalibus coanftatus,. durius 8t molefiius furit qua m par 
efl.Si non ingredicur»fit,uc concretus llllic aer(ut ita dicam) lurefear, 
Conualle enim ifhufmodi poflumtis non indecenter lacunam, ftag/ 
numuc putare a eris Jtacpcnt quidem loci forma, 8C digna St aince/ 
na,qux nequaq liuniifis,& quafi imtxicr(a»fcd qua-cclfa, St admo/ 
dum fpeculatrix ficr,,& quo Ijnflmiusacrafljduo aliquo fpiriru mo 
ucatur,Habebit prxccrca carum rerum copiS, qux ufui St uolupta/ 
ti ufqrfiitura finr;.nqun,igne,xfcnni .Sed in bis (eruandum erit ncqdi 
inde lalq rebus hominum officiar, Aperiendi, gufiandicf fores. 
Spedandx St ignibus aqua* ne quid uifeofi, mucidi, crudulenti uc in 
fe admixtum habeant, quo incolar in morbos incidar.Sino illud cjd 
aquis fit,utgutrurofi,c:uciiloficj? reddatur. Sino St rariora illa aqifa 
sum miracularum 3Cdodk’ <St eleganter colligit Vitruuius aicLwc/ 

(ihitfi 



DE, RE AEDIFICATORIA LIB. 1« 7 

, dus*Extat Hippocratis phvfici fentetia aqua. 110 depurata, fcdgrauc, Aquae non dr 
etfapprcnS deceri cj biberit, hi ucnrre gftuofo er tumenti fient, egeera puratx,in po/ 
corporis inebra, cubiti, fpatule , facies reddentur penitus extenuata, tum aflumptf 
cemiru in modum gracilia. Adde cp uirio (plenis male concrero fan/ incommoda 
guinein morbos incident uarios,& peftilentes. Acftateproluiricuc/ iion pauca* 
tns fluente , bile, et difloluris humoribus deficient , tum cr morbis 
'grauioribus,atcp diutinis integru p annum laborabunt , aqua inter/ 
cus, SCprgcordiorn anguftia, ct anxietatibus laterum urgebuntur r 
Iuniores bili atra infament ,fencs humorum incendio flagrabunt *. 

Fceming ggre concipient,erper quam difficiles partus emtcntur.Om 
nis deniq? aeras, 3C fex 9 morte immatura int?pcfliuc cadet,, adamor/ 
bis , atc$ abfumpta . Dies uerb uitg iftoru aget nullus non triftes , ct 
coinquinatos malis humoribus , accjj omni» perrurbationu genere 
U€xatos,tuct animo exagitatifemp erunt in moerore atcfludu.Plu 
*a poflfent de aquis dtd,qirgucteresHi floriri annocarur,uaria 3C ad 
mirabilia,et adhominu genusbene atcf.malc liabcndu ualidiflima, 
fed rara illa, 8C fortaffis ad peritia oflendcnda,quam ad re edifleren/ 
tjam facerent, tum 8C de aquis prolixius fuo dicetur loco.lllud adeo 
neghgendfi non eft,quod in proptu cfl,aqua nutriri omni a, quae co 
Rideant, plantas, femina , SC quibus ea uitae pars inefl, quae motu u i/ 
gear, quorum frudu 8C copia reficiantur homines, aref. nutriantur * 

Id fi ita eft profedo quos nam habeat flrccos aquarii hocc irr qua ui/ 

ta aduri fumus regio, quam diligentiflime fer utarioporter. Indiam* 

inquit Diodorus, mulca ex parce habere homines proceros, & uali/ India undeq^cc 

dos,ingenio%prxditosacri,qraere ducant purir, aquas faluberri/ ros homines 

mas bibant. Atqui aqua dicemus efle fapore optima, quae laporem habear. 

habeat nullu,& colore comodiflima,qug omni fit colorepcnitus ua Aqua optim» 

cua SC libera. Tum SC aqua efle optimam rcfcrtmr,quae limpida, jy qu oc« 

lurida, 3C tenuis fit,qu 3 e in candidu linteum infufa non comaculanr, 

qux feruefada fcce non dimifcrir,qu.ic mufeofum alueff, quo perffu 

at,& prxfertim faxa coinquinata non reddiderit, Addunt aqua per/ 

comodam efle,in qua legumina dccodabcne mitefeant, 8C bonam, 

qua bonum efficias pane. Pcrfcrutandu item pari ratione ne quid e/ 

dat; regio, quod (it pcflilcns,autucnc(icum,quoad qui degant colo/ 

ci in periculo fim.Smo illa,qux apud ueteres celebrantur, Colcho «x Mcf CoIchiVtt 

frondibus arboru ftillarc mei, quo guftato proflcrniUiir exanimes, homines pro/ 

diem tjg . integrum pro mortuis habeantur. Et qcf aiunt in Antoni] cx fterwit,, 

B 3 crci/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTl 
M, An.cxetet*/ eycitu herbarum uitio cueniflc,quas frumenti inopia ldiliccs culti e/ 
tusberbaru tu diflcnt,infani facfli lapidibus fodiendis intenti ufef eo fefc exagitabat, 
ad infamam re quoad bili commota caderent, atej; interirent^nuHo tuti remedio eo 
daftus. tra perniciem, ut feribit Plutarchus,q? uino cpoto.T rita haec , Qtiid 

Araneoli apef hac xtate apud Apulcam in Italia Superi boni k quae nam increditi/ 
Apulcam uc/ lisucneni uis increbuit ex terreflribus nonnullis araneolis, quarum 
nefici. morfu homines ad uaria infamae deliramenta concitantur, atq? uclu/ 

ti per furore a<fli reperiuntureMirum ditftu, nullus gratiis tumor,nuI 
Ius liuor extat, qui corpore ufpiam appareat fsufhis ticncficx beflio/ 
Ix fcuTnorfu (eu aculeo. Sed principio obrepta, mente languente ar/ 
toniri,& ni opem affcrant,corifcftim pereunt, HosThcophrafliinc 
dicainctisairanr, quiquidc uipcraru morfibus tibicine adhibita inc 
deri afleucrabar.Ergouarqs modorum fonis mufiri,ita coftci natos, 
mulcent. Cum ueroadfuum uenttim cftcancdi modum, illico, qua 
fi cxciri,aflurgut, 6c per alacritatem ex libidine animi rem omni ner 
uoruvn &uirt(t contentione cxcquuntur. Atquiuidebisdemorfosa 
liosfalticando, alios canendo, alios alia exercendo, 3C conando, quae 
libido eovit SC infania fert, ad ultimam ufefc laflitudincm,ne quicquS 
intermifla opera diesplufoilosdcfudare , &C nulla re alia conualelcc/ 
rc,nififacictare conceptx,mcHoatxq: dementix. Aequi imule quid/ 
Aranex Alba da apud Albanos eos, qui cotra Pompeifi multa equitu ui bcllarut, 
lix, afFuifle legimus. Naq?illic folitas ferunt gigni araneas, quarti alix ea 

t r tos a feliomincs cogerent ridendo ciuori,alix contra flendo* 

Quibus indicqs SC coniccfturis commoditas regionis fit 
indaganda, Caput V . 

N Ec^itein in feligenda regione cafpecftaflc tatum fateft, qtig fiib 
afpe( r tu,& propalam runtcxponta,ucrum etiam obfcuriorib* 
Indicia Vccrcti/ inditijs notatis totam cauflam animo aduertifle opus cfl. Atqui ei ut 
ora regionis quidem indicia optimi acris, integraruivu]; aquarum, fi ea regio fe / 
optimx. rctbonortrm frtufltimn copiam, ii lenes xtate grandes, numero coni 

plurcs nutriat: fiualida 8c formofa iuuenture: fi integro 8>C frequenti 
partu abundabit: Addc,fi puros partus , 3C nullis monftris foedatos 
dabit.Nanqj ego uidi quidem urbcs,quas temporum gratia non no 
mino, in quibus parturiat nulla, qug non fe fpccflct una liominis,atqf 
; < prxfcrca monftri alicuius cffctftam matrem. Vidi urbem aliam 1/ 
calix, ubi ftruinxjftrabi, claudi, Sdrortuofi tam multi nafcantur , ut 

nulla 


JDE RE. AEDIFICATORI A 8 

nulla pene illic creuerit familia, quae non aliquem habeat mancum 
&cbmminuturn*Etprofeddredeadmonent, ubi corporis ad cor/ 
pus,mcbri'uc ad membra crebras, ac maximas diffimilitudines u i/ 
deris, id cjli, aeriscf ui ac uitio, aut occultiori ahq deprauatae natur g 
cauda fieri.Et faciat ad rem, quod aiunt , in craflo acre minus fame/ 
fciniitSjin tenui plus fitumr*Nec£ non condecet ex altorum animanti 
um forma, atq? effigie futuras hominum habitudines coniedadc, Futurae habi/ 
Nam fi iumenta Qc pecora firmiflima , 8C membrorum amplitudine tudinis conic/ 
ateg procenfione multa efic illic uiderint, tales fe habituros itidem fili dura* 
os poterunt non iniuria fpcraffc, Necj? ab re erit fi a corporibus rei i/ 
quis,quibus uitoc uigor cxtinduseft,indicia fumpfcrimus aeris, atejj 
Ventorum. Namcp cx proximis ocdificioru ftruduris ea didicidepof 
fumus, quae fi erunt fada fcabra 3C carxofa,indirio erit aduentiria iri/ 
de mala coflucrc. Arbores etiam in unam aliquam partem quafi co 
muni fcnfu proclinatae atc£ refradoe infefiis uentorum motibus ccC/ 
fide oftentantjplaqj rediuiuafaxa lo ds in nata, aut polita, fi -fummef 
tenus plus fatis putria fada lunt, uari am loci intemperiem, nunc ar/ 
defccntis, nunc torpentis aeris atccftantur , Et uitanda nimirum hxc 
in primis erit regio , qua uehementes iftiufniodi temporum tempe/ 
fiatumcj? motus eradentur . Nam mortalium corpora fi caloris aut 
frigoris acri appellente ui occupentur, illico tota corporis coagmcn/ 
tatio, & fmgularum partium connexio labefadatur ac foluitur , 8c 
ad morbos, immaturam cp fenedutem compellitur * Vrbcm fub 
montibus, quae ex procliui folcm fpeder ocddentcm,uel ea re niaxi/ 
me infalubrem ede affirmanr,quo'd mox anhelitus nodis, 3C urnbr j 
gelidioresfentiantur. Conucnit etiam praeteritorum temporum ui 
ciffitudinc cx prudentum obferuatione rcpetita,fi qua funt etiam ra/ 
rioraomni diligentia proecogiraffe. Nam ficut funt loca quaedam 
quibus ineft natura occultum quidpiam, quod ad foelicitatcm ateg 
infoelicitatcm faciat* Locris 8C Crotonae nunquam fuiflepeftem re Locri. Croto/ 
ferunr* In infula Cretcnullum nocuum uerfari animal. ApudGal n a. Creta*, 
lias raro uifum iri monfirum annotarunt. Alibi neque xftatc fer/ Apud Gallias 
uenti, neque hyemc fulgurare affirmant phyfici . Atin Campa/ rarum oritur 
nia , inquit Plinius , per id tempus duitatibus ad meridiem po/ monfirum, 
fitis fulgurat , Ceramnia apud Epyrum montes ferunt nomi/ Ceram nia*. 
natos a crebris fulminibus* Tum 8C Lemnum infulam , quod Lemnos,, 
illic affidua fulmina iaciantur , poetis dediffe „ inquit Scruius, ( 

utco 



Bofphorus» 

Infodoncs . 

Aegyptus . 

Hydafpc. 

Libya . 

Galatia, 

Hiberus. 

Aethiopia. 

Arabes. 

Troglodyca. 

Ddos. 


Hernid. 
Achaia. 
Roma fcbiico 
fa, 

Typhon. 

Prochyta. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
ut eo loci Vulcanum cecidiflc dicerent. Apud Bofphoru 8C Infodo/ 
nes tonitrua 8C fnlgra nuncj? uifa aircftantur. Aegypto portenti loco 
e A fi pluerit. Apud Hydafpeni aAatis mirio continui imbres inan3t» 
In Libya tam raros mouci i ucnros flrunr,ut ex cceli craflirudinc ua/ 
rioe per acre concretae uaponbusfpccicsrpccftentur.Atcontra maio/ 
re in parte Galatix* per jf ftatcm tanta uis perflat uenti, ut lapides pro 
harena per fublime trahat. In Hifpama ad Hiberum Circio uento o/ 
ncrata per coeli plauftra prxdicanr.Notum quidc apud Aethiopiam 
non perflare. Hunc uero apud Arabes uentum,& Troglodytas ui/ 
rcntia omnia exurere affirmat hifforici . Delon quidc nunquS. fuifle 
terrae motibus uexatam,fcd femper eodem manflfle Taxo, cum circu 
uianx terr jrmonbus ccciderint,icribitThucydides.Partc eam Itajif, 
qux ab Algido fub Roma totu Hernicorum collium tratftu ad Ca/ 
puam ufq? cft, crebris terrenioribus quaflatam,^ prope' defolatatrt 
uidem us. Sunt qui Achaiam a crebra aquarii inundatione dida ex/ 
iftmict, Romam xrernum febneofam fuifle coperio,cast.); febres G a 
lienus nouum enutritarum efle genus putat,cui unria, 8c prope' pug 
nantia in uarias horas remedia adhibenda futit ♦ Apud Poetas uetuf 
fabula «ft, Typhonem Prochyta infula fcpul tum fefefub tcrra.com/ 
mou<re,ex quo fiat, ut funditus infula contremifcat.Id quidem Poe/ 
rx fu ccinerc, quoniam tctrocmotibus infula, & erupt ionibus uexare/ 
rur,adeo ut Entrienfes , Qc Chalcidcnfcs habitatores olim coacfti fine 
aufugere, & rurfus , qui po A tempora ab Hierone Syracufano mifli 
eflVnr,utnouam illic urbem conderent, aflidui periculi 8C calamita/ 
cis meni aufugerunt.Itaq? eiufmodi omnia ex longa obferuatione re 
petendafunt, Qc ex aliorum locorum fimilitudinibus comparanda, 
quo tota ratio integrior habeatur, 

Dequibufdam occultioribus regionis commodis fimul SC 
incomodis,quarfapicnti quoqt indaganda funr, Cap. VJ. 

O Vin &difquirendum an nullis incommodis occultioribus ea 
redio offendi aflueuerir.Pmabat Dato efle ut locis nonullis d»/ 
‘"'•\utna quaedam interdum infpirct uigctb}? ius,aedxmouum ter/ 
minatio incolis aut propitia aut cotra infcAa. Sunt quidem loca qui/ 
bushomines facile infamant, quibus fefe facile in perniciem dedant, 
quibus aut fufpcndio,aut praecipitio, aut ferro Se ucncno facile uitx 
ponant. Adde his qcffecrctioribus iterum narurx indierjs perferutaA 
tis,qux*cunq,* ad rem faciant pcnfitaffe opus cft . Vetus a Demetrio 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. I. 9 

tilc|! duftuminftitutu non modo urbibus, & oppidis, ucrumetia mi Demetri] iodi 

litaribus indics caftrii ponendis, ut iccora depadarum illic pecudum tutum, 

infpecdcmt^qtio fint habitu SC colore.- Quae fi forcc uitio infedia ap/ 

pavuerint, ititandam loci infalubi itatem prae fc ferunt. Aiebat V ar/ 

ro compertu haberefe locis quibufdam minutilfima quxda atomo 

rtiindar uolitare animantia acrc,& anhelitu in pulmone excepta hae 

rereprxcordijs,& rodendo inferre morbit atrum, & rabificu, atque 

perinde pelle, pernicief(s afferre. Neq? illud prxtcrcundu cft , cp loca 

inuehies aliqua fuapte natura incomodispropc omnibus uacua BC 

periculis libcra,fcdita funt cxpofita,ut co gentes cxtcrx,& aduetitiae 

non interraro pedem 8C calamitatem inferant. Eam tj re non armis 

tantum & iniuria exequuntur, qualia funt qua: Barbaris atep imma/ 

nibus obijciantur.ucrum & per amicitia atep hofpitahtate uchcmcn/ 

ter lxdant. Aliqui q> uicinos cupidos mu nonarum habuerint, exii 

loruruina S C iadlura periclitati funt.Peram in Pomo Ianuenfium co 

Ioniam affidud pedis uexat,q> eo' lociindies excipiantur conucfli fer 

ui cii animi xgritudine,tum 8C fitu,arq; illuuie tabclcentes et morbi/ 

di.Aufpicijsitem,&fcniatoCflo regionis fututa fortunam indagaf/ 

fe prudcntis,et bene cohfulti effc affirmant. Quas ego artes modo cfi 

religione conueniant, minime afpernandas duco .Quis id negabit, 

quicquididipfum fit, qcf fortunam nuncupat in rebus hominum ua 

Iere plurimuc Nae uero affirmabimus publicS urbis Romae fortunS 

ad propaganda imperium ualuiffc nonjphirimum . Yolai urbem in T olaus urbs 

Sardis ab Herculis nepotecondiram,SCfia Carthaginefibus,Roma/* <;m P <:r fikera, 

nistpperfxpius armis laceffira Cxtiterit,serernu tamen fuiffc liberam, 

fcribitDiodorus. Anidabfcplociilliusfortunafacffucftapud Del/ 

phos.ut teplum a Flcgiaprius incenfum, tertio item Sillx tempori/ 

bus arderetcQuid SfCapitoliu, quoties artite quoties flagrauitt Sy/ Svloaiitsr 

baritenfium Urbs cum iteruarep iterum utxata,& rurfvrs dcftituta,SC ' ‘ 

rurfus deleta extitiffet,poffremo etiam deferta manfit.Qj.iin 8c illinc 

fugientes mala profecuta fcelicitas ed. Nam cum alio fele trandulif/ 

fent, nomen fp urbispridinu abicciffent.tandc calamitate effe immtt 

nes ne quiccp potuere . Nouiscnina irruentibus incolis uetudidimx 

atep primarix familiae omnes ferro, 8 £ exde abftimptx una cum te/ 

plis,Sd urbe funditus periere. Sed idafinamus, quorum refertidime 

funthidorix,hoc apud nos codct,hominis effenon dultiffinti, om/ 

nia tentare, aggredi, quibus aedificationis cura atep impcnfa lutura fit 

C iion 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
non frufira,opusf]t ipfum futurum fit coftans SC faluberrimum , Et 
Sapientis ofli/ profcdlo in tanta re excqucnda nihil prxtcrmififlc fapietis 8C bene co 
tiurn. . fvdcrati hominis officium eft.An eftnomaximumtibi,tiiisc]!aggre 
di, quod ad falutc faciat, quod ad uita cum dignitate, fic uolupiatea/ 
gendam conucniaqquodad nominis pofteritate & celebritatem co/ 
feratdftic tibi rerum fludia optimarum, iftictibi liberi, & dulcis fa/ 
milia, iftic ocrj Se ncgocij dies habcbutur.Iftictotius uita: rationes c5 
fumentur,ut tota in uita nihil apud genus hominu inuenirc opiner, 
praeter uirtutem,cuimaiore cura,opcra,diIigentia uacadum fit, qua 
ut fofpite cum familia bene habites, 8C bene habitari his ncglctTtis re/ 
bus quae rcccnfuimus, quis cft qui poffe affirmetrSed de his hatTeen 9 , 
Sequitur ut de area inueftigemus, 

De area,decii linearum fpeciebus. Caput VII . 

I N area captanda quicquid de regione diiferuimus obferuandum 
eft,Nacj! uti quidem regio amplioris cuiufdam prouincix certa ie 
Arca. ledlacj! ch pars. Ita fi C area totius regionis prjfcriptum 3C diffinituin 

quoddam fpacium cft,quod quidem ad xdificium habendum occu 
patur.Ea de re ferme' omnia habet arca aim regione comunia , qux 
ad laudem uitupera tionc ea faciant. Verum hxc tam SC fi ita fint,ha/ 
bet tamen difquifitio,& aduerfio hxc prfceptiones quafdam,qu£ u/ 
ilice' 3 i proprie ad aream fpedtare uideStur. Qtiafdam etiam quf nS 
1 ’ tantum ad arex prxfcriptionem faciant, quin multa ex parte quot]; 

ad regionem rationes pertineant.fiefunthuiufmodi. Nam confyde/ 
rafie oportet quid aggrediamur,publicum ne opus an priuatum,fa/ 
miniVic an profanum, & extera generis eiufdem, de quibus fuolo/ 
co difimcdiusloqueintir. Aliud enim foro, aliud theatro, aliud pale/ 
ftrx,aliud templo fpacrjlocorunujt debetur.Itac]! pro cuiufqt ratio/ 
nc,&ufu habendus arcxfituserit,fx modus. Verum hocloco, utge 
neratim illa uti coepimus, profcquamur,ca tantum attmgemue,quj 
fore necefiaria arbitramur, fi prius delincis aliqua retulero, qux ad 
rem commode' exprimendam faciant, Nam de arex deferiptipnerra 
flantibus conuenit, ut de his rranfigamus.quibusipfa perferiptio an 
r . . notatur. Omnis igitur perferiptio lineis fir,& angulis,)., ine* quidem 

Ferlcnpuo, fimtextrema perfcriptio,qua integre' arexfpadum circumeluditur. 
Hanc uero ad perferiptionem pars illa fupcrficici fubfiinita,quxin/ 
Angulus, na duas mutuo fele intercidentes lineas continctpr, angulus dicitur . 


10 


DE RE AEDIFICATORIA 

Arqui cx mutua quide duarum linearum inrcrfcflione quatuor con 
fcribuntur anguli, Quorum fi erit quiftp quibufcp trium reliquari? 
aequalis,refli nuncupabuntur, Et qui reflo minores erunt, acuti ap/ 
pedabuntur, ut qui reflo ampliores obttifi dicentur, Linearum item p; nc a, 
alia refla,alia flexa, cocleas 8C uerticofas lineas hic non eft ut refera . p c( f t3 linea. 
Refla linea apuuflo efi ad punflum oblonga pcrlcriptio.dufla ita, p| cx a linea, 
ut fieri nulla poflit breuior . Flexa linea pars eft circuli . Circulus eft Q rC ulus. 
ea gferiptio fafla ab altero duorum punitorum, qui in eadem fuper 
ficic ita fit circumaflus,ut toto perferiptionis duflu femper nccp plus 
necp diftet minus a medio immobili, quem obambiat punflo,quem 
cumprimum circumdud occeperas. Sed his addendum quo'd flexa 
linea, quam efle partem circuli diximus,apud nos hicarchireflos,G/ 
lnilicudinis gratia, Arcus uocatur . Et quae linea a duobus extremis Arcus. 
punflis fltxe lineae dire fla ducitur pari fimilitudinc Chorda nuncu Chorda. 
patur.Et quae linea a punflo mediae chordf coaequalibus utrincp an Sagitta, 
gulis ad arculn ufcpperduflaexriterit,fagitta appellabitur. Et quacli 
nea apunflo immobili, quod intra circulum eft, ad flcxaro,eandcfp R a d,u*. 
extremam drculi lineam perduceretur Radius dicctur.Et piiflo qui/ Centrum, 
dem huicimmobili,quod medium intra circulum aflldir,Cetro no 
men erit.Et quae linea refla per centrum tranfiens, duobus locis flex p,i.:mcur. 
am circuli lineam fecabit, Diameter appellabitur.Intcr arais item dif U 
ferentia eff.Namcp alius integer, alius comminutus, alius compofi/ 
tus eft, Integer is eft, qui circuli mediam partem occupat, hoceft, cui 
chorda integri eft circuli diameter. Comminutus, cui chorda eft mi/ 
nor diametro, eftcp perinde idem is arcus comminutus fcmirirculi 
pars, Compofitus cx duobus comminutis con flat , efficit cp ea de re 
in fummoangulum arcubus fefe mutua iunflione interfecantibtrs, 
quod necp integro, necp comminuto cucnit.His cognitis rem fic pro 
(equemur. 

De Arearum fpcciebus,formisatcp figuris, BC quxnam 
earum utiliores ac firmiores. Caput VI II, 

A Rearum alia angularis,alia drcularis. Angularium, aliapenit* /\ fca min j;„, 
reflis lineis.alia reflis & flexis mixtim codufa cft.Qux uero an ^ 
gularis flexis pluribus fit lineis pofita , nullis intermiflis re/ 
flis.lne in Veterum xdificrjs inuemfle non memini. At in bis 
obferuanda ea funf maxime, quae in totis acdifictj partibus uthe/ 

C a men/ 



Anguli rcdti. 
Anguli acuii. 
Anguli obtuli 

Arca rotunda 
omnium capa 
ciffima, 


Angulorum 

politus. 


Flexa linea. 
Cirailus. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
ntentcr uituperantur,fi dclint, 8i non fine gratia SC commoditate ba 
bentur li adlmt, hoc eft, ut cii angulis, tum lineis, tum etia partibus q 
bustp uariecas quaeda adfir.Nc nimium quidc frequens, ne'ue omni 
no rara,lcd ita ad ufum, Si gratia polita, ut integra integris, SC pari/ 
bus paria corrclpondcant.Kcdlis angulis pcrcoinode utuntur, acutis 
angulis nemo uius cli, etiam minimis in areis, Si neglcdlis, niliinui/ 
tus, et cogcnte,aut locorum, aut dignarum arcarii ratione,ct modo» 
Obtufos angulos fatisdccentespmaruntjfed hoc leruarunr, ut numt 
ro cflcntnulcjj difpares. Arcani omnium capaciflim3,Si in quafcpi/ 
ciida,(cu aggere, Icu muro mxnusimpcnf* habeatur, eam elTc affir/ 
maiit, qu.r fit rotunda, Proxima huic putant, quae plurimos habeat 
proictftos angulos, fcd efie oportet angulos omnino coparcs , mutti 
ocg corrcfpondcntes,atcp coxquabiles omni in area. Atqui has qui 
dem in primis coprobanqquasintelligant parietes attollere como/ 
de ad operis altitudinem ra te ftatucnda,uti ea eft, qux fex, quac'ut 
odio habeat angulos. Vidimus Si arcam angulorum dccc aptilfimi 
Si ucnuftilfimam,cft ctiain,ut redteponi angulorum area queat, du/ 
odecim,atqj item fexdteim. Vidimus quidem quatuor Si uiginti an 
gulorum arcam, fcd rariora Idaee. Laterum lineas ita efle oporttt,ut 
t' regione oppofitae coaequales finr, 8i nufcp longifIim£ line* toto in 
opcrebrcuifTimcuno perdudlo adigentur. Sed erit inter eas pro rata 
rerum iu fta Si condccens proportio . Angulos eo' uerfus iubent fla/ 
tuijtindc courgens,aut ponderis ex rupe aquarum, aut uenroru ita/ 
petus,Siuisimminear,atqjimpctat,quo' appellentem iniuria, mole' 
uc diffindat atqt diflipct,muris fronte ualida, non imbecillitate late/ 
rum aduerfus molefti5.(utita Ioqtiarfilludtantibus, Quod fi extera 
aedifici) lincameta euctuerint quo minus poffis angulo ift/c uri exfen 
tentia, flexione urendum erit, quando Si flexa linea circuli eft pars, et 
cirailus ipfc philolbphorum (entcntia,totus eft angulus , Ca tcriinl 
area, aut plano ponetur Ioco,aut acclini, aut fiimmoin montis ucrtl 
cc.Si plano ponetur loco,coaggcrare oportet, 8i quali podium fub 
ftrucre.Nam id cum addignitatem plurimum conferar, tum Si, ni fi 
at, plurimii incomodum adferct. Fluminum cnim,& imbrium allu/ 
uioiies afferre limum folent planis locis, quo fit,tit ipfum lolumfcn/ 
fim incumuklcat, tum Si hominum negligentia non afportndsrude 
ribus,8i purgamentis „ qux indicsdcftimtinturplana tacile circum/ 
crcfcunr, Romam aiebat Frontinus arcliicedlus fua aetate collibus ex 

ctcuilfc 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. I. n , 
creuille propter incendiorum frequentia. At cam ipfam hacoetare ui 
demus tota ruinis $C fceditarc obrutam. Vidi ego in Vmbriafiicellu 
uetu dumplano in loco politum, tamen inulta exparte fubmerfum, 

FacRa foliin fe excretione,<^ea planities fub montibus extedatur, Sed 
quid eamemorem, quaeiub motibusfuntapudRauennamtfub po 
merijs nobileid delubrum,aii pro teifto integrum exrat lapideu uas, Apud Rauen/ 
tam et fi a mari,8Clonge a montibus refidear, plus tamen quarta fui nam uas lapi/ 
parte intra Iblurn immerdim eftui temporum. Qua uero altam eifc deum pro te/ 
cuiufcp areae- exaggerationem oportcat,fuo dicetur loco, cum de his <do politum, 
rebusno fummattm,ut hic,led didintflius Ioqucmur.Sed elfe qtiacp 
aream,autnatura,autartefaellamfirmiirimam conucniqquade reil 
losinprimisaudiendosputo,quimonent,uruna,autalteralpacio Area omnis » 
dillantibus foifione quid foluni id denfitate, aut raritate, mollitiaue firma erit, 
ad ferenda dructurx onera per fe ualeat,perfcrutemur. Etenim fi ac/ 
cliui ponetur loco^rofpiciendum ell nefupcrioraprclfurj moleftrjs 
impellant, autinferio ra, fi forte moueantur,CEtera in ruinam trahat. 

Firmiflimain qnidem 8C omni exparte obfirmatam uclim hanccl/ 

fe aedificii partem, quae totius operts futura (it bafis.Si erit arca in mo 

tisuertiee,aut erit ea quidem exaggerada aliqua cx parte, autdecuf/ 

fo cacumine praefulgentis montis coaequanda . Hic proipitiendum 

rft.ui l.l aggrediamur, quod feruata dignitate moderata, &C modica 

fiateum impenfa,arqj labore. Fortaffis quidem conducet partem ab 

fublimi exfcindcre,& partem accliuam exaggerare . Quam rem be/ 

ne confultus quifquis fuitille architecdus apud Alatrum Hernicam 

urbem in faxeo monte politam, clfecir.Curauit enim utbalis,feu ar/ Alatri (IrtttBu 

cis.feu templi, quae fola nunc exteris fupcrxdificationibus dirutis ui ra fpciflabilis, 

detur,ex rcfcilTis afummo ucrticc fragmen tis,fubftrmata Sc fubdra/ 

ia extarer.Et eo in opere illud ed,qnod maiore in modum probem. 

Nam obiecit angulum arcae eo uerfus , unde repens montis pendet, 
eum epeonfolidauit angulum congedis praegrandibus immanium 
fragmentorum frudis SC molc.DeditCq? operam coponendis Iapidi/ 
bus,ut drudturf leruataparlimonia decorem affcrrer.Et illius quodf 
confilium placuit architetfli, qui quidem quo loci non ufq$ adeo tan 
tam lapidis habuerat copiam fubfiituendo montis pondere aggere 
flruxerit frcquetibus hcmicyclis dorfo flexarum linearum intra mo 
«em abicifeo . Quae ftrutflnra cum grata efl afpcAu, tum cd 3i firmif/ 
ftna,tum etiam, quod impenfarum rationem facit . Nam eflicitniu/- 

C } run» 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
riim non folidum, qui tantum habeat uiriit , aefi penitus fuiflet Coli/ 
dus, latitudine quanta, 3C flexarum linearum illicfagittx fimt.Vuru 
utj quoqj ratio placet, qua uideo Roma- paflim a' ueteribus archite/ 
<Sis,acpraefcrtim in Tarquini} aggere obl"eruatani,uf anterides fub/ 
fiitucrentur.Sednon omnibus locis id obfcruarunr, ut femper inter 
fe anterides tantum dtftarct, quantum ipfa eflet alta fubftrutflio. Sed 
pro montis firmitate, auc(ut ita loquar)labilitate, modofrequenrio/ 
res, modo rariores pofuerur, Animaduerti etiam ueteres arcliiteiftos 
non una^>ximam,propter arcam fubflruftione fuifle contentos,fcd 
pluribus , quaft gradibus adinfimasufqi radices montis totas rupes 
, . firmatas efle uoluifle. Quorum ego conlilium minime negligendum 

puto. Ad Perufiam riuus,qui inter Lucinium montem, 8C collem ur 
Perufia. bis fluit,cj> afl iduo collis radices abrodendo fub ea cauettotam accii 
uitatis molem infc imptndctcm commonet, ex quo magna pars ur 
bis foluitur,fi£ labafeit. Et milii quidem uchememer probantur faccl 
Vaticana facel 1* coplufcula, quxad bafilica maximam in Vaticano hinc atqt hinc 
| 3< circii aream adaifla funt.Nam iflarum quide ex,qux intra cxcifum 

8C infoflum montem pofitx ad parietem haftlicx cohjrcnr pltirimS 
adminiculi & commoditatis prxflnnt. Molem enim continuo ingra 
uefcentis montisfuflentant, & per obliquum montem diffluente hu 
naiditatem intercipiunt, at® in xdem aditum interpellant, quo'fitut 
bafilicx primarius paries ficcior, firmior c|? reddatur . Quxucrofa/ 
cella alterum ad infimum obliqui montis latus nflidcqea quidem to 
tam fuperiorcin coplanationcm faciam opere arcuato (iftere,& pro 
nos omnes telluris lapfus coercedo facile pofliinr ferre. Et cum enant 
archite<5i:um,qiii Romx ad Latonam templum flruxi(,pcrquatn re 
tdcconfuluiflcoperi.SifubflriKflurxaduerti. Angulum enim arex 
ita porrexit intra fupcrinfidcntcm monte , ut urgente ponderis uim 
duodiredli parietes tolerarent, Si obirdlo angulo aduerfam iv.olclli/ 
am diuiderent atep difliparent, Atqui poftea quam deueterum lau/ 
dibus dicere aggredi fumus,qUi pruderi cofiho xdifi carunt, illud no 
prxtcrii(fe,qcfin mente redit, S£ egregie facit ad re. Lxtat archite 
<5li perutile inftitutum apud Venctiasin tcplo Marci, Arca enim toti 
us tcpli cum confcrtiflimc' obfolidarct, pluribus puteis refoflam rcli 
Arex adlibel/ quit, quo' fi quiforte flatus terrx fubter cociperentur.facdi m ftbi exi/ 
latn cotquadf tum uendicarcnt.Poflrcmo areas uniuerfas , quas teifeo fecerisoper/ 
cas,ad libellam coxquaflc condecet , Qux un o fub diuo rclidif fint 

alibcl/ 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. I. ,» 

alibellaipfa non phi6 qj ut imbrium defluxus efleranr,deprimendae 
funt.Sed de his ha<Ttenus,S£ forraflispIura,qj liicloais pofccret.,N5 
pier acp harum rerum, quae diximus, ad murorum opus faciunt. Sed 
ita incidit,ut quae natura admodum inter fe connexa funt , ea & nos 
dicendo non icgrcgarimus.Sequitiir ut de partitione dicendum lit. 


De partitione. Aedificandi ratio unde profcdta 
fit. Caput IX, 

T Ota uis ingenrjjOmniscp rerum aedificadarum ars S i peritia u/ 
na in partitione confumitur.Integri enim aedificii partes, Si par 
tiitfingularuintegras(ucitaloquar)habitudines, omntumeji deiucp 
linearum, & angulorum confenfuin,8C coli£fionem in unum opus, 
una hgc partitio, utilitatis, dignitatis, aincenitatiscj; habita ratione c5' Cantatis et do 
metitur. Quod G citiitas,PhiIofophorumfententia, maxima queda mus diffinitio 
eft domus. Si contra dom us ipfa minima quaedam eft ciuitas, quid, philofophita , 
ni harum ipfarum membra minima quaedam «fle domicilia dicen/ 
turcuti efl atrium, xyftus,coenaculu,porticus,ct huiufmodi.Et in lio 
rui quduis quiciYiain erit aut incuria,aut negligemia praeter iniflum, 
quod no dignitati, Si laudi operis officiatc Plurimii igitur curae Si di 
ligentiae adhibendum eft his rebus confydcrandis,quf ad uniuerlum 
opus faciunt , dandacp opera ut etiam minini £ partes efle ingenio Si 
arte conformes fatftae uidcantur.HanC ad rem apte & commode per 
fidendam fuperiora omnia,quae de regionc,dctjj area dicta funt, per 
pulchre conueniunt.acueluti in animante membra membris, ita in 
aedificio partes partibus rcfpondeanr,condecct,Ex quo illud ditftum 
efi,quod aiunt,Maximorum cdificioi uin maxima oportere efle me 
bra.Quam quidem rem itaobferu3riinrueteres,utcum caercra,tum ( c cttrum °“j^ 
Si lateres poncrcntpublids Si ampliflimis tcdificijs maiores, quam " ru ‘ u| 0 in *** 
in priuatis , Itatp cuiVft membro apta regio , accommodatus iitus, IlcI l s * 

&. contribuetur non amplior, quam rei ufus exigat, non minor 
quam dignitas pofiuler, non loco alieno Si impertinentf, icd fu/ 
o', Si ita proprio, ut alibi coni modius efle nufquampotucrit.Non 
enim quae honeftiflima aedis pars futura efl vciciflo in loco, non 
qux maxime publica in abdito , non item qux priuata in pro/ 
patulo collocabitur . Adde quod etiam temporum rationes ha/ 
bendx funt, ut alia xftiuis, alia hybernis locis attribuantur . Nancg 
aliae alijs debentur di fitus 2i magnitudines , Aefliuas laxiores efle 
, opor/ 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
Qu{ fit habita oportct,hybcrnoeucro coprcffiorcs fi erunt,non improbantur . Tu 
tionum habcn aeihuis umbra St uenri,hybcrnis foles debentur. Et in bis canendum 
da ratio, cft,nc incolis cueniat.urcxhoc loco frigenti, alterum in locum acftu/ 
ofum aequabili non intermiffo acre exeant, aut ifto ex tepenti, in alte 
rum brumis SC uentis infertum. Nam id omnium maxime faluti cor 
porii oRicerct.Et cedant ea quidem inter fe membra mutuo oportet 
ad coinuncm totius operis laude, Sf gratiam coftituendam, ttel cotn 
ponendi, ne quid omnis decoris conatu occupato, alterae penitus ne 
glcdlac relinquantur.Sed inter fe ita conuenianqut inde unii integru, 
rcdlc ip colliturum corpus magis , cp diuulfa SC dilTipata etTe mebra 
uideantur. Coeterum in mebris conformandis modeftiam naturae i/ 
mitari oportet. Neqp enim uti in reliquis, fic in hac rc non magis fo 
brictatem laudamus qj profufam aedificandi libidinem uituperam 9 , 
modica eflfeoportct membra, 8L ad rem,dc qua fis adturus , necelfa/ 
Aedificandi ra r , a .gj a , u aedificidi omnis ratio, fi rccde profpexeris, a ncccditatc pro 
tio :i neceuita/ f a -'i a cft.Eam aluit commoditas, ufus lioncftauit, ultimum fuit ut uo 
te profcfla, luptati profpicerctur,tain 8C fi nunq ab immodicis omnibus ipfa uo 

luptas no abhorruit. Erit ergo huiulmodi,ut membrorum in eo niU 
lo plus defyderetur,cp quod adiit, et nihil quod adfit ulla ex parte im 
probetur. Neq; item omnia unica latum linearum du<dione,ct termi 
natione perferibi uelim,ita ut nulla re inter fe differant, fed alia dele/ 
tftabitt ft maiora fint,aliacofcrent fi minora Gnqalia exiliorum me/ 
diocritatclaudcm aflequerur.Ergo placebiit erudis coftitutx lineis, 
hac alterae flexis, ac demit alifutraqt linearunt dufiione prxfinitj co 
probabuntur, modo id ferucs.quod faepe admoneo, ne in id uicium 
incidas,ut feciffcmonftrumimparibus, aut huineris,ant lateribus tti 
Varietat, dearc.Codimtnmm quidem gratiae cft omni in reitaiietas,fi compa 
v ’ dia X cofirmata fit mutua inter fe diftantium rerum parilitate, eade fi 
inter fe diflbluta SC difcouehicnti quadam difpariracc diicrcparint,c/ 
rit ea quidem abfurdilfima.Natn ucluti in lyra cum graucs noces re/ 
fpondeSc acutis, fi C mediae inter utrascp ad concentum intentae refo/ 
nant, fit ex uocum uarictate fonora, SC mirifica quaedam proportio/ 
Itum aequabilitas, quae maiorem in modum obludet animos atq; de 
tineat.Ita & quibufep reliquis inrebus eucnir.qux quidem ad mone 
dos, habendostp animos faciat.Caererum haec, ut ferat nfus, atqt co/ 
moditas.atcp etiam peritorum laudata cofuctudo cxcquenda erunt. 
Nam confuctudini quidem iu plxrifcp ucl repugnare gratiam tollit, 

uti 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. I. i* 

Uti affentiri emolumento tfl.atcjt egregie coducir, Quando ica exteri 
probatifltnii architcdli fatfto atrcftariuififunt,hancfcu Doricaro,fcu 
Ionicam, fcu Corinthiam, fcu Thufcanicam partitionem omniu e i/ 
fc cSmodiflmiam.non quo' eorum deferiptionibus transferendis no 
fil um in opus qtiafi aftndfi legibus hacrcamus,fcd quo' inde adnioni 
tinouisiiosproferendisinuentiscotendamus, parem illis maiorem 
ue fiqueatfruiftum laudis affcqui.Sed de his fuo loco diftinefttus pro 
fequemur,cum inueftigabimus quo paeto urbem et urbis membra, 
quae ad cuiufqt ufum oporteanr, collocentur. 

De columnis SC parietibus , deep his quae ad colum / 
nas pertinent. Caput X. 

X T Vnefequitur ut de parietum deferiptionefummatim tranfiga/ 
i. N mus.Scd illud hic nolim praetertj(I'c,quod apuductcrcs anno/ 
taui,eos maximopere caui(Te,nc ullam areae extremam lineam rctftS 
ducerentjitaut elletilla quidem prxlonga,& nullis locisnon interce 
pta,cum flexarum linearum conexione, tum et angulorum foftione. 
Atqui hoc ideo fecifle peritiflimosuirosin promptu eft,quo uellent 
parietem, quafi adadlis adiumentis, quibus colla rcat, firmiore red/ 
dcre.In parietum rationereccnfcndaa dignioribus incipiendum cft. 
Is ergo locus admonet, ut de columnis, & dc his quae ad collinas per 
tinent, dicendum fir, quando ipfi ordines columnaru haud aliud lunt 
cj? pluribus in locis perfixus, adapertusq: paries. Quin & columnam 
ipfam diflinifle cum iuuet, fortaflis non inepte' efle eam dicant firma 
Otiandam, & perpetuam muri partem , excitatam ad perpendicula 
SD folOjitTidullp ad fiminu;m,nx I ti ferendi gratia. Tum SC tota in re 
aedificatoria nihil inucnies quod opera, & impenfa,& gratia procfe/ 
rascolumnis.Sed habent columnae ipfac quidpiain inter fe, quo fint 
diflnn iles, Hic nos riiu]litudmem,<]> ca prficrtim ad genus pertineat; 
non prxtcmiittcmus,diflimilitudineni uero, cum ad fpecies ea qui/ 
dem fpctfcet,ahbiprolequcmurfuo loco. Atqui ut abipfis (utitalo/ 
quarjradicibus ordiamur, quibust}; columnis fundamenta ftibflittt 
antur.Fundamentis quidem ad areae planitiem coaequatis, cerifucue 
rcmurulum fupenm ponere, quem nos arulam , ali) fortaflis putui/ 
rtar nuncupabunr.Supra murulum baftm adigebant, in baft colum 
nam flatu ebant/upra columnam capitulum collocabat . Et harum 
quidem li£C erat ratio.ur colunuia omnis infra medium turgefeerer, 

D fur 


Architetflorff 
Ucterunt obfer 
uatio. 


Columna ejd. 


Murulus. 


Columna ad 
quidinucnta. 


Anulus in co/ 
lumnis, 


Bafis columnc 


Paries. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

furfum uerfus retraheretur, craffitudineep fua effetpcdc Uno ampli/ 
or,qua fummo capite. At columna itui en tam puto principio fuftine 
dorum tetSormn gratia.Poftca dcttenifle hominum ftudia uidemus 
dignilTimarum rerum aftequendarum cupiditate excitata, ut quae j/ 
dificarint mortales, xternacfrc&ttnmorralia, quoad pollent, elabo/ 
rarintjdcirco columnas, SC trabes,atcjt etiam tabulata, ac tctflainte/ 
gro exmarmore pofuere, Atq in eiufmodi rebus ftatuedis ueteres ar 
chite<Tti,natura rerfi lpfarunri ita imitati funt, ut a comum ufu aedifici 
orti difccflific uideri minime uoluerint , SC una' omnibus ntodis ftu/ 
duerint,ut corii efiene opera, cfi adufum apta 8C firmittima, tum 8c 
afpedu uenu ftiflima . Collinas natura nimiru primo prfbuit ligne/ 
as SC rotundas, poft id ttfus efFectr,ut aliquibus lods haberentur qua 
drangulte, Idcirco, fi bene re interpretor, quoduideret ligneis colum 
nis ad alterutra cnpitaimmtftbs anulos, aut ferro, aut *re conflatos, 
ctuoad poderis pertinacia coltinae ipfae minus finderentur Inde fiC ar 
cliitcdi marmoreis collinis latu in tino pede anuli! fixere ad fafccolae 
fimilitudine, qua fiar ut etiam a guttis refultamiii (lillar ii defendant, 
8C in fummo item fafccola,5£ fafccolae torquem fuperadieifiii pofuc/ 
re, quibus adiumetis ligneam efic coIutnnS uiderent comunitam. At 
in bafibuscolunaruniltoc obfcruartmt, ut caru infima pars redarii 
fit linearum, & redo tum angulorii,fupremauero fuperfides adfu£ 
coliliuc ambitu finiretur, Et obfcruarut.ut eflet bafis noce qttac^uer/ 
ftts Jata magis q alta, tum SC elfc eam certa parte fui latiore, quam fit 
columna noluere, etinfimam bafis ipfiusfupcrfiiic latiore cfle quocjr 
uolucrc, ciuam fuprcmam.Et murulti item parte efic quota amplio/ 
re quam bafim.Et fundamentum itent cfleparte quota latum magis 
qui mutulum uoluerc.Et quaccunq) huiufinodi alterain alteris po/ 
fuere ad perpendiculum tnedrj centri collocaucrc. At contra capttu/ 
la omnia in his coucniunt,ut in fine partes fu a columnae Imcastmite 
tur,fuprem.e aero quadrangulam fupcrficicm delinant. Et erit q/ 
dem capituli fupreiua pars nunqul non ainplior,quain infima, Hjc 
decolumnis. Paries itero ipfcad columnarum rationes tolletur, ut.A 
altitudine erit futurus,quanta cft columna cum capitulo , crafiitudo 
ilii fit quanta in imo cft columna, Tum SC hoc obfci itarunr, ut nulla 
cfift columna, aur bafis, aut capitulum, aut paries exteris liti ordinis 
ulla exparte non fimill ima, altitudine, 8C latitudine, 8C omni deniep 
dnuefione, ac figura, Cumqr in uitio ucruincg fit parietem ^Ctennio/ 

rejn 


»- DE RE AEDIFICATORIA LIB. I. • 14. 

«m',Sd cralTiore,5d dcitiifliore, 8C fublimiorem ftdffe, jj ratio fit ino 

dus poftulaqmalim tame peccare in partem hanc, ut demi poflit , § 

ut addi oporteat, Hic iuuabit dC uitia etiam no prjtcrire {dihciorimi, 

quo ad rc fimus cautiores.Primaemm laus eft carere omni uitio,atg \rj c < n carere o 

aduerti in bafdica Petri Romae id.quod rcsipfa prcefefert, fadlfi in/ mnl j au5 p 

c5fulnflime,ut fupra crebras Stcotinuatas apertiones praelongum; 

fi C prolatu pariete ducerent nttllis flexis lineis corroborati?, nullis fui 

Auris comunitutn,quo'diie cofyderalfe oportuit tota ipfam alam pa 

rietis riimiu frequenti apertione fuflfolTam, perquam fublime teten/ 

dit,pofuitcg ut impetuofiflimis aquilonibus exci pie dis extaret. Quo 

faiSii eft, ut iam tum printii afl"iduauentorumoleflia pedes plus fex 

a perpendiculi redtitudine in pronum ccflerit.Necf dubito futurum', 

utolimleui appulfupnodico ue motufadlo corruar. Quod ni trabea 

Aonibus toftorum contineretur, proculdubio' fponte fua iam incho 

ata obliquitate rueret.Sed architediutn eft ut minus uitupcrem,quS/ 

doquidem loci Sdfitus neceffitatem fecutus fatisfe a uemis.tutum for 

taflis putaitit montis obiedtu, qui quidem templo prxftat , mallem 

tamen totas illas hinc atep hinc alas obfirmtores effe. 

Quam utilia fint tedla tum in colis, tum exteris aedificiorum par 
dbus.Quod natura fmt uaria,& ideo uarijs figuris cxtru/ 
enda. Caput XI. 

T Ectorum utilitas omnium eft prima 5C maxima.Non enim fo/ 
lum incolarum faluti confert, dum no<ftcm,imbremfj?', atejt in 
primis aeftuantem folem repellunt, atef excludunt, ucrum & mirifice 
omne tuetur xdificium.ToIlete(ftuin,putrefcetmateria,Iabefcct pa/ 

ries,fttifcent latera, omniscp demej: ftrudhirafcnfim difloluetur.lpia 

etiam fiindamenta tediorum protcdtione,quod uix credas, corrobo 

rantur.Neqi tanta aediliciorum uis,igne,& ferro , SC lioftium manu, ydificio 

fit cfteris omnibus calamitatibus data in ruinam cecidcrc,qu5ta cor om 

ruere aedificia non aliam ob rem, nificiuium negligentia,quod cctfto r 

rum opedeftituta, 8t nuda relidta fint. Arma nimirum aedificiorum 

n dtafunt contra tcpeftatuin iniurias,atq! impetit. Qux cum ita fint 

praeclare mihi maiores noftri,cum exteris in rebus, tum hac in reu i/ 

dentur feciifc.qui tantos attribuere tcAo honores uoluerint, ut tedtis 

ornandis omnes condecorandam rcru arte prope cSfumpfermt. Te 

Aa enim uidemus ocrc.St uitroffit auro pofitat lacunaribus aureis, la 

ninisct auratis, & Coronarum praeterea, & florum fculptura.Scfta/ 

D i tuis 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

«tus etiam elcgantifllmemfignita.Tcda alia fubduio,aIia no fub di/ 
TcvTta fub di/ uo.Sub diuo fune quae nullos ad ambulationis ufus,fe unice ad im/ 
uo. Teda brem excipiendum finr polita. Non fub diuo funt contignationum, 

non fub diuo, &tefludinuniintcrmediocexrcnfioncs,quibus fiat ut aedificio quafi 
aedificium aliud fupcrimponatur.In his ergo illud uenietutuna infc/ 
rionbusxdifitrj membris ipfiirn id opustedum fit, QC fuperioribus 
item fit area. Sed harum quidem contignationum ea pars tedum re/ 
de appellabitur, qux fitpra caput diftenta pendeat, quam eandem cg 
Coelum* Ium nuncupabimus.Quxuero obambulantium pedeprcfl'etur,pa/ 
Patiimcntum . uimentum,tcduratp nuncupabitur.Sub diuo autem extrema operi 
Tedura* menta, quae imbribus excipicdisimponutur, pautmentfneloco fint 
alibi difquirctur.Tcdorum ucro qux fub diuo funt, tam & fi plane 
in fe for ta fle fint fuperfi cies, nunqi tamen erunt illg quidem aeque' di/ 
flantes patri meto quod operuerint pauimento , fed femper in aliqui 
erunt partem procIiuia,cr obliqua imbrium effundendorum gratia, 
Atrcdorum^qiix non fub diuo funt , planas quafcj? ‘fuperficies 'effit 
pauimento xqucdiflatires oportet. Tedaunitierfa angulis dC Iinti* 
ad arex figuram, parietur»^ formam, quibus operimentum futura 
fmr*fe accomodcnt ncccflc eft.AtqR haec cum inter fe fuccedant uaria 
(nam alia flexis omnibus lincis,alra redis, 8C alia miflis, 8C eiufmo/ 
di)fit inde adeo uttedorfi quocp uarix,& multiplices manarintfor/ 
niar, tam 8C fi teda ipfa cx fe fuapte natura fint uaria. Qiioru alia he/ 
mifphciia,alia concamerata, alia fornicata, alia arcubus complufcu 
Tedorum na liscompada.ftcm alia,qux cariiix dicantur,alia, quxdifpluuianu 
tutas* cupantur.Verum utcunq; futurum fit> omnetedumefTe Iuriufmodi 

oporteret umbra fui pauimchtum foucat,aquamuc pltiuiam ab u / 
niuerfc>,cut operimentum xdificio fir penitus admoue ar.Nam fe mj> 
quidem cfl ad laedendum paratus imber , Se additus ad maleficium, 
quamuis minimos nunqrnon ufiirpat,ctcnim rcnuitatcpcrtcrcbrat, 
mollitie inficit, affiduitatccomaccracomncsxdificij neruos, deniqj 
fimduram funditus i»itiar,arq? perdir. Ea de re probe obfcruarutpc 
riti arcliitedi,utliberfi fluendi ctirfiim imbribus pararenr, cauemcjt 
Imber adtarde ne qua loci aqua confiflerct,aucufpiam peruadircr,quo noxam in/ 
dum femper ferree . Hinc ntuofis in lodsteda maxmicdifpluuia fm fum arrtda 
paratus. «fle ad acutum angulum noluere, quo nitinim incrementa minus 
accrefcercnr,SHiqufdiusdiIabercntur.Locis ucro(ut ita loquar.) a lti 
uisuda obliquitate minus repente pofuerc.Cxicrujru curandum eft 

utcg 


DE .RE AEDIFICATORIA LIB.I. i* 

Ut c§ maximcuno eodem cj? compari,arqrintegro fieri poflit,tctTcoc$ 
Tertiata lummtim,parietum cu ratione longe laretp totum penitus p/ 
dificium operiatur ^ita ut ftillicidijs dtlabensaqua nullam parietum 
, partem madefaciat/F um & rectum ita pbnqre oportet, ut m aliud te 
tflum non impluat. Superficies quocj; te&i decumi cfle oportet no ua 
ftas $C immancs.Nam tegularum ultimis canalibus plumae pr£ mul 
torum imbrium exuberantia redundarent, & intra aedificium influ/ 
crent,quae res inulto effent cum operis detrimento . Ergo ubi erit a / 
rea maxima in plures ciTe ditufum fuperficies tedtum,ir» uarhsqjpar 
tes defluere oportet.Nam id cum ad commoditatem, tum ad gratia 
‘pcrtinetvSi quo incidet loco ut plura ponenda teda fint,coacliungcn 
tur illic quidem tectis teda , ita ut qui femel fub tedo excepti fmt, to/ 
tas obambulant aedes operti tedo. 

De aedificiorum apertionibus,fencflris lalicet,ofti]s,& a / 

Irjs qu£ totam parietis craffitudinem non pertiadunt, dc^jt 
eorum numero ac magnitudine. Caput XII. 

S Equitur ut de apertione dicendum fit. Apertionum duo (tint g e/ 
ncrn,Nam alia luminibus dC uenris,alia rebus 8C incolis aditum, 
exitu nu^ in pdificium praebent. Luminibus fencftrxfcruiunt, rebus 
oftia/calg 8C fpaciaintercolumnarum . Item quibus aqua 8C fumus 
peruaditjUrifunrputeijCloacXjSCfocifiicitaloqua^guiajS^ pr^fur/ 
nia atefc acftuaria apertionum loco ueniunr. Atqui pars quxcpdom* 
habebit fencftras,quorcfpiratincIufus aer, atqrin horas innouatur. 
Nam alioquin putrcfcct,S£ uitium afferet. Apud Babyloniam inte/ 
pio Apollinis inucnram refert Capitolinus iiifforicus auream arcu/ 
lam peruetuflam,cx cura corruptus , SC perindeucncficusimlufusa/ 
cr,cum illa quidem refringeretur (e(ccfflmdens,non eosfoluni inter 
emit, qui tum prope adcranr,uerum & contagionibus pcftem atro/ 
ciffimam totam in Aliam ufq? ad Parthosintulu . Ex Ammiano itt 
Marcellino hiftorico legimus Marci Antonini 8C Veri temporibus 
apud Sclcucam poft direptum templum, er perlatum fimulacru Cor 
'nici Apollinis Romam, Fuiflc per milites inuentum anguftum 8C pri 
'us conriufum s a Ovaldecrum natibus foramen. Quod ubi prfdf ftu 
dio rc(erarunt,pc ftilcns cxilucrit iiapor ratn atrox , tamcj? detcftabi/ 

‘ Iis,ut aPerfimim fimbusintra Galliam ufep infeda omnia fmr. reddi 
tiUctro &ft;nefto morbo. Fcncftras igitur «fle oportet manfionibus 

D 3 fingu 


Apertionum 
duo genera* 


Mira dc aurea 
arcula. 


Vapor ptffilcs 
apud Seleuci. 



Feneftne ubi 
poivendg. 


0 (H». 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
flfigulis.Id quidem cum luminis excipiendi, tii etiam innouandi acris 
gratia,& eas quidc ad loci ufum,SC parietis amplitudine accomoda/ 
tas,ut nec]? plus.nccfl ite minus excipiant luminis, neq; frtqucntioies 
aut rariores fmt q ufus pofiulcr. Tum & profpiciendu tft quibus uc 
tts excipiendis pateant fencftrx ipfx.Na qua lalubrcs fpctTtabiint au 
ras multo adapertas quoquo uerfus licebit facere. Et cas quidem iu? 
uabit na apenrc,ut incolarum coi pora appelles flatus ambiar. Hoc 
maxime fiet ftfcncftraru fpondx «flent humiles adeo.ut uidcri,& ui/ 
dereper uicos ambulantes po (lis. Qtiaautc non ufqjquac^ralubcrii 
mis uentorum plagis obiedta- erunt fencftrx, ita ponentur, utlumi/ 
na excipiant no pauciora, q coucniat,fed ne etia plura, cj quibuspol/ 
fit carcre.Et ponentur ilia quidem in fublimi, quo uentos a corpoi i 
busobiedtus paricsinterdpiat.Nam habebunt quidem hoc padio uE 
tos,qtiibus aer reficiatur, led crfit infraefti , atqt perindt non omnino 
«lonlani.Profpiciendum tft etiam qui folcsficnetraturi inde intra x/ 
des fim,8C pro diucrforum comoditate habenda apertiores, aut ar/ 
tfliorcs fencftrx funt.Nam xftiuis tliutrforf|S, aut uaftos qunqmcr/ 
fus, flerunt illa quidem feptemrionaks , aut Ii erunt meridiana Coli/ 
biiscp obiedta, infimas Sc modicas pofuiffc apertiones confcrct,qu5 
, do quidem illa expeditiores auras excipiant, na minoribus radioru 
circulis offendantur , Et fatis habebit a Induo circumfulgcntefolc lu/ 
lilinum is locus, in quo magis umbra gratia homines , qua lununu 
comicncrint, Contra hybcrnisindiucrlbrijs fcntftrx diioftis iolibus 
parebtintjft erunt adaperrx,fcd u<ntisnonitapatcbunt,fi erunt fub/ 
limes, nam recto curfu nenti flantes incolas non impctent.Cxtcruin 
lumina undeuis excepturus fis, haberi ea in promptu eft, undccoclu 
liberum intuearis. Et omnes apertiones qu£ luminum cxopicndorS 
cauda (adix fint, nullo padio condecet pofuiflc infimas . Vultucniih 
lumina fpcdfantur,non pedibus,iu & cucnitiftiufmodi.ut unius aut 
alterius hominis obicdlu lumina intercipiantur, loaisq; deinceps re 
liquus reddatur obrcunor.Qd' quidem incommodum non fit lunis 
ncdiiclo a fublimi.Oftia frneftras imitentiir,utpi'olocifi'equciiua, 
SCufu maiora, aut minora, plura, pauciora'ue adhibeantur. Sed in u 
crifqtobfcruatum uideo ut publicis xdificijs complnrimx liornm in 
primis generum apertiones fierenr.Eam rem nobis theatra attcflaiy 
tur.Qjixfi redle intcrprctanuir,tota conflant apertionibus, cum ica 
Urum,tum maxime fcncftiaiuiu flC ofliorum, Atqui apertiones qui 

detw 


DF RE AEDIFICATORIA i* 

dem ita locafTe oportet, ut amplioribus parietibus non minimae po/ 
nantur apertiones, & modicis parietum frocibus nihilo uaftiorcsad» 
fantur gufuspoftulat.In huiiifiiiodi apertionibus alrj alia^pbartrnt 
lmeamenra.Sed probatiffimi,ubilicuit,non nifl quadrangulis & re/ 

&ilineis uli funi: . Tandem in hoc omnes conucniunt, ut pro aedifici) 
amplitudine & figura uticunq? illg quidem fint accomoaentur ♦ Tu 
&oftiorum'apmionesita conftituendas ducunt, ut altioresomnino 
fiht cj latae.Et ex his qug altiores fint duos hoe capiant continuos cir/ 
culos, qug uero humiliores altitudinem habeant diametri eius qua/ 
drati,aiius fit latus ima ofti) ipfius latitudo.Et pprutiTe bRia illic.coh 
itcnicjiinde in quafq? partes gaificrj comodiflimus, quoad fieri poiTit 
aditus prgbeatur, tum S>C gratig ftudUilTe oportet in huiufinodi aper 
nonibusjucmagnitudinibuscoxquarisdcxtcrafiniftris rcfpondear, Feneftroe & o/ 
Numero autc fcncftras &oftia aiTueucre ponere impari, led ita, ut fiia numero 
hinc ate^hinc pares paribus refpodercnt,inediaueroc/renr paulo ani impari ponen 
pliora.Atcf; maximopere prgcauebant,ut tiiribus gdiu parcerent, ea da, 
de re loge ab angulis >8C coluharum^pducftionibus apertiones pone 
bant locis poriflimum parietisimbecillioribus,{'cd qug oneri fuftine 
do non uacarcnt.Er feruabant,ut a foload tccftum ufqj integrg et mi 
nime interfrade q plurcs pollent parietis partes Turgerent ad perpen 
dicuIum.Eft genus quoddam quafi apertionum quod oftia 5C fenc/ 
ftras fitu 5C forma imitcntur,fcd totam parieris craflitudincm no per 
uadit. Verum quafiTcaphisincauatis digna, aptacp fpacia fedcsc^fig 
nis,5C tabulis prgbcnt.Hoc autc, & quo loci,& quam crebrae, qua 'qj 
amplae fiafuendoe fint, tum dicemus diflmc r tius , cum de ornamentis 
' Vdifidorum u ndabimus, tam & fi non minus ad impelifx ratione, 
quam ad ucnuftatcm operis faciat, quod in muro complendo min 9 
lapidum,&cemcnti confumatur.Hoctantiim faciant ad rem, quod 
has fcapharum collationes numero apcas^arnplitudinc inuaftas, for 
ma decenti cflfc oportet, ut Tui ordinis penitus fcncftras imitentur , Et 
apertiones quidem iftiufmodi,uticunqj illa’ finr , aduerri exueterum 
operibus non ampliores confucuifTe ponere, qua'm ut Tui parietis piir 
'tein occupent fcptima,fed ne minores quidem, q ut capiant nonam, 

'inter columnarum fpacia, nimirum interprimas apertiones connu/ 
meranda funt.Ea pro aedificiorum uarietate quoc# uaria conftituun 
cur , Sed de his diftimftius dicemus , cum praferrim dc facris ordibus 
parandis Tuo loco rationabimur , hic far fit admonuifle aperti / 

onca 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

onca liafccita ponendas, ut columnarii ratio, quae tctftis fu (linendi! 
relinquantur, in primis fiipcr q; diligcmilFimc habita , nc quid illae, 
quidem graciliores relinquantur atq? rariores, qj uc comodc ferreo/ 
nuste<ftorumpoflmr,ne'uc quidem craffiorcs, aurfrcqucntiores, cjj 
ut arcae fpacia,& aditus ad rcrumjtcmporunuf ufus expedita rclin/ 
quantur,Cxrcrum apertiones aliae, cum crebrae extabunt colum nf, 
aliae cum rarae *Nancp crebris columnis trabs, raris arcus fuperaddti 
citur.Sed omnibus apertionibus, quibus arcus dudtur,curadum eft 
ut fit ille quidem arcus non minor, qua circuli dimidia pars parte ad 
ditafeinidiametri feptima , Nam apud peritos copcrtum affirmant, 
hunc cflc omnium unum ad perennitatem accommodatiflimum,cg 
teros nero omnes arcus c(Te putant imbecilles ad ferendum onus, & 
promptos atqi cxpofitos ad ruinam . Praeterea fcmicirailum arcum 
e Ile unum, qui chorda 3 C adminiculis non indigeat,arbicramur. Cae 
teros autem omncs,ni' cis aut chordam, aut contraria pondera, qui/ 
bus cum certent, adcgeris,uidcmusfuapte ui fatifccrc, aiqjlabafccre. 
Non hic praetermittam egregium id,laude'q? digniflinuini,quod an 
notaui apud uctcrcs apertiones iftiufmodi etiam , SC tcftudmum are 9 
ita optimis illis ab arenitexftis pofitas in templis , utfi omnes intimas 
fubdemeris columnas, tamen apertionum arcus,tc<fcorumfy rcfludi 
nes pcrfiftant , SC minime corruant, ita funt omnes arcuum dtufeio/ 
nes, quibustelludincs incumbunt, ad folum ufq? perdudae miro arti 
ficio,& paucis cognito, inflet opus folisarcubusincumbcndo . E te/ 
nim cum illis quidem tellus pro chorda firmiflima fit, quid nfetipfi 
per fc arcus firimflimi aeternum pcrfiftentc' 

De fcalis.& carum generibus, graduumcj? impari numero 
& quantitate. De intcrictfiis arcolis,fumi, aquarumcf? exi/ 
tUjfoci gulis, riuorum dedudeione, puteorum Qc cloaca/ 
rum commoda politione ac fitu. Caput XIII . 

S Calis ponendis plus eft negocij , q? ut poftis nifi maturo &. dige/ 
fto confilio reifte ponere. Nam unis in fcalis u cs ucniunt apertio/ 
nes.Ec harum una quidem eft oftium,quoinfcalis cotifccndcndis a/ 
dit 9 pateat. Altera eft fcncftra,qua fiat,utrcceptoluminc aiiufq? gra/ 
dus rctradho perfpiciatur, Tertia eft contignationis 8C tccfli apertio, 
qua in fuperius pauimcntimi, operimentum cfpcruadimus.la dere 
illud aiunt, fcalis nimirum impedirioperum dclcriptioncs, Sed £ uo 


DE RE AEDIFICATORIA LIB.I. .7 
leht fcalis non impediri fcalas,ipfasnon impediant. Certum enim et 
proprium dicabunt fpacium areae, quo' liber, 3C foiutus cxcurfus pa/ 
teat fuprema ufq? ad ted:a,qu 3 e fub diuofunr, neq? tc pigeat quod ia 
tum arca* fcalis occupetur. Nam fatis referent commodi illic,ubi coc/ 
teris partibus aedificii inferant minimum mcomodi. Adde q? etia for 
nices,ct uacua,quoe fub fcalis relinquentur, ad ufus pertomodos no 
dcerunt.Scalarum apud nos duo funt genera . Nam de militaribus 
expeditionum, munitionumcp fcalis non eft hoc loco ucrefera. Vng 
quidem per quas non gradibus,fed obliquo accliui, alterae , quibus 
per gradusin fublime confccndimus, Acdiuiaponere maiores con/ 
(ucuerc, quoad cius fieri poterat, facilia 3C pracfla,ucruro, uti ex coru 
aedificiis annotaui,fatis commoda putarunt quae ita cflent dudea , ut 
altitudinisperpendens linca ad longitudinis iacctcm lineam parte re/ 
(ponderet fexca. In gradibus ucro maxime templorum imparem nu 
merit probauere,nam fieri quidc aiunt ut redo in tcplum pede ingre 
damur, qua rem ad religione facere arbitrantur. At in his animad/ 
ticrrf bonos architectos obferualfe, ut gradus nunqj ferme plures u/ 
num in ordine continuos, cj? autfeptc,aut notie adigerent, credo aut 
planetaru,aut urbium numerum imitatos. Sed ad huiufmodi feti fe 
ptenos, feu nouenos quofq? gradus confultiflime areola fubtexebar, 
quo feffi,& imbecilles ad confcendendi laborem lntcrmilfas haberet 
quietes.Et fi quis cafus incidiffet,ut fcandentes ruerent, haberent illi cj 
dem fpacia ubi corruendi impetu fiftercnt, fecp reciperent atep firma 
rennEcid quidem ipjeuehcmenter probo , ut lintfcala fuis arcis in/ 
terccprx 9 fintfyluminQ(ac, SC pro loci dignitate amplae & fpaciofir. 
Gradus ucro fcalaru ira finiendos ducebant, ut nccj? crafliorcs {exta/ 
te, nec]; tenuiores dodrante cflerir.Rctractioncsty graduum ne minus 
quam fefquipcdales, ncue plus cj? bipedales poneremur . Scaloc toto 
in aedificio, quo' erunt numero pauciores, quouc occupabunt minus 
areae, eo erue comodiores.Funu 3C aquarum exirus expeditos efle o/ 
porter, 3C ita deriuatos,ut non pcrfifiant,no cxubcrenr,non coinqui/ 
nent,pon offendant, non periculum afferant aedificio. Hinc gulas io 
ci longe feiunxifle ab omni materia opus eff ,ne aut fcintilla,aut ccn/ 
calefactione incendatur, feu trabs, feu tignum, quae fuerint proxiir a. 
Riuos etiam fluentium aquarum ita deduci iiiber, utfupci flua dcpcl 
lantur, 8 c nullu,autabroaendo,aut madefacicdo tiitium inferant x/ 
dificio.Naq? horu fi qua nocent, tam 3C fyninuuflimc noce ar.fit ta/ 

Ii men 


Scalarum duo 
genera. 


Gradus. 


Fumi & aqua 
tum exitus. 
Foci. 

Riui fluuiorfr 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

rhen & teporis diuturnitate, & Inccfccndi perfeueratia , ut accumula/ 
t illi me noceat, Et in his aquam ductionibus obferuatu a peritiffimie 
Imbres fhllici/ architectis aducrti,ut etiam imbres ftillicidioru,autita ducerent por/ 
orum, rectis filluhSjUtaducntantcs no nfpcrgcrenr,autitatxcipcrent implu 

uijSjUt ad ufum hominu ucl intra ciftcrnas colligerent , uel cogerent 
certis locis cmanarc,tindcpriuatxfordesablucrcntur,& hominu na 
rcs,ocuIic£ minime offenderetur. Et in primis curaffe mihi uifi funr, 
uf omne aquam pluuia longe ab xdificio arcerent, aiqj amouerent, 
<u exteras ob res, tum ncxdificij folum humcctarctur , Et in omni/ 
b'us apertionibus id mihi curaffe etiam uifi, ut cas ponerent locis ap/ 
tiffimis, unde plurimum comodorum uniucrfo xdificio prxfiaret, 
Etprxfertimpiircosmaxirncin publica 8C patenti xdis parte ponen 
dos fta tuo, modo digniora,S£ non fua fpacia no occupentur. Etfub, 
diuo pofitos puriorem 8C fynccriorem aqu5 cxlnbere phyixei affir/ 
Putei ubi no mant *Scd quacfiqt xdis parte aut putei inioffi, aut eloaex fubftratoe 
nendi, * fuerint,aut aqua SC humor infunderir, apertiones effe illic oportet e/ 
uifmodt,ut eo plurimu acris afpiret,quo humcctx cxalationcs paui 
menti abftergantur,& depellantur ucntoru afflatu, arc$ aeris impul/ 
<li. Hactenus de lineamentis xdificiotu,qux ad uniuerfum opus per 
tincreuidebantur,pcrftrinximus, fingulis rerum dicendaru generi/ 
bus annotatis, nunc de opera, & flrucflura xdificioruni dicenduelt*. 
fcd prius de materia, 3C rebus his,qux paraffc ad materia oportet. 

-VLEONIS BAPTP 

STAE ALBERTI , DE RE AEDIFICA/ 
toria Liber Secundus , quo dc materia agitur. 

Aedificium non temere inchoandum ede , fed multo' ante ani/ 
nioacmcntcrcuolucndum,quaIc3f quantum luturum fit 
opus. Deinde non prxl* riprionc folirm flf pudura,uerum 
etiam modulis ciccniplarijstjt faclis aflcrula fcu alia qua/ 
uis rcuniucrfimi opuset (ingulf cundlarum par 
tium dituenfionc» ex confilio peritorum 
penfitaudx SC examinandx,n« re pera 
' 1 idafiidiitCpcciiiKJtr, Capiitd. ’ 

i ' Opus 


D.E RE AEDIFICATORIA LIB. II. iS 

Pus xdificiorum,atc£ impenfam non temere' inchoan/ 
ft da arbitror, cu exteras ob res, tum ne honori SSL nomi 

pPI|*Fj ni officiat , Na cum bene conftitutu opus his omnibus 
tvhlpCJ h laudemadferaqquiineareconfiliu, opera, ffudiumtic 
adhibuere, tum etiam fi quid erit in quo autons prude 
tiam,aut opificis peritiam ulla exparte defyderes,plurimu laudi, SC 
nomini officiet. Et patent quidem atej admoduin proptu exta tu iau 
des , SC uitia, maxime publicorum operum, in quibus magis ad fc de 
fpiciendum nefeio quo padto trahit quod indecens cft,cj ad fc adini/ 
randum quod pulchre' perfe<ffu,& omni exparte abfolutum coftet. 

Ac rniru quidem quid ita fit, cur monente natura, et docti, d. indotfti 

omnes in artibuset rationibus reru quid'nant infit,aut l edi, aut pra 

ni confeftim fentimus.Eftcp prdutim in rebus ciufmodt fenfus o cu/ 

lorum unus omnium acerrimus.Quo fit, ut fi quid fe obtulerit, in »5 Oculorum fc* 

aliquid curtum, claudicans,rcdundans,inane,aut inconditum fit, ili/ fus. 

co commoutamur,SC lepidiora effe defyderemus.Cur id accidat no 

omnes intelligimus, tamen fi rogemur emendari, corrigi cJjpolTe ne 

gabit nemo. At qualis ea fit ratio excquendi non erit omnium expli/ 

caffc,fcd folum in ea re bene confultorum. Bene quidem confulti cft 

omnia prxcogitaffe,SC prxfinilfe animo, & mente, ne in opere, aut 

perficiundo, autiam abfoluto dicendum fit, hoc noluifictn , illud cjj 

litaluiiTem, Etmirum quidem quam non leuiffimas pcenas male' 

conftrudli operis pendamus . Quod enim temere 8C inconfttltc ag/ 

greffi initio non perpenderamus, temporum fucceffu tandem recog 

ndfcimus. Ex quo fit, aut aeternum ob erroris offenfam poenitear, 

fi non deleatur ac emendetur, aut fi demoliatur, impenfarum 5£ia 

tflurx ratio , iudicijtj; tui lcuitas, Scinconftantta damnetur. Iuhus 

Cxfar xdem in Ncmorenfi a fundamentis inchoatam, magno'que Iuhus aedem' 

fumptu abfoluram , quia non tota ad animum ei rcfpondcrcr, to abfolutant di/ 

tam diruiffc affirmat Suetonius . Qua quidem in rc etiam apud ruit, 

nos pofteros uituperandus uenit.ft quid tum non fatis, qux ad 

rem facerent , pnrcogitautt , aut fi forte qux tura erant rcifte in / 

(Htuta potuit poftea leuitaris errore odiffc . Idcirco uctus opii/ y tWsm 
me xdificantium mos milii quidem femper probabitur , ut non . c ' v / 

perferiptione modo, SCpidtura, uertun etiam modulis, exempla/ 
l iji/que fatftis affcrula , feu quauis rc uniuerfum opus, & lingulae 
cunctarum partium dimenfiones de confilio inftrutftiflimotum 

E i ite / 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTX 
iterum atq* iter Ce pcnfitcmus,atcj; examinetur prius 9 cjt quid aliud a£ 
Modulorum grediarc,quodimpcnfam aut curam exigar. In modulis ucro ducen 
ducendorum dis dabitur, ut regionis fitu,& arcae ambitu, & partium numeri! atq? 
vatio* ordinem, SC parietum faciem, & tedorum firmitatem, 5 C omini! de/ 

niq? rerum, de quibus libro rupcriorctranfegimus,rationcm 8C con 
formationem pulcherrime fpcdesatq; confydcrcs.Et licebit ifticim/ 
punc addcre,diminuere,comutare,innouare , ac penitus p.crucrterc* 
quoad omnia redcconueniant,& coprobcntur.Addeqp futui £ im/ 
pcnfi' modus, 8>C fumma(qux res minime negligenda cftjcertior ha/ 
bebitur latitudinCjaltitudinejCraflltudineynumerOjamplitudinc, for 
ma,fpecic,quaIitarcC|t rcru fingularum pro carum dignitate et fabro 
ruin manu pcnfitatis.Nam columnarum, capitulorum, bafiu,coro/ 
narum, faftigiorimi,miftauonuni,pauimcntorum > ftatuaruirit]i,S£ 
eiufmodi,quxquidem aut ad conftituendu,aut ad exornandum x/ 
dificium pertincnr,ratio,&! fumma cxpIicatior,ccrtior 'q? habebitur, 
Hocprxtcrmittcndum ncquiccp cenfcojqcfunldcfaciatad rcm,mo/ 
duloshicaros,&!(ucita loquarjpidurarijrnocmrjs phaleratos prodii 
ccre,non cius architcdi,qui rem docere ftudeat, fcd eius cft ambitio/ 
(i, qui fpedantis oculos iUicerc,6C occupare^ nimumcf ab reda dii/ 
qinfitionc partium penfandarum admouere ad fe admirandum con« 
tur.Qi.iarc modulos uelim dari non exado artificio pcrfinjtos , ter/ 
ibSjilluftratoSjfcd nudos & fimpliccs, in quibus inuentoris in genii!, 
non fabri manum probes. Inter pidoris atqt architcdi perferiprione 
Pidoris &C ar/ hoc mtcrcft,q* ille prominendas ex tabula monftrarc umbris , SC line 
ebitedi perferi is, & angulis cominuris elaborat. Architedus ipreris umbris nromi/ 
ptioquj. nentias iftic ex fundamenti deicriptione ponit . Spaciaucro,.# figu/ 

ras frontis cuiuiqt,& laterum alioi conflantibus lineis,atquKris an/ 
gulisdocet,utiqu»fuauclitnonapparetjbusputariuiiis, fcd certis ra 
ustydimenfionibusannotari.ltaqunoduloshiiiufmodtfecifleopor 
rci,&cosdiligcntiiTimccum rcipio,& una cum pluribus exnminaf/ 
fe, SC iterum atej? iterum recognomife, ut nihil in opere ucl minima 
futurum iit quod non,& quid,&qualcipium fir,& quos ad ufusfu 
turum fit, teneas, Et prxiertim tedorum ratio prx exteris ut expedi/ 
tifiima iit in primis curandum e it .Nam tcduin quide natura fui, (i re 
Tedum. d:e inrerpretor,cx omni xdificatione mortalibus primum fuit corii, 
qua* ad ufitin quieris faccrcnf,adcb ut tedorum gratia non paries fo 
Ium,6^ quae cum parietibus furgunt S< confequuntur, ucrum etiam 


liNIVEHSITARlA 


DE' RE- AEDIFICATORIA LIB. II* 19 

«a,qu3efub fol o ipfo funt,inuenta efle non negent, uti funt aquarum 
dcpulfiones,i3/ deriuationes,quae ex imbribus, & cloacis, 8C eiufmo 
di.Bgo uero 11 fu ifhrum rerum perdodlus memini,cp fit difficile pcf 
®icereopus,utinco fint partium comoditaces dignitati, ucnuftatirg 
pmiun<floe,hoceff,ut habeant, cum cjtcra,quf probetur, tum Si par 
f^im excultam uarictatem, quale proportionum ratio, & concinni/ 
gjsdiffinierit.Magnum cft fuperi id quide,fcd habili,deflmato, dece 
<h aptae); tetflo operire cunrfta haec non nifi folertis,& admodum cir 
tumfpetffi effe ingentj opus,& artificii affirmo. Demum cllm tibi, a/ 
lijscjt periris tota operis facies perplacebit & coniceffatio , ita, utnihil 
fic offerat in quo ha-fites, nihil in quo melius poflfe cofilium capi fta/ 
tuas,monco,nclibidinc aedificandi ad opus inchoandum properes , 
uctuftaxdihciademolicndo, aut immania uniticrfi operis fundante 
ta iaciendo,qj ipfum inconfydcrati,3C prxripitcs faciunt,' fed fi me au 
dias,fuperfcdcbis tcmpusaliquod , quoad ingentj tui recens appro/ 
batiodefcrbueriqcundta demit accuratius recogniturus, cum no in/ 
uenti amore, fed confilii rationibus dabitur, ur de ipla re confyderati 
us dtiudiccs.O milibus enim in rebus agendis multa tempus afferet. 

Ut aduertas atejj perpendas, quae te ucl folei tiffimum fugerant . 

Supra uires nihil aggrediendum crte, natura- non repug/ 

; nandum, & non modo quid equeas, led quid deceat , SC 
quo loco agas confydcrandum . Caput 1 1. 

M Odulos tibi recognituro hac inter penfandas rationes trerfen/ 
tur.necdfe cff. Principio nequidaggrediarefupra uires horni 
num,ncue quid fufeipias quod cum rerum natura protinus dcpttg/ Natur», 
naturum fit. Naturae enim uis,tam Qc fi interdum mole of'Ktfta inter 
pellctur,aut innixu aliquo dctorqueatur,eiufmodi tameneft, utfiue 
rit ea quidem nuncS non fupcrnrc , ac profligare quicquid obuerfe/ 
tur,atcpimpediat.fct omnem quidem contra fc expolitam rerum fur 
iraloquar)peruicaciamdmturna &aflidua impugnandi perfeucran 
ria, tempore, facunditate labcfaclatatqi proftcrnit , cjj multa horni/ 
num manufaifta et Iegimuk et uidemus nullam prjfcnim oh rem nS . j 

duraffe,nifi q, cum natura rerum contenderint. Eum qui pontenaui 
bus produeflo obequitare inflituerat mare quis non irridcat,aut poti p ortlIS Cfau/ 
usinfolentis oderit inlaniamtt Portum Ctaudrflub Hoftia , &apud ffij et Acinam. 
Tcracinam portum Adriani,opcra omni ex parte alioquin jterna, 
tamen uidemus tam cum pridem obflrufls harenafauabus 8i reple/ 
v ' E ) ta 


ri> 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

to funi penitus defccifTe.mare nung inter miffa illtuftatione aftiduala 
(ccfl ente , SC indies peruincente. Quid tum putas futurum ubi, aut ini)' 
petentium aquarum uini,aut ruentium rupium molem omnino ar/ 
cere,propellcrecji inflitucrist Qux cum ita lint aduertifle oportet ne 
quid eiulinodi aggrediamur quod ipfum non l cdte cum rerum na/ 
fura conueniat. Proxime caucndum cft ne quid ad te recipias in quo 
pcrf/ciudo ipfe tibi deficias rcimpcrfcdla.Tarquinum regem Roma 
noruin,ni luperi dq amplitudini urbis fauiffcnqni crcfcente imperio 
fatis opum ad tantam inchoatam magnificentiS fuppeditaflent,quiii 
non uitupcra(lct,cp templi fundamentis iaciundistoram futuri ope/ 
ris impenfam profudiflctr Accedit quod non modo quid queas, uc/ 
rum 8C qtiid deceat non in poftremis confyderSdum cft. Rhodopen 
Thraciam meretricem illam celebrem. Si fuorum temporum me/ 
moriam non laudo, quacfibi fepulchnmi incredibili impenfa condi 
iuifit . Nam ea quidem SC fi meretricio quxftu regias adepra effct o / 
pes, regio tamen digna fcpulcliro ncquiccf fuit , At reginam Carix 
Artcmifiam contra non uuupcro,quxamantiflTimo & digniffimo 
uirofepulclirumcQndiditmagnificctuiflinuim , quamuis quoqi in 
his modeftiam probem, Mcccenatcm increpabat Horatius, cj> xdifi/ 
cando infaniret . Mihi uero apud Cornelium T acitum probatur is, 
qui Othoni rcpulchrumpoftut modicum, fcdmanfurum. Quod,S£ 
fi in priuatis monumentis modeftiam, in publicis magnificentiam ex 
igunt, publica etiam interdum priuarorum modeft/a collaudantur, 
Pompei theatrum ob egregiam operis magnitudinem 8C dignitate, 
laudibus 8C admiratione prolcqumiur. Dignum opus & Pompeio,. 
SCuiiftriceRoma.Sed Neronis aedificandi infaniam,8c uaftiflimoru 
Pompei theat. operum ad foluendum furorem nou omnes probant. Tum & cum 
qui tam multis hominum milibus montem apud Puteolos perfode/ 
rit.quis non malitutiliori aliqua in re tantum operx atqj nnpcnfx 
conmmpfilfe: Heliogabali prodigiofam infolcntiam quis non dete/ 
ftabiturcCogicaratenim columnam ponere ingentem, per quam in 
trinfecus aduimmumconfceiidercttir,utillicHeliogabalumdcum, 
cui elfct initiatus, locaret, fcd non inuento tam uafto laxo , conquifj/ 
to ufcjj ad Thebaidem, deftitit, His etiam addendum cft, ne quid ag/ 
grediare,quod ipfum St fi ahoquin utile,dignum,ac no penitus dii/ , 
ficilc fadlufit, facultatibus, temporis opoitunitatcfuppcditantib 0 , 
tamen Gt ipfum ciufmodi.ut breui.aut fuccelToris tieghgentia,aut in/ 

cola/ 


Tarquinus. 


Rhodope. 


Mcecenas xdi 
ficando infani 
cbat. 


Heliogabali in 
folentia, 


DE RE AEDIFICATORIA LIB, II. to 

solarum txdio defcdlurum fit, Foliam quincpremibus nauigabilcni 
ab Alterno ufcp Hoftiam a Nerone indituram, cum alias ob resuitu 
pero, nim etiam qj in ea (eruanda perpetuam xrernam cjt imperii foe 
Iicitarem,& huius rei ftudiofos continue principes defydcraffet, Qu j 
cum ita fint ofTicrj erit ea fpedtafle,qux recenfuimus, hoc eft , quid fit 
quod agas,& quid quo agas loco,& qui fis qui id agas, Et pro cius 
dignitate Si ufu rem totam conftituere , nimirum hominis erit bene 
confulti Si confyderan , 

Perfpedla ex ftngulis modulorum partibus tota xdificq ratio/ 
ne prudentes fuper haere confidendos e(Te,& ante (ji aedificetur 
no modo' coftabit unde fiimptib ,; fatisfiat,fed Si reliq ad ipfum 
" opusperficienduneceffaria multo' ante efie parada, Caput III. 

H IS notatis atcjtanimaduerfis,luftrada tibi erunt reliqua , an fint 
corii quxcj redee definita, & apte fuis lotis diltributa.Quo pro 
munere obeundo ipfum te ita compares opus eft, ut in omni rerum 
iftarum aduerlione prae cc feras, turpe ducere tenon id aflcqui,quo/ 
ad in te fit, ut aliud alibi opus nullum parifadlum impenfa. Si fimili 
dudlum oportLinitatcpomt,aiitfpcdlarilubentius,aiit laudari uberi 
us.NecJj enim fat eft iftiufinodi in rebus non conteni,fcd probari qui 
dem in primis condecet. Si item haberi, ut imitentur, Qu are feueroi 
cfic nos,Sd pertjt diligentes rerum explicatores oportet , Et curandi? 
ut cum nihil non elegans, flCprobatiflimum interponatur, tum 8C o 
mnia inter fe mutuo ad dignitatem, grariamfj conueniat, ufcjj adeo 
ut quicquid addideris, aut mutaris,aut detraxeris, uitiofiu8id,& de/ 
serius futurum fit. Sed rerum iftarum, iterum atejj iterum admoneo, 
fac fit moderatrix peritorum prudentia, &confiiium eorum qui fpt 
Piaturi fint redeo aliquo 8i fyncero cum iudicio.Nam iliorum fcien/ 
sia Si inftitutis magis cj priuata uoluntatc 8i fcnfu dabitur,ut qu f a/ 
gas ucl optima fint, ucl optimisfimilia . Demit peritorii uocc ,pbari 
qd agas profedto pulcherrimif eft,& fatis, fupereji approbat, qui me 
liora non adferunt,ex qua re frudiii quoc)! uoluptatis capis,quando 
nemo iftorfr, qui fitpiunt,no aflemiantur, Er colerer quoldam audii/ 
fi’. Nam interdum cueniqut etiam iftarum rerum imperiti ea ditant, 
quae minime afpcrncndaperitifiimxsuidcanuir. Cum uero tota aedi 
ficrj ratio cx lingulis modulorum partibus ita erit apud te fpediara 
Si cognita, ut nihil non animadiierfum , nihil non adnoratuni ilf/ 
piam reljnquatur , t)i interea ita omnino deereucris aedificare, Si. 

■ 1 apud 


Folia nauiga/ 
bilis a Nerone 
inftituta, 


Architedli offi 
cium. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
apud tc conflabit unde fumptibus oportunc fatisfiat,pal;nbis rclicjtia 
ad opus i p ( l i ui cxcqucndu ncctflaria,nc quid inter aedificandum de/ 
Iit, quod a perficiundi operis celeritate auocct.Na cum lintplura,<J/ 
btis ad opusabfoluendu indigeas, cumcpilloru quidiiis,niadfif , o/ 
innem ftruiftura polTn aut impedire, aut uitiare, officij erit nihil ne/ 
glcxiflc,quod conferat fi adfit.aut noceat fi dcflt.Dauid & Salomon 
Hfbrxorum reges fadturi ttmplii Hlerofolymis, atm mnxnv.5 uitu 
auri, argenti, acris, lignorum, Iapidis!};, Si citifmodi paraflent , tu Si 
ne qtiid dcelTct,quod ad rei faciliratcm,&: celeritate laceret , a proxi/ 
nus regibus multa fabrorum milia , 8i arclutcfcos accerfuifle feribit 
Eufebius Pamphilus. Quod fatftum quidem uehementer probo. NS 
adfert nimiru operi dignitatem, Si autoris gloria accumulatiorc red 
Mira inter aedi dir,q> arte acrctflc fatfltim mature pcrfctflum fit. Apud feriptores ce/ 
fleandum ccle/ lebratur Alexander Macedo, quem refert Curtius, urbem apud T i 
ritas, naim non minima acdificafrediebus non plus feptem , 8i Nabucho/ 

donofor,cp templum Bcli(tit feribit lofcphushiftoricusjdicbtis quin 
dccnn ablolucnt, q>' uc Babylonem triplici (uti aiunt ) muro cinxerit 
diebus itidem quindecim ,T itus,cj) murti ftadiorii paulo minusqua 
draginta aftruxerit: Semiramis , tp lingula maxmioru mtirorfi fla/ 
dia apud Babylonem lingulis diebus perfecerit, cLue murum ad co/ 
ereendum latum ftadrjs ducentis admodum profundum, atq; latum 
diebus non plus feptem duxerit. Sed de his alias. 


Fabri qui feli/ 
geudi. 


Neronis pru/ 
dciuia. 


QuocAiam fint paranda ad nidificium, qui fabri fcligendi, 8C 
quo tepore arbores cacdcudfcxfcntcntiaiictei ii. Caput 1111» 

O Vaeuero parafleconuenit, nimirum harcfunt,calx,harena,la/ 
pis, materia, Item 8i {erru,&Cxs,Si plumbum, & uitru , & hu/ 

■ lufluodi ,Et in primis fabros minime imperitos, mininVcJcucs» 

minime inconftantesfeligendos duco, quibus tu opus rctTtc perferi/ 
ptum fedulo' faciundum mandes, atqi contendes, ut probe perfiniar t 
matureip abfoluant. Et in bis omnibus probandis limabit ex proxi/ 
mis,quocalibunproinptu extant,opicribus ducere argumenta, Sic» 
iecfluras, quibus admonitus (lamas, quid tuain re agedum fic . Niiqi 
in illis uitia,8i laudes notentiir,cadtmqnocji in tuo futura opere pci* 
(inullima poteris arbitrari. Nero princeps eunt inflituiflet ccntt m ac 
uigintt pedum Romar ad uenerationem folis coloflum ponere , in 4 
fuperiorum amplitudinem & magnificentiam fuptraret , non prius 
locaflt fadundum Zcnodaro at tifui per ea tui pora ct.lt.Li i.achugu. 

Ia' 


DE RE AEDIFICATORIA LIB.II. ii 
alarifut fcribit Plinius)quara fatis probatum uidit, quid in tatiti ope/ 
ris artificio ualcrct, faiflo in Gallia apud Arucrnos coloflo miri pon 
dens. Aiq his confli tutis c cetera profequamur . Atqui nos quide in 
'huiufmodi rebus,qux ad opus xdificioru commoda funr,rccenfcn/ 
dis, ea referamus.quoe dofli ueteres tradidcre.prxfertim Thcophra 
Ilus, Ariftotcles.Cato, Varro, Plinius, Vitruuiuscp.Na ca quide lon 
ga obferuatione magis, cjj ullis ingenij artibus cognofcunrur , ut ab 
hisqmiftiiifmodi fumma diligentia adnotarunt, petenda fint. Seque 
mur igitur ea colIigentes,qux probatiiTimi ueteres pluribusSC ua/ 

.rrjs locis tradlauere, addemus etia noftro pro more hqua ipfi ex ma/ 
iorum operibus, aut ex peritorum artificii monitis adnotariinus , q 
ulla ex parte dicendis conferant . Etenim percomodc fieri arbitror fi 
naturam reru ipfarum fequentes ab his lpfis incipiemus , qua- prius 
ad hanc rc aedificatoriam fibi hoimnesufurparunt , Ea,m' fallimur; 
fuere cacdu£ arbores.Sc fyluarum materia, tam S C fi apud autores in 
ueniam qui dcbisinterfedifcrepent . Sunrqui dicat hominesprimu 

• fpeluncis habitaffe^ta, ut pecus, & domini comuni clauderentur um 
bra.Hinc eredum, quod fertur apud Plinium, Gellium quedam Ta 
xiiini imitatione naturae primum omnium Ititeu fibi aftruxiiTc a- di 
ficium. Dea Diodorus Veliam Saturni filia ait primum habitacula 
inueniffe.Eufebius Pamphilus diligens antiquitatum perferutator ex Inuentorcs do 
ticteru tcfumonr)s Protogenis nepotes excogitaife hominibus domi iniciliorum . 

, cilia afleuerat,quae ex foltjs harundinn SC papyro texeretur. Sed nos 
. redeamus ad rem. Veteres igitur & in primis Theophraftus, fcindc/ 
rearbore,praffertim abietem, Si piceam, Si pinum iubcr, ubiprimu 
gcrminarfc,tenerosc[! caudices prompfiffe occoeperint. Vbi & prop 
ter humoris exubcrauam facile corticem amouifle poflis . Efletame 
aliquas poli tiindemia.qux cacfae comodiores fmt,uti cll acc^ulm®, Qpo tempore 
fraxinus, tilia. Robora item fi cadantur Vere, fieri tcrcdiriofa attcfta arbores t£dcn 
tur,at eadein fi cgdantur bruma, fieri ut neq uiticntur, neq; pandan/ da-. 

. turiEt faciat ad rem quod adnotarunt materiam quide, quy per bru 
tnam flante Borea caedatur, eti5 uirente Bcllilfime,Si prope immunc 

• fumo ardere.Qsme res indicio e(l humore fuccofam clfc.non crudd, 
fcd digello . Vitruuio placuit materiam cjdi a primo autumno ufqt 
anni) flare incipiat Fauonius . Hefiodus quando inquit fol noftril in 
Caput pendes multa infcrucfdt ui,5i hominu inde color fufcatur,tfic 

• niJTis inflat, cu ucro decidere folia coeperint, tu fyluaui cadito ..- Ac 

F Ca 




LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

Cato rem totam fic moderatur, Mater;e,inquir,fi robur fit, caedito u 
bi folllitiutn fuerit. Nam ad bruma fernper imempeftiuaeft , extera 
materies, quxfcmcnhabcr,cu maturum fuerit, qua non habet, cum 
libuerit. Quxmnturfi,& una uiridc haber,tunc caedito cit femen ex/ 
cidcrit, Vlntuni ucro cum cadunt folia. Et referre plurimi! aiunt qua 
Qua lima Ter/ luna ferrum adigas. Nancjttaniaquidcuim lunationum cflcineiui/ 
ru arboribus nl odi rebus ferro attingendis putant, cum exteri, tum in primis Var 
adigas refert ro, ut etiam cilii tondanturlunadecrefceie fieri confeftim caluos aflie 
plurimum , uerem.EafpdcreTibcruiprineipemreferuntdiem capillo tonderv 
do fcruafl'c.Aftronom.t affirmant non defuturS animo tnftitiam, fi 
capilli!, aut unguemJTecucris luna oppre(Ta,mah'C[; affetfla.lllud fad 
iat ad rem,qd'aiunt, quas res ad ufum habiturus fis ut lods mouean 
jtur,hasfcrro,mar<ucjtracTtandasaim fuerit luna in libra, cancrottt, 
qttx uero ftabih;a,R locis immota funtra fint,tuncinchoandas R £/ 
tractandas cticrit luna in leone, fauroue, & eiufmodi. Sed exdi opor 
tere materie, periti omnes admonent luna defiriente.Nam ti!c admo 
Qitfnam luna dum cxhaultam effe arboris ifatuunr cralfam illam pituita,qux qui 
pro exdedis ar dem ad citam putredinem imbuendam perprona fit, lunafp ifta cx/ 
nonbus como fam carie non infeftari expertum eft.Hincefl,cp aiunt, frumeta ut u€ 
diffima, das merito luna pleniore.Nam Si ipfa tunc admodum plena funt,ut 

uero alfcrues merito luna fitiente.Collat etiam frondes arborum Iu/ 
na dccrcfcente prx paratas non putrefecre . Diem uero exdendis ar/ 
boribus Comodam putat Columella a uigefima ufi* ad trigcfimS 
confencfccnris Iunx. Vegetio fcindi arbore placuit a quincadccima 
Aifqtad uigefimam fecundam luna, bincf}! religione ortam putat.ut 
pro xtcrnitatchis tantu diebus celebrent, q» per eos exfa (ternum du 
jrent. Addunt Rlunam obfeniandam,ut occidar, Ar Plinius optimie 
exdi arborem putat Cane fydere maxime' oriente, luna cp eocunte,g 
dies interlunium uocatur, Si nodlem ducit expedlandam eius mliuh 
diei quoad luna fub terra fit. Huius rei rationem Afironomi effe pt| 
dicant, ip ui Iunx omnis rerum humor commoueatur. Ergo humO 
re lunam tterfus adnltimasradicisfibras,autrcnacfto,aiirdeih'nitcl, 
extera materiesptrpurgatiorrelinquirur, Adde bis quod multoff/ 
cfcliores putam h ituras fi non ftatini profternanrur, uerum eircunici 
damur,ut liantes fic arefcanr.Qilin 8i. abietem arborcm,.nlioqtiin Co 
tra humori6 contagionem haudquaqt firmifiimam,fi luna dccrefcE 
te dccorncctur,futuran» aflirpaanqut aquis non corrumpatur, fiunt 
i t qui 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.II. n 

qui atteftcntur robur, 8C quercu graues materias , quw aquis natura 
(Libfidanr.fi circumcidantur uerc primo, erpofi amiflam fronde pro 
demantur, reddi ut aquis ad diem ufep nonagtiimum adnatent, Alij‘ 
amplius concidi ftantis arboris cl aflnudinem lubcnt ad mediam tif/ 
tj; medullam quo' fanies & malus fuccus ftillando eftufius depleatur, 
bis addunt ne ullam fternas arborem dolandam, aut fccandam an/ 
tcfuos arduos trucius, /C feminis maturitatem. Percifam inde arbo/ 1 
rem,ur praeferam quae frutSuirt ferat, nudari penitus cortice admo/ 
itent oportere. Nam facile quidem fub libro, du cortice opertg fient, 
contaminamur. 

De cjfae materiei cuftodia,ac linitione.decf aduerfusfutti/ 
ros morbos remediis, atqj apta collocatione. Caput V. 

C Aefam materiem habere conditam oportet loco,ubi graucs fo 

les.SC acres uentorum afflatus non appellant, 8C prxfertim qu( 11,10 *’ oll l 5 0 
fponte dantur.umbra penitus conteefias efle oportet. Quin & huius n,atc,ia “»eda 
gratia fimo illinire maxime bouillo ueteres architctfti obferuarut. Id 
ea de re fieri Theophraftiis differebar, cji circumclufis cgreffibus, to/ 
creta pituita, immodioiqj uaporum uisper medulla fenfitn iriihllct 
arejj rcfpirct,quo fit uccoeteraligni (iccitasficcado coaequalibus con/ 
denlecur. Stantes ite cacumine qcfinucrfo comodius ficcari arbitran/ 
rur.TfiSt cotra lictu flate ac futuros morbos uaria adhibeant renie/ 
dia.Thcophraftus defofiam materie multo' denfari arbitratur, Ca/ . / 

»6 iubet caefam materif amurca illiniri,quo'a tinea , 8C carie iinmu/ '” nll, Jf a >P. ,c< * 
nisfit.Quae aquis SC mari uitierirur pice furari in proptu cft. Referut ° c0, ‘* 1 
SC ligna, quae macerata fint amurca nullo fumi taedio arderc. Ad la/ nutclia 
byrinthu Aegyptiir pofitas eiTe trabes ex fpina Aegyptia inchoatas 
oleo feribit Plinius,Vifco,inqiiit Theophraftus , illitam materie no 
ardcre.NeqjhocprftermiuS.Extat apud Gellifi ex annalibus Quin/ 
tr Claudi) turrim ligneam ad Pyrffi,quod eii Archelaus Mithridatis 
pracfeflus multo alumine obliiiiirct,Sylla oppugnate minime arlif/ 
ic.Sunt praeterea quae modis uarijs dcnftntur, & contra tempt flatu 
iniurias corrobofcntur.Na citl eam quidc materiem condiunt terra, 

A illinunt coera,imponuntqjaccruis frumenti frptenis diebus, tori/ 
dcin interintiris.Qrid fit ut cum firmior, tum & ad opus commodi/ 

Oi' reddatur, Mira enim in modii ponderi detrahitur, hancctiam fic/ • 

tatam mari duritiem acquirere affirmant fpiflam , SC incorruptibile. 

Caftaneam aquis tuaris purgari confiat i ficum Aegyptiam feribit 

b i Ili/ 



Artiores xdifi 
cio aptae. 


Almis. 

Efculus. 
Vlmus. 
Picea dC 
Irinus . 
Robur, 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
Plinius ftagno immergunt, ut ficcetur atep Ieuigetur,nam ea quidem, 
prius aquis fubfidit.Nofiros fabros lanarios uideinus aquis, 8C lu/ 
t.o fubmcrfam,qua prxlertim torno utmuur,matcric feruarc diestri 
ginta,qj maturius exficcatain, Se fieri ad omnes ufus habiliorem pu/ 
tam. Sunt qui affirment materiei cuiuis eucnirc hxc,ut fi dum adiiuc. 
uirct,dcfodias in humido,xtcrnafit,fed fiue defodias, fiue illitam lu/ 
cis'uc condita (erues hac in femen t/a periti omnes Conueniunr, ut nif» 
pofttrimeftre tangi uetcnt.Denfari enim, Sc quandam quali maturi 
tatein firmitatis imbuilTc oportet priufqua in opus producantur. Sic 
habitam iubet Cato eximi, produci^ ad Iole luna decrcfcetc, & poft 
mcridiein,decrefcentiscf lunae ipfius quatuor proximos dies, cmib® 
plena fuerir,iinprobat,admonete|; ne Audi o flante educatur . Etcii 
eduxeris, cauendum ne trahas per rorem, ncucroruIentam,aur geli/ 
dam.aut ulcgquacg ficcam doles, aut perfindas ferra . 

Quae 'nam arbores operi xdificiorum fint commodiores, 
qiixqi illam ni natura, ufus,utilitas,& ad unamquamcp 
xdificrj partem aptitudo. Caput V I. 

M Ateriem uifus cd putade Theophraftus non antetrieiiniiibe/ 
nc exficcatam forc,ad alferes prxfcrtim,8i ualuarum tifuin. 
Operi xdificiorum comodiffimas putant arbores has,Ccrru,Qucr 
cum, robora,tfculum, populum, tilium,Saliccin,Alnum,Fraxinu, 
Pinum, Cuprediim, Oleabnim, Oleam, Cadanearo, Laricem, Bux 
um,SC Cedrum, item Si Ebanu,8c item Vitun.Scdhisomnibusua/ 
ria eft natura, Sc perinde uarijs ufibus commodandx,Nam a lix fub 
ditio exteris praedant, alix in umbra fcruamur,alix nitent aere, aliae 
durefeunt inter aquas,5c dcfoffx xternioresfunt, Idcirco hx lamijs, 
a(feribus,fculpturis,inteftinisf]!operibus,alterxtignis,&’tfabibns,, 
feliqnx fubdiualibus pauinientis ferendis, Si operimentis habendis 
exibunt firmiores, 8d prxfertim Alnus fltiuialibus & palufiribus pa 
lationibusftmdamentorum omnes exuperat, 8C humoris pacientifli 
ina eft.Eadem in aere 3C folibusnon durat. Contra Kfculus impatics 
eft humoris, Vlmus aere Si in propatulo denfatur, alibi panditur, 8C 
non pcr(litit.Picca,& item Pinus, fi terra obruantur xternafunt. At 
rpbur quidem qifptdn,SCneriiofhfic,& dcnfil , minutiscj; foramini/ 
btis prxdita, humorem non rccipicns,tcrienis quibuscji xdificatio/ 
nibus.percp aptidima eft.maximetp pofita ut ferat pondera, erit tum 
quidem pro columna admodum uahdlflinia . Verum huic natura 
" ' cum 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. I. 13 

cum taritam imrni(eritdurideni,utpcrterebrari nequearnifimadefa , 

«Tta, tamen affirmant (lipra terram effe inconflanrem, Sc r/tuofam fic ' 
ri,8£ cotorqucrc fefc, eandem cp etiam aqua marina facile corrumpi* Olea» 

Id olea* Sc ilici QC oleaftri,quae eseteris in rebus cum robore conucni/ ]| f 
unt non acddit ut aquis comacerentur. Quercus nullo fenio confici/ Olcafter. 
tur,quia intimum fuccofa eft,& prope uti uirens fit ♦ Fagum item 8C Quercus, Fa/ 
Iuglandem aquis non ufc£ corrumpi, & inter principales, quae defo/ a ns, SC aliae ar 
di’antur,anmuncrat»Suber item ad ufum columnarum , SC pinus fyl bores ad colu/ 
ue(lris,0<!! morus,3£ acer,S£ ulmus non inutiles funt.T rabeatioiub 9 na vtim ufum 
8C tignis apram putat Theophraftus nuce Euboicam, q> ea quidem a ptar* 
antecjj rumpatur,fonicu fignum der, Excp cofacflum oltm ut cx bal/ 
neo apud Antandrtim, qui inerant omnes incolumes ab ruina tecfto ■ • . • 
rum lecuta effugerint, Sed omnium optima Abies, Nam cu procer» ^ 
tate SC amplitudine primaria fir,tum rigore naturali contenta non fa 
cile oneribus prxflantibus floffitur, fed direcfla inuitftacj? permanet. 

Adde q> facihse(f,& parietibus fuo pondere non moleffa , Huic uni 
plurimae aferibuntur laudes, plures de fe prgffarc utilitates affirmat. 

Vnum tamen ilii effc uitium non negant,quod perfacile ad fe fiam/ 
mas admittat,acq»igmbus infcnfa fit,Huic non poftpomtur conrig/ 
nandis aedibus Cupreffus,arbos alioquin ciufmodi, ut inter noftras 
arbores primariam QC praecipuam libi laudem ucndice t , Hanc ucte/ 
res inter dariffimas copueabant non ultimam ab cedro , atc^ebano* 

Cuprcffumfy apud Indos prope inter aromata uenerantur, SC mefi 
to id quidem, Lauder, qui uelint, Amonian»,Chiam, et Cynaicam, 
quam effe ^cernam prj dicat TheophraftuSjiicrum odore, nitore, ro 
bore ) magnitudinc,recffitudine,pcrennitate,his omnibus in laudib*, 
quam tu illi arborc,coparabisc Cariem SC uecuftate penitus nihil fen 
tirc cupreffum affirmant, & rima fpontehaud quaqjcapcre.Ea nimi 
ryin de re Plato leges publicas^tq? in (litura ih lacris ponendas cenfc 
bat tabulis cuprefIinis,quod futuras forte aeterniores putabat cj are. 

Hic locus admonet ut referam memoratu digna , quae de cuprcffu i/ 

pfa legerim 8>C uidcrim, Valuascupreffasin templo Ephefiar Dianae Valupcupref/ 

annos duraffe quadringentos teftacur,6Ceas fcruaffe nitorem, adeo {J n:)e j n templo 

ut nonas perpetuo diceres . Nos Romx ad Petri bafilicam utdmnis, 

cum ab Eugenio pontifice maximo ualux redimeremur, ubi horni/ 

num manus iniuriam rapiendo argento , quo olim fuerant uefiita’, 

non intuliffenq folidas SC integerrimas annos plus quingentos quin 

F $ qu a 


Cupreffum 



LEONIS BAPTISTAE A-LBBRT! 
qtiflginu pcrduraflc* Nam fi rcdte annales pontificum urbis Poni* 
interpretamur , tot ab Adriam terti) Pontificis mrpoi ibus, qui eas 
pollue, ad quartum kugenium iimt , Itaqi contignationibus faciun/' 
dis Abietem probant,# cupreffum unarclortailisprfftrunr, 
aeternior. Sed cft abiere grauior «Probant # pinum, Se piceam .Pinu 
enim 'abiete perii liniem dic, contra imeiftum pondus reniti putant» 
Sed inter pinum atqi abictem,cuni extera, tum hoc intmft,q? ca edi 
ne abies eo' laeditur minus, qud eft pinus quidem fi cco q? abies dulci/ 
ori. Ego nulli pollponendam puto Lancem . Hanc equidem ftrutftu 
rarum pondcrafirmiflime,#dumflimefuftcntaflc,cu alibi, tum a/ 
pud Vcnetiasex uctuftis fori operibus an notau imus Atqui eam qui 
dem de leprf flare utilitates eundas, quas exter? pra fient arbores af 
firmam .Ncruofa cft,uiriu tenax, in te peftaribusfirmiflima,aducrfug 
cane ilLvfa. Vetus opimo hanc corra igniu iniurias iniiufiam, # pro 
pe lllxfam pci fiftcre. Qum # obrjcicndos cxlarice afleres eo' ueriiis, 
unde igniuaducntitiu malum cxtiniefcasiubcnr.Scd nos ea uidim*. 
inccnfam ardere, tamen ita ut flammas dedignar/, cascj; ticljcabfedi 
fcutere uideatur. Vnum habere coflat uitium , na aquis mannis red/ 
ditur teredini obnoxia.Inutilestrabfationibus fore praedicant robo 
pite 4 ^. ra # oleam, cp grauia finr,q< cedant ponderi,# prope (ponte Tua de- 
flectantur. Tum # quae facilius franguntur, cj findamur ad iftos tra/ 
bearionumufus utilia nonftmt,un cftolca,ct ficus,# tilia. # u falidla, 
# huiufmodi.Miruin quod de palma afl’eucranr,contra fuperimpo 
(itum pondus reniti,# m duiei Ium curuari.Suhdiualibus trabealio 
mbus # tttfluris lun/pcrfl omnibus pra ferunt,# huic air Plinius e3/ 
Lib, i^.ca. c |f c naturam atejj cedro. Sed (olidiorem . Tum # oleam infini/ 

tam habere aeternitatem pra dicant,# Buxum etiam intcrprmiariag 
annumerant , Caftaneani quidem, tam # fipandeat,# torqueatur, 
non tamen in his opcribus,quxfubdiuocfle oporteat, rectient. Pro 
bant # in primis olcaftrum,ca maxime re, qua # Cupreflum, q? ei 
riem non untiaqquo in numero (une arbores, quibus infltus,# infti 
fu 8 tincTcuofus,# gummofusfuc us eft,prxfertim amarus. Bufmo/ 1 
di enim uermem negant admittere, # adueiuiriashumiditates exdtf 
dere in promptu eft. Contrariam his putant materiem omnem, quae 
dulci Iit Iliceo praedita,# qua* facile incendatur. Ab his tamen exci/ 
piunc oleam # olcaftmm. Cerrum autem # Pagum natura imbrcit 
«em die contra itcmptftatcm , # non pcrucnwe ad uctuftatcaflirmafc 

Vitra 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. II. 24 
Vitruuius. Plinius quercum irem celeriter ait marcefcere, Ad reliqua 
uero intelliua opera uafuarii,lccfforu,menfaruni,fubfelIiorum,8c c/ 
iufmodi abies egregia eft,prxfertinr quar ad Alpini Italiae montem 
excrefcar.Na haec arbos natura eftficciflima, Si glutina qtenacifli/ 
ma.Eft 8C picea 8Ccupreffushisrebuspercomoda.Fagum fore alio/ 
quin fragile praedicanr,fcd capfis,lcdis'[! utilem, & in renuiflimas fe 
'cari laminas, fecari quoqi Sc ilicem aiut belli (Time', Inutiles ad afferes 
habendae fu nt iuglans.tjj facile frangatur,ulmus,fraxinusc$.Na hae 
'tam Si fi lente, facile tamen panduntur. Verum obedientilfimam effc 
omnium in opere affirmant fraxinum, Sed nucem demiror no mul/ 
to effe in antiquorum monitis cclebratiorem,quando ea quidem, ut 
uidere licet, cum ad cfteros plcroscj ufus,tuin maximeafleririis ope 
rtbus admodum habilis , Si pcrtradlabilis eft.Morum laudant , cum 
,, ob eiusattcrnitaie,tu q? nigrefeat uetuflateindies,5Cfiat gratior. Val 
uas memorat Thcophraftuscofucuiffcdiuites ponere cxloto , ilice, 
buxo'ue.yimff,quia rigorem firmiffime afferuct.ideo portarii car/ 
dinibus utile ducunt . Sed permutari iubent oportere ut fit radix fu/ 
perior initerfo cacumine. Cato uedlcs aquifolios, laureos, ateg ulme 
os fieri iubee.CIauictilis cornum coprobaut. Gradus ad fcalas orno, 
atejj acereponcbant.Pinus,Picca,Vlmusad aquarum dudhis inter/ 
cauebanmr,fcd hafce,nifi terra contegas , ocynime fcntfcerc affcUe/ 

. rant.Cxterum ornandis sedibus laricem fceminam ,qux colorefi/ 
milis ell melli, compertum habent in tabellis pitfforum effe immor/ 
talem, SC nullis rimis fiffilcm. Praeterea , quia cinerui nen infinc tra/ 

<ffim,fed caefim, idcirco adfimulachra deorum efficienda utebantur. 

Tum SC utebantur Lorho.ac Buxo S i Cedro, flC ne ciiprtffo,8C craf Arbores lig/ 
fiore olearum radice, AegyptiatJ? perfica, quam effe lotho fimilcm irin 8C tabulis 
referunr.Torno autem fi quid tcrctereddidiffc opus erat Fago,Mo/ faciundisaptj. 
ro,Terebinrho,8CinprimisBuxo omnium fpifliflima , Si egregie 
tornatili, Si ebanoomniuin gracillima utebantur. Necp fignis 8l ia/ 
bulis cfficiundis afpernabantur populum albam, Si item nigram, SC 
falice,SC carpinum,5cforbum,fambucfi 8C.ficurn.Quac arbores, (Si 
ficcitate, Sd tquabilitate ad excipienda , feruandaij picfioru m glu ti/ 
namcntaScillinamentaunlesfun^tum ad formas exprimendas du/ 

Chbilcs quidem, arcj admodum faciles. Verum inter liafceoir.nium 
molliffimam extare tiliam in promptu cfl.Suntquiadfignaconfi/ 
cienda iuiubam comprobant. His contraria eft robur., quando 



Arbores fylue 
Ares. 


Arbores do/ 
mcfticf. 


LEONIS BAPTISTAE ALBER TI 
quidem irltcrfe, 8t cum aliis omnibus cmfmodi materiis infociabills 
omnino , St omnis glutinis afpcrnatrix At. Idem uitumi c 11 c omnibus 
laclirymofis St crifpis aiunt , ut omne genus glutinamenti abdicent. 
Rafilc itidem acq; dcnAim cjuod'c|! lignii xgre' coli xrct glutir.o.Qiig 
Ire diucrfa funt natura, uti cft Hedera, Laurus, Tilia'q;,cjj calidf fint, 
cum his qux luimcdhs locis nafcuntur,cj> ciufmodi omnes fngidf na 
tura Ant,diti glutino non cohxrcnt. Vlmus, Fraxinus, Morus, Cx/ 
rafusip,q> ficcf fint cum platano 3t alno , qua: madida: natura funi; 
non conucniunt.Quin St tantum abfuit apud maiores, ut natura in/ 
ter fe non congruentia St contraria,glutino connedterenqtit etiam Ii 
mul non iugata.fcd haerentia uetuerint coagmentari. Hinc illud Vi/ 
truuii,ej) efculcos quidc axes admonet quercinis non iungendos , < 
Dearboribusitcrumfiimmatim. Caput VII, 

V Erum, ut de his omnibus ftimmatim referam, apud omnes ii/ 
tores confiat infoecundas arbores firmiores effe fertilibus, fylue 
Ares, St manu, ferroqt non cultas duriores cffcdomefiicis. Namfyl/ 
ueftresquidcm in morbos incidere, quibus interimantur negat The 
ophraftus.Ddinefticasucro.St maxime, qux fruiftus ferant, grauif/ 
fimis effe obnoxias morbis pr (dicant. Et inter feraces, prxcoces fero 
tinis, & dulces acutis effe imbecilliores flatuum. E:c inter acutas atque 
afpcras folidiores putant cas , quae frudtus acerbiores rarioresep a?/ 
dant. Qux alternis annis promunt, 6 C qux penitus ffcriles fint, fera/ 
cibus nodofiores funt. Et iftarum quo' quxcp breinor,cddifficiliof. 
Et Ifcriles magis crcfcunt,cj fertiles. Addunt St eas, quae in prppatii/ 
lo, St nullis nccp montibus tcifix necp fyluis,fcd crebris uentis St ceftt 
pedatibus agitatx creuerint, firmiores illas quidem craffiorcstjt effe, 
fcd breuiorcs,nodofioresej,’,cp qux in conunllc St loco a' uentis tuto 
excrcucrint.Tum St arbores ortf in locis humidis atq; opads molli 
ores putant, cp quj in apricis atclj ficcis coaluerint . Et qtif ad Borei 
nafcuntur aptiores cffc.cp quj a noreaad aufirtim declinent . Etqtfp 
locis a (uanatura fint alienis narj non fccus, atep aborttuas rcfptiuf. 
Et meridianas quidem prf duras fore, fed medullis cotorqueri.St n!i 
nus co(quabiles prffiarc fe ad opus cxequendiini.Pi yterca aridas nit 
rura, atq; ad crcfccndum tardas robuftiores effe, qui qU( lax( St fde 
cundf fiiit.Nam quod in Ius fcemincam, in hisuero alteris mafculi'/ 
tjam effe naturam putabat Varro, St candida q u ( q; ligna minus cf/ 
fycfcnfa,3C magis traifiibilia,cj quibus colorquiuis infufus fit. EtpS 


DE RE AEDIFICATORIA LIB.II. 

derofa qutd?omnismateriafpilTior,duriorc}iIeiiic(l. Et quo qufoj; 
ltuior,co' eft fragilior, 8C quo cnfpior,co' aftridiior.T uni quibus Via 
tura dederit, ut diutiusin uita uigeant,dediffe etiam ut abfcifl j tardi/ 
us corrumpantur. Omni otia inligno.qub minus medulla; incll, co 
natura illi acrior 8C robufiior eft.Qyx partes ad medullam proximi 
ores funt, duriores hoe quidc cseteri s, ac dcfioresfunt.quf cortici pro 
pinquiores funt, nemo renatiore funt. Etenim in arboribus ticluti m 
animante pro cute efTeftatuut extremum corticc,pro carne id, quod 
ad cute fube(l,pro oflc id,qtiod ad medulla circii obuoluitur, & no 
dos in plantis per fimiles eltc neruis putabat Ariilotclcs.Ligni parte 
oinniu peffnnam Alburnum deputant, cum alias ob res, tum <}> tere 
dinibus /nfcnfa fit. Adde his,q> partes materiae , qua? dum ftaret ar/ 
bor,ad folem meridiem uergebant, andiores erunt exieris gracili 
orcSjtenuiorescp tamen denfiores,liabebuiucp medullam lfta cx par 
tl cortici uiciniorem. Et qua item partes rcllu vi, & radi cibus fuere fi/ 
nitimx, flabunt lllx quidc exteris grauiores.Hmusfignum qj aquis 
aegre adnatabunt,& arboris cuiusfp pars media crifpior,SC maculf 
uticucp fint,qud radicibus adiitnt5horcs,cd amphradtiores, intimas 
tamen quafqt partes fupernatibus conflanriorcs SC comodiores du/ 
eunt. Verum in arboru generibus coperio aliquas, de quibus optimi, 
(criptores longe miranda referanr. Nam mte quidc faciliorum £tcr 
rittate fupevare affirmat, Iouisfiinulaclirum Fadtfi ex uite in urbe Po 
puloniaiad Cafaris tepora cqnfpiciebattir faculis permultis incor/ 
ruptum. Necf ulli c(Te ligno natura penitus aterniore omnes pradi/ 
eant. In Arriana Indorum regione haberi uites tam eradas ait Stra/ 
bci,ut eius truncu homines uix amplexentur bini. Apud Vticam te/ 
tftum cx cedro (Ictiffc annos mille ducentos, odio 8C feptuaginta n a 
didere. Iu Hifpanta tcplo Dianarrabes ex iunipero ab anno ducente 
fimo ante extidium 1 roia,ufcti ad Hanibalem duralTe fellantur. At 
qui cedro quidem mi/a eil natura, fi, uti Ferunr,una ha c arbos danti 
non tenet.In motibus, qui ad Bennacii funt, abieris genus riget, qu.o 
fi Feceris itas, ni' pi ius oleo perunxeris, non contincbituinu, Hadicn® 
de arboribus. 

De Lapidibus in uniucrfum, quando eximendi, & in opus l cpo 
nendi, Qui faciliores, tolcramioves, meliores Sddurabilio/ 
res» CaputVUI. 

P Arandus cft etiam lapis, qui pro muris habendus fit, is erit du/ 

G plex. 


Qualitas mate 
narum. 


Dc uirc. 


; T ccluin cedri 
nuin . 

Trabes exiu/ 
rupero . 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
plex.AIiusqui cementis coaptandis, deuincicndisc|;, alius, qui ftrn/ 
diur.ic conucniat.De eo qui ad fliu/iuram prius, fed multa, cum brt 
Uitatis cauda, tum cp nimium trita funr,pratcrmittam.Ncqi lfthicirr 
(iftam utphyficailladc lapidum priniordrjsatcpoiiginedifputcm, 
«x aquae ue, acrcrrjecomixtionibusuifcofailla principia in liniti pri 
us,fubindein lapidem duruerint, frigoris ne,an,qcfdc gemmis alie,' 
runt, caloris ui.folisq; radio denfara concreti crint, an potius, ut rerii 
aliarum, fiefle lapidum itidem fint a rerum natura indita tcllurifemi 
na.Colorcs'ne lapidibus ex rata terrenorum corpufculorum cum Ii 
quenti aqua confufione infuit, an ex innata feminis ipiius ui, an ex co 
cepta radrjimprcflioneadfmt.Itaqj ifliufmodi omnia, tam Sc (i for/ 
tallis aliquid facerent ad rem cxornandam,ea tamen praetermittam, 
remcp ipfam ocdificntoriam,quafi inter fabros, ufu,£x arte propatos 
tradlans liberius, & foltihus profequar,cp exatdiflime philofophan/ 
res fortallts podulant.Cato lapidem (inquit); date eximito,fub ditio 
Quo mpore habeto,ante biennium in opus ne ponito. Acdate quidem, cpio tren/ 
lapis eximed gclicidijs,5C imbribus, reliquis ue temporum iniurijs inflicti la 

pidesfcnfim adiicfcat.Nani lapide quidem nuper ex fodina humo/ 
re nariuo.&fucco prxgnantem,fi uentorum acerbitati, BC fubitis gc 
Jicidi)Sobieccris, findetur atq; foluetur.Sub diuo,qub quiftp lapis, 3 
fit ualidus,K contra res aduerfas,SC lacefcentes conflans rimo iflitif/ 
modi,qua(i pr aci udio, futuri cum temporis aeternitate certaminis co 
probetur. Non ante biennium, quo' imbecilles natura, SC quillitium 
in opere faiduri erant, non tclarcat,fl£a firmioribus feparentur. Etc/ 
nim c]uocunc|| in genere lapides inucniri certum eft inter fe uarios,ita 
ut ali) fub aere durcfcant.altj pruinis afperfi rubiginein trahant , atqp 
didoluantur,5f hutufmodi. Verum hi quales pro locorum uaricta/ 
te flC natura fint,3c experientia pulcherrime innotelcur. Vt iam cx ue 
terum aedilicias cuiufep lapidis uim,3e uirtuiem didicifle plenius pol/ 
fis,ffcx pliilofophantiura feriptis fl£ monumentis, tamen dc toto Ia 
pidti genere, ut fummarim loquar,fic licebit futuiffe . Albus qmfcp 
Lapidum qtia lapis facilior fufeo eft,T rSsIucidus opaco du<ftibiIior,fle quo quifefl 
litates, magis imitabitur falem,cd erit intractabilior , Harena inlpcrius Ia/ 

piscolluftrantialpcrcftjaurexftintcrniicabuntfcinnllf, contumax, 
nigrantes fiftit ita loquaiOfcatctpuiKfli, indomitus. Qui guttis cflan 
gularibus afpcrfus,ts erir finmcr, fp qm gItibofis,& guttae qua crtit 
minores, eo erit lapis tollcrantior.bt quii cuiqi color purgatior atqj 


DE RE AEDIFICATORIA LIB.XI. i* 
limpidior, eo aeternior. Et lapidi,quo uenarum aderi t minus, eo in/ 
tegnor.Btquo uena ipfa contiguo Iapidi colore congruentior, eo £/ 
quabilior,& quo tcnmor,co moroiior, SC quo anfractior 8C uoluti 
or,eo auftcrior,& qud intcrnodofior,ed acerbior. Venarum ea cft 
apprime' fixilis,qux* fui medio lineam habuerit dudaro rubrica, aut 
ocrea putrenti proxima, ad has erit, quae diluto 6C albefcente herba/ 
ceo colore fparfim fufeabitur. Omnium difficillima, qua? glacie prae 
ferum caeruleam imitetur. Venarum numerum diflidiofuni, 6C meo 
ftantem indicant, 8C qud dirediorcs,cd infideliores. Lajais, quo' dii/ 
fracftis glebulis aciem acutiorem, 3C terfiorem dederit,€o erit concrc/ 
tior. Et lapis cum defringitur cute , qui minus extabit afpcra , is erit 
habilior fcabro.Sed fcabri ipfi quo erunt candidiores, co minus erue 
obfequentcs.Et contra fufeus quifcp lapis ubi erit luna minutiore, il/ 
iic magis ferri aciem afpernabitur,ignobilis qutfq; lapis, quo fiftulo 
fior,eo durior . Et qui aqua afpCrfiisfummotcnus tardius arefeet, is 
erit crudior. Et grauis quifep lapis folidior 8C expolibilior leui,3C lc/ 
ilis quifcfc friabilior graui,& retonas dum ferias lapis dcnfior cft fur/ 
do,& qui duriter perfricatus olebit fulphur,acrior eft cjquimhil re/ 
ferat olidi, 6C quo dcnicj; ad fcalprum contumacior, eo contra lacei/ 
fentestcmpeftates rigidiori conftanrior. Ad fauces fodina* quitcm 
peftatibus per ft rudus glebis fefc grandioribus aifcruarir, hunc firmi 
orem ducunt.Omnis item lapis ferme cum defoditur mollior eft: , cj 
fub diuo eft habitus, 3C humore afprrfus atc£ infufus lapis tradibili/ 
or ferro cft tj cum exaruerit.Et fuo quifep lapis quo humediore fodi 
nae loco exemptus fit,eo cum aruerit erit denfior, & auftro flante crc 
dunt dolabiliores effe,qua flante borea, 8C borea urgente facilius fm 
di„qu5 auftro ♦ Verum lapides ipfi quales futuri per aetatem fint, fi 
quidhbcatocyus periculum facere,indiciapatebunthinc. Nam qui 
aqua commadcfadus perplurimum ponderi adicccrst, erit is quide 
humido diflfolubilis.Qui uero igne SC flair.is pertadus faccfcct , fub 
folc aeftucp non perdurabit . Neq? hic praetermittenda cenfco digna 
memoratu quxdam, quae de nonnullis lapidibus uctcrcs memuu/ 
re. 

Nonnulla de lapidibus memoratu digna,auctcribus tra/ 

N dita, Caput IX. 

Am erit quide no ab rc mtcllexiflc quantu habeant in fc 8C u* 
rictam» dC admuacionis,quo qujgq? aptis uftbus decenti 9 accommo/ 

G * dc« 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
dentur, Circa Volfmienfcm,& in Stratoncnfi agro cfle Iapidem prje 
Lapis Volfin. dicant omnibus aedificiorum ufibus accomodariflimum, cui neqjig, 
nis,neq* ullatepeftatum uis noceat, Eundem evelle cotratepeflatcm 
penitus aeternum arq? incorruptibile, &C fimulachroru lineamenta cj 
di uti {Time aflcruct.Cu ex incendiis urbe rcfiitucrctNero,IcnbuTa/ 
citus, faxo Gabino Se Albano ufum pro trabibus, q? is lapis ignib 9 
impcrtiius fit. Apud Liguriam 3C apud Venetias , in Vmbria Pice/ 
Lapis albus no,apudcj? Belgas fuppeditat albus lapis, quem feriare dentata ferra 
ferratilis, & dolare poifis perfacile, Et m' alioquin natura effet inuahdus,& im 

bccillis, omnium cgrclfusforcr in opcribus,fcd pruina, 8C gelu, & a/ 
fpcrginc rupitur,& contra auras maris minime cfi robuftus . Habet 
Hiftria lapidem marmori no diffimile, fedis uapore Se flammis per 
Lanis Hiflric 9 finditur,3^ diflalir. Quamipfamre cucnircaflcuerarcu/ 

" ^ " icplapidi,qui fortis fir,prorfcrtim albo filici, 3C item nigro , ut igneis 

ne q uiccjt perferat. In Campania lapis eft fufeo cineri fimiHimus , eu» 
etiam mixtos putes 3c interiedtos effc carbones. Is quidc fupra quam 
Lapis Camp, poflis exiftimare pondere Icuis cfl,& ferro dolabilis , Se prorfustc/ 
nax,& item conflans, 8>C contra ignes, & contra tempeflates non in / 
ualidus,fcd adeo arens 8C fitiens,ut calcis humores confeflim abfor/ 
beat,& uretjCxhauftaC^ & uanida, pulucrisinftarrelinquetillimcn/ 
ta.Hmc breui di Ablutis copaginibus labefat opus ultro, atq? corru/ 
it. Ar lapidi huienatura contrarius cftglobofuslapis,pfa‘fertini qui 
fu fluuiarilis,nam femper madens ccmcnris non cohjrct, Quid illud 
Marmora ex/ quod in marmorrjslapidiciniscopcrrum habent, marm ora excrefce 
crefccrc, re. Hornae per haec tepora inuenca lub tellure fluit fiflulofi lapidisTy 

burtini minutalia unum in (olidum lapidem tcmporis,terracq? (uti/ 
ta loquar)fomero concmulfc. Ex lacu H catino uidebis quo loci per 
abruptum illud prcccipiriuin aqua redundans in Nar fluentem cor/ 
ruit , ripae fupremum labrum indies concrcuiflc , ut argumen / 
tum hinc nonnulli fuinpferintcxifliufmodi addimento,Iapidist]}in 
cremento conuallc ipfa faucibus abftriifa cfifccflam lacum . Sub agro 
Lucano non longe a Silari flmrio , qua parte ad orientem ucrfiiB ex 
Lapis agri Lu altis rupibus aqux flillantcs defluunt, concrefcere indies uidebis gr3 
canid. dia pendentia lapida glacconia,nd magnitudine ur fint eorum qcPqj 

onus carrorum perqj plurimorum. Is lapis recens, 8C materno fucco 
madens admodu rener efl,ubi uero aruerit, fit duriflimus, & adom- 
nes ufus accomodatiflimus.Id ipfum cucnirc ex non nullis uctcribus 

aqut 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. II. 17 ' * 

aquae ducibus Ipccflaui, ut formarum latera concreta q.unda gum/ 

matibnela^fdts concruftetiir , In Gallia duo {pedalT* jbac aetate lice/ 

bit digna nlcmbraru.Nlancp exeat quidem agro Corneliano peralta 

torrentis ripa, ex: qua grandes, 8C plurimiglobofi lapides terrae 11 ifcc 

ribus intimis concepti paflim indies crebris locis parturiuntur Jn a/ 

gro Fauentino propter Lamonis fluenti ripam adfunt natura prote Lapides lpon/ 

fi uafti lapides, qui non modicam indies uim falis uora ant, fpaciocp tenafccntcs. 

lapiddfcere arbitrentur . In agro Florentino Hetrurioc apud Clatim 

amne fundus eft,in quo alternis fepccnntjs praedura, quibus abunde 

confpcrftis fic,faxa,in glebas redeunt. Apud Cyzicenos, QC item cir/ 

ca Ca fiandriam uerti glebofam terram in faxa,refert Phnius.In Pu/ 

teolano puluisfi,ippeditat,qui aqua maris durcfcit,& fit lapis. Toto 

etiam littorc ab Oropo ufq? Aulidem quicquid mari abluatur lapi/ 

dem fieri,& concretu reddi refcrunt.In Arabia etiam glebas, ait Dio 

dorus,effbfla terra fuaue olentes, quae quidem ueluti metalla fufjig 

ni in lapide uertantur. Addit 5 C holce demti lapides eiufmodi efle, ut 

cucn in eos guttae aquae plumae ceciderint, iunefturis colliqucfccntib 9 

toto fiant in muro lapis unitus.Sarcophagum quoq? lapidem apud 

T roadis Affum defodi ferunt, qui fifhli uena coniungatur . In hunc , 

lapide dcfuniftorum comifla corpora ante diem quadragcfnnum to Sarcophagus» 

ta,pra«cr dentes, abfumi afferunt, quod magis mireris,ueftc,cal/ 

ciamentac^jCt eiufmodi una cum corporibus illita uerti in lapidcprj 

dicint.Contrarius huic cft Chernites lapis, quo Dariu condidiffc rc 

ferunt.Is enim corpora praeferuar integerrima . Sed dc his hacftenus. 

Lateres unde>& quando duccndi,quo modo formandi,& 

. quot illorum genera. Deep triangularium lapidum 
utilitate,dcq?plafticc obiter. Caput X. 

A Tqui conflant quickm lapidis loco ueteres pcrlubcntcrufosla 

teribus, credo equidem mppia rerum, & neceffitatc dutftos bo/ Lateribus u«t« 
mines primu ufurpa ne, ut lateritia ponerent jdificia.Quod poftea q rcs cur u “* 
animaduerfum cft,cp id ftrucfturae genus opera facile, ad ufum cony 
modum, ad gratiam aptum, ad perennitatem firmu, conftanscp exi 
fleret, prole curi funr,cum caetcra, tum 3C regias aedes Aruere latenti/ 
as.D.emir poftea cp feti cafu,fcu induftria percepere quod ignis ad lir/ 
mados, denfandoscp lateres ualcrct,teftacco paffim opere omnia at/ 
tollere pcrfeuerarunc. Et quantum exuctuftiffimis ftvudturis annota 
ui,hoc profctfto aufim dicere, nihil ad omneis quosuclis aedificatio/ 

G 3 nuiti 



Lwcrum terra 


Lateres quan/ 
do ducendi. 

Lateres uitro 
allici . 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTT 

tium uflis inucniri comodius latcrcno crudo, ucru cctfto, ubi coqu? 
di,6C duccdi ratio diligcnsadhibcatur.Scd de lateritii operis laude a/ 
lias. Ad re fit q> aiiit lateri duccdo terra probari eam , qtif fit albicas 
SCcretofa.Itc^bari qiiocprubicofani,&ci , quae mafculus dicitur, 
fabulo.Harenofain ucro,S£ penitus fabulofam uitanda.Si in prinus 
calculofam omnino abigendi ftatuunt, cphumfmodi inter coqtien/ 
duin diftorquta tur,& perfindantur,tu exacfti fpoce fua atteritur. Lj 
ceres non ftatim efFolTa terra duccdos putant , led fodi terra autiino 
iubenqcotnacerari toti per hymc,S£ uerc primo duri.Nam fi ducas 
bruma,in proptucftrimofos fieri gelatu, lin foliiitio, acria ftufmdc 
tur fummotenus cxfjccando.Qudd fi cogat necclfitas, ut per ltybcr/ 
nos algores fingas lateres, operito illied ficciffima harena,fm per a/ 
date ferucme,humetftis paltis.NS ftc habiti non findutur nequotor/ 
quentur.Sunt qui lateres uitro habere illitos tttlinr.ld fiiuuabit, ctt/ 
ralfc oportet, ne ducantur ex fabulofa, aut ninuu macra arentitp ter/ 
ra,niuitrii abforbcreiit. Verum ducendi fiunt cx albicanti & cretofa 
& leta, habendicpfunt tenues, ni crafliorcs qui forrefim a-gre perto 
quumur,& fixura immunes noeuadut . Qj. fi crafliores facere opor 
tebitincomodoprouidebitur, multa ex parte ubi medias per crafli/ 
tudines uno , SC ite alteris lods ftilo perforabuntur, quo & ficcari, & 
excoqui comodius ualeanc fudore, uaporccp per iftas ipfas quafi a/ 
filiationes afpirante . Figuli fidilibusliipcrilliniunt cretam albarii, 
qua fiat, ut uitru patinis aquabiliflime alliqucfcat incutim.ld etiio/ 
peri lateritio conferet. Aduerti ex itet erum aedificiis in lateribus mix/ 
ca clfe parte nonnulli harena,prafertim rubra, & rubrica, &' nnar/ 
mor immifcertaflucuifle inuenio . Experti fumus eade una exteri» 
reddi lateres multo firmiores , fi tieluti panes fadluri mafiam prius, 
quafi fermetarimus,dcmu iterum atq; iterum fubatdam reddideri/ 
mus,utfiradinodiiccrea,5c omnibus etiam minutis calculis purga/ 
tiiriiua.Durercuntciuidccotrcura, adeo titimiltaflimainfthceidu/ 
riticin uertanttir.Et lateres, feti fiat igne id, dii coquuntur, fcu fortefi/ 
at acre dii ficcanturfqua eade res euenir panibus ) cruftam adducunt 
folidam.luuabit igitur renues facere, quo plusadfircrufic, minus me 
dulla.Etin his experiri licet fi tci fi & perpoliri adruantur, durabunt 
illafi contra tcpcltatcs,quod cuiuislapidu ix-qirc euenicqur terfi fi a/ 
britienon exedantur. Atqui tedas quidem tergendas pultant, auttiu 
per exemptas cx fornace, aiucquiconiaducniif, aut fi madent anttej 

iicce/ 


DB RE AEDIFICATORIA LIB. II. 1 $ 

ficcefcat.Nam fcmel madida, atcp rurfusexficcatadurefdrteftaadco 
uc ferri a cie delimet atq? coIumat.Scd nos comodius proxime diicftS 
8C adhuc urente radimus . Atqui latcru tria apud ueteres fuerunt ge/ 
nera. Vnum longu fexqiitpede,latu pede ♦ Alterum palmos quinq? 
quoquo ucrfus.Tcrtm palmos non plus quatuor. Videmus in aedi/ 
ficijs teftas, pr xfertim ad arcus , & nexuras pedes quafcp iicrfus latas 
binos.His non aeque ufos ueteres publicis atq? priuatis operibus red 
tant,fed maioribus publica, minoribus priuata jftruxifte oedificia.De 
his quoq; annotaui,cu alibi in ueteru monumcris,tu uia Appia, alia 
atq? alia extare maioru Qc minorii lateru genera,quibus uarie uteren 
tur,ut no modo quicquid ad utilicate,ueru etiam quicquid ad grati/ 
am aptu,& condeces ucncrit in mente, id fedulo uoluilfc perficere ar 
bitror . Vr extera omittam, lateres uidi longos digitos non plus fex, 
cralfos unu, latos treis , Sed his potiffimum pauimenta fpicatim in/ 
ftcrncbant.Prx exteris mihi probatur trianguli,quos faciebanthiic 
in modum. Latere enim quoquo uerfus pedali amplitudine duce/ 
bit craflum digiru 3C femis,hunc du uirebat duabus lineis diamerra 
libus ab angulo ad oppofimm angulil fignabantlmca profunda , q 
ufq; dimidia lareris cralTitudinem fdndcrct. Hinc igitur quatuor ha/ 
bebantur trianguli xquales.Latcrcs,lias pr^ftabant commoditates. 
Nam minus capiebant cretx, coaptabantur in fornace, eximebatur, 
deferebantur in opus habilius,pura qui una manu quatuor haberen 
cur. Hos faber leui idu inrcr aftrucndum alterfi ab altero diuidebar. 
Hist}; per frontes parietum ordines inducebatlaterc pedali exrrinfe/ 
cus ut pateret, angulo ucro introrfus obiedo . Ex quo impcnfa qui/ 
de minor, opusgratius,lh iK r cui a firmior reddebatur. Nam cum to 
to pariete nulli non integri adede lateres apparerent, tu anguli denta 
tim in fracturis parietu illigati opus firmifliinu reddebant . Dudos 
lateres ne illico in fornace imponas uibent, ni perficci fint,& non an/ 
ce bienniuficcos reddi, 8C in umbra com modius ficcari cj in folc afic/ 
rfir.Scd de his quoq?ha<3cnus,ni forte addas , quod annotauere ter/ 
ra ad himifmodi opera,quj plafhca nuncupatur, probari inter egre 
gias SamiiS, Aretinam, SC Mutinefcm.In Hifpania Sagimtenm,Per/ 
gamcam in Afia.Vnii hiebreuitaris gratia no prxtcrmma , qturc£ 
delaceribus ufq? dufla fimt,cadc in tegulis tedorum, atqj imbricib*, 
atq? tubulis,ntq; om ni deniq plaftiCO.,fKfhliff? opere fore obferuada* 
Diximus dc lapide, fcquicur uc de calce dicendum fit. 

Dt 


Laterum tria 
genera. 


Lateres trian/ 
gulares. 


Terra plaftic* 



leonis baptistae alber ti 

Dc calcis 3C gypfi.natitra,tifu 8c fpccicbus, in quo conucniant, 

»n quo item differant,dctp aliis nonnullis memoratu liaud . ' 
indignis. Caput XJ. 

C Alcem ex uario lapide Cato Cenforius improbat, Et calce qtig 
fiat ex filice adomneopusdamnat.Tum & «aci calcem cfiicien/ 
dam uchementer cft inutilis lapis quifquis cxhauftus,arridus, putris, 
in quo excoquendo ignis non inucmar quid abfummar, quales funt 
T ophinci,SC qui circa Romam agro Fidenate atqj Albano fubruffi 
atq; pallentes (unt, Tertia enim parte fui pondens,qua'm fuus fuerat 
lapis leuior fit calx oportet ea, quam periri probent. Qu,n 8c lapis ni 
mium ficcofus,& natura madens, qcrfub igne uitr.efcat, haud quacj 
cft ad calcem efficiendam utilis. Vindis(inquit Plinius) lapis igm ue/ 
hemcntcrrcfiftit . At nos de porphirirclnpidc compertu habemus, 
non modo fiamis non excoqui, uerum 8C contigua quxq* eu euhoe 
, r eat, faxa intra fornacem reddere, ur ignibus ne quicq} lans cxcoqu5 

Calx a ueteri/ tur. Atqui 5C terricofum quocj; lapidem ,cp calcem impura reddar, 
bus laudata. refpuat.Sed calcem in primis laudant uctcres architeifti, qua.* de lapi 
de fiat praeduro 8C admodum fpiflo,3£procfcrum albo Hanc, cmm 
cum exterisufibus no incommodam, tum maxime tcftudinibus fir/ 
miftimam ducunt. Secundo loco probant calcem eam,qua*iit cxla/ 
pidc alioquin non leni 3C putri,icd fiftulofo . Hanc enim ad opus re / 
cftorum ellc omnium praecipuam 8C exteris ducftibiliorem,& redde/ 
re opera fplcndidiora ccnfcnt. Vidimus & in Gallia ufos architecftos 
calcc non alia, 3 qua* fac r ta fit ex collccfhrio torrentium faxo, globo/, 
fo,fufco,prxduro,8Ceiufmodi,utpoffisputarc filicem , eam tamen 
in opere tum faxo, tum later ibusmulta per tempora egregiam pra/ 
ftitillc firmitatem coftat, Inuenio apud Plinium eam qux fiat ex mo< 
lari lapide calccm cifc natura ptnguletam, idcirco ad omnes ufus per 
commodam.Nos experro intelleximus cum molare Iapide,quigut, 
tatim falcafpcrftis cft, cum rudior,ac perinde aridior fit, non fucccdc 
rc,eu ucro alterum Calibus non mixtum qui fpiflior,& limacu fran/. 
gatur tenuiore cft puluerc,fucccderc, Sed lapis uticunq?lit,ad calcem, 
effolTus utilior erit g collctftitius, Sc exumbrofa humcticp fodina cx. 
«mptus,qua.ex arenti, dC. cx albo diuftibilior,qu5 cx fufcojn Gallrjs 
Gypfum. apud maminasHcduorum regiones calcem lapidis inopia oftraceis. 

conchilrjsq? cfflciunt.Eft 3C calcis genus gypfum, fit enim 3C ipfum la 
pide exco<fco,tam 3c fi Cypro 9C Thebis fodi gypfum referunt funi/ 

nu 


lll 


D£ RE AEDIFICATORIA LIB, II. 29 

Trna'tcllurc folibus concrematum* Sed gypfcus omnis lapis a' calcis lapi 

ilibus differ t,q> tenerrimus fir, friabilis, praeter unum, qui in Syria fodi 

tur,Nam prgdurus quidem cft.DifFcrut ena, cj? gypfcus lapis horis no 

plus uiginti,quiucro lapis ad calcem «ft, horis non minus lexaginta eo 

quitur «Gypfi quatuor aduerti efle per Italiam fpecies, harum duae tra/ 

luctdxjdux non tralucidoe.T ralucidarum unaglebis aluminis, fcu po Gypu quntu/ 

cius alabaftro eft filii ilis, hanc Squameolam nuncupant, q? tenui Fimis, or Ipecics, 

quafi fquamis cohgr entibus, & paginarim coprciTis cofier. Altera fqua 

meofa quoc£ cft,fed magis fali Imulis, fufeo , q? alumini. Non tr allici/ 

daru autem fpecics ambg cretam obdenfata imitantur. Sed cfl altera al 

bicans & fuppallens, altera pallori fuffufum colore habet ruffum.Po/ 

ftrcmj prioribus denfiores, inter pofixcmasfubruffa tenacior. Inter pri 

ores qux purior, ea candidiora 8C fplcndidiora in dealbarijs operibus 

(igilla & coronas praefiat. Apud Ariminum gypfum inucnics, folidtr. 

Ut dicas efle id marmor,aut alabaftru,, ex eo iuli! tabulas ferra dentata 

ferrari ad opus cruftationum comodiffimas, Omne gypfum ( ne quid Gypfi confc/ 

prxtermittam)malleis ligneis affligi et contcri,ufcf in farina reddatur, (ftura. 

loco ficciiTuno accumulatum fcruan,ftatim produci, aqua celerrime in 

Fundi, confeflim ad opus adigi oportet. Calx contra,non enim tunfam 

ueru ex gleba infundi,& multo quidem ante comaccrari oportet aqua p , • f 

exuberante, prius q; in opus,prxfcrtim tccfloriqinimifceas , quo' fi qua CIS conlc ' / 

fortaFis gleba paru fuerit ignibus excoefla maceratione diutina folua/ c uia * 

turatq?ltqucfcat.Namcum rccens,&no penitus proluta 3C comaccra 

ta fumitur,cj) in ea fint latentes fubcrudi aliqui calculi , cucnir ut hi qui/ 

deindicsputrefcanr,& fubinde emittant pullulas, quibus omnis expo/ 

litio uitietur. Addcq? calccnon uno funiil(ut ita loquar)proluiuo , in/ 

fundere,fed fenfim oportet madefacere alteris atq? alteris, arq? item alte 

ris afperfiombus,quoad plane fit ebria rcddira.Dchincloco humctflo, 

&fub umbra pura fine ullarcru aliarum mi{Hira,& nihil plus , quain 
fiimmotenusleui operta harena afleruanda eft, quoad temporis mora 
liquidius fermentetur. Et copertum quidem habet calcem diuturna hu 
iufmodi fermentatione multu ad uirtutem augere. Nos quidem ueteri 
birs,ac defticutiffimis in feriptis rcli<fla,poft annos( uti ex multis con it/ 

«fim is perfpicue patebat) quingentos nuper inuentam uidimus madida 
&C liquentem, dC (ut ita loquar) mann a adeo, ut mollitie mella , olfiui]* 
medullas longe fuperarec ♦ Atcp ea quidc ad quemuis ufuni non cftuc 
putes commodius pofle quidpia inuenirfiDuplu refert fic habita liare/ 

H narum 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

naru,q quj recenter extindfcgmifceatur , In his igitur calx atc|? gypfum 
non conueniunt,in cereris coucniunt , Ilico enim eximas ex fornace, ac 
fub umbra , Se ficco in loco habeas, mox infundas oportet.Na fiue for/ 
nacc ipfa,fiue alibi ad aura, ad Luna, ad Soleadfeructur,prxfertim se/ 
flate,ocy{fime refoluctur in cinere,& fiet inutilis. Hadt e nus de his«For/ 
nacibus lapide nc imponas, monent, ni' confregeris, ita ut fint ffufta gle 
bis non minora, fino illud cp facilius coquantur* Copertum quidem cft 
inedijsin lapidibus, pfercim globofis, interdii adefle uacuas aliquas co 
cauitatcsjquibttsaerinclufusplurimuaflferatdctrimcmi* Nafuccenfo 
fornacibus igne fit ut iftic feu frigore introrfus afecndete acr perilringa/ 
tur,feuincalcfccntcdcmu lapide idc aer in uaporem exaugeatur, fit, in/ 
quam,utcotumcfcar,& quac£ uerfus pfraifto carccre, quo coercebat^ 
immani fonitti aerie# i mpetu ernpar, totam cj? fornacis congerie diftur 
bcr acq? peruertat* Etfuntqui lapidibus iftiufixiodiuideruntmedia in/ 
Vermes in Ia/ tlIS uigere animanria,cu alia,& diucrfa,tuucrmes pilofo dorfo,&mul 
pidibus. tipedes > qui quide fornacibus folcant difpendiu afferre. Nccp hic no fub 

iunga digna qujdam memoratu de rebus iftiufmodi,qux nofira xta/ 
tc uifa lunt»Non em hxeferibimus folu Fabris, ucrum et ftudiofis etiam 
rerum dignartb Qua derciuuatintermifcere intcrduquxdeledcnr, & 
ab re th atej? inftituto aliena non fiint.Martino quinto pontifice, allatus 
Anguis uiuus exticit anguis repertus Latio a fabris apud fodinas uita ducens in uafio 
in lapide ob/ quoda lapide circii omnibus afpiramcntisobftrufis . Rcpertx 8C alicjt 
ftruius. ranx,& ite cancri, fed hicjdcm morrui*Tum candidimmo marmo 

re in medio p h?c tepora frondes arboru repertas tcftor. Vellinus mos 
qui Brutios a Marcis diuidir,omniu pra cclfus toto uerrice calucfcit la/ 
pidc afbo,& rediuiuo, illic qua partein Brutios fpc&at, pafiimuidebi» 
disfra&os lapides refertos figillis conchilioru maritimorum, nonam/ 
plioribiis,q ut ea fub uola manus capias. Quid illude Ex agro Verone 
(i indies colliguntur faxa coelo ft rata figno quinquefblio,cercis 8i copa 
ribus lineis aptiflime pferipta, atq?belhfiimcimbricata naturx arte ad 
mirabili,^ perfinita,ut imitari fubtilitate operis poflirprorfiis mortali 
um nemo»E?rquod magis mircrc nullu huiufmodi inuenies lapide, ni/ 
fi inuerfum,imprcfiamcj; figni forma obtegente, quo facile putes natu 
ram non admirationi hominum, fed fibi cftinxiflc tantas delicias artifi/ 
rqfui. Ad re rccko.Non hic infifta, referes , quo paifto foci ucftibulum, 
pfurniunupteftudinarc,6^ interiore ignm fedem coaptare oporreat, ut 
$ftuans flamarcfpires,utfuis quafi limitibus cocrc^atur,.uun unum ad 

opus 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.II. *o 

©pus coquendi confluat tota igniu uis,atc£ confpircr.Neq^pfeqtiar, tj 
pado fenfmi fucccndere,& igne non intermittere u(q$ du flamma ad fu 
premum ufl]; neqmcqi fum ofa exeat, 8C fummi intra fornacem lapides 
candefcant,& codum lapidem non eflc nifi cum flammis turgefada , 
qux circumhiarat fornax fefe receperit arq? perflrinxerit , Miru in quo 
naturam (pedes clementi. Nam fi calce coda ignem fubdem eris, fiet cal 
Caria fenflin minusin imo calens, in fummo uero magis multo redde/ 
tur ignita.Nunc quoniam his operibus perficiendis non calce tantum, 
uerum &harena opus cft,deharenaipfa nobis dicendum cfl. 

De trium harenarum generibus acdiffcrcntrjs,decj? diucrfa uario/ 
rum locorum aedificandi mateira. Caput XII, 

T TArenaru tria funt gna,Foflicea,FIuuiacflis,Marina.Omniu opt *'/ 

Mma foflicea, Atq?ea quide multiplex eft,nigra, cana, rubra, & car/ ffarenarum 
bunculus,&glareofa.Si quis me roget quid na efle harenam flatuamC tria 0 - cnera? 
fortaffis dixero ea efl'e,qu j maioribus cofradis lapidibus minutulis co ° 
flet lapfllifculis. Tam 3C fi Vitruuio placinrharcna,&pfmim in Herru 
ria,qua carbuncula dicunt, genus clTe quodda terra’ ignibus a rcru na 
cura intra motes inclufis pcruftf 8C redditae, ut fit ia terra, non coda fo/ 
lidior,& topho ipfo mollior. Veru inter hafcc oes harenas jpferunt car 
bunculu, Aduerti Romx publicis jdiflcrjs ufos no in poftrcmis rubra. 

Cana intra fofliceas ultima cfl. Glareofa fundamentis farciundis como 
da eft,Sed inter primarias oximo loco annumerat glaream tenuiore, 
pfertim qug angularis, 8c ab orni terrae immixtionc immunis £ir,uti cfl 
q apud Vilumbros abunde fuppeditar. Subinde harcna,pbanr,qu£ cx 
fluento poft prima fupmam cutc abrepta eximatur. Et inter fluuiatiJe* 
rorrentiu,& inter hafcc utilior qu£ intra motes proniorib°,pfluii:i}sfub 
ftitit. Extremo ucnitloco harcna,q cx mari excepta fit, & inter mariti/ 
mas nigrante, ac uitrofam non omnino uituperant. ApcPPiccnres agro 
Salernitano harena ex mari fumpta foflicex no poftponur. Sed riusrc 
gionisno omiexlittorcdefiimpta^pbant.Na compertu quide liabenc 
litrorib 9 ,q ad auftros excipiendos pateam, harcnS eflc omnm deterri/ 
ma.Qtij uero ad Libycu fpedent hrrora, eacjdem harenam ferre mini 
me pcffima. At inter maritimas harenas efle comodiorcm coftar,*quae 
ad rupes fubfidcat,grano'uc crafllorc fit. Atej habet harena* quidda, tj pj arcnarinr 
etiam differant inter fc.Nanq? marina inarefeir difficilc,& falluginc dif/ . . 

folubilismadcfcit corinuo aiqj fubfluirJnde igitur onera £grc,&mm/ cl * c c 1 1 
quani fidiflimc fu Ama, Fiuuwtihs quoq? humedior cft ? $j[ loflicca,ca t|; 

H i dc 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

dtre durtibilior,& tcrtorqs habilior, FofTtcea propter pinguedinem te 
nacior,fcd fadt rimas, ea de re concamerationibus adigunt, no ad terto 
ria. Sed erit, harena optima fuo in gne,quxqj fricata, 8C pcrftrirta mani 
bus ftridorc faciat, S£qu{ in candida ueftem excepta non coinquinabit, 
nccp terra ftibfidcnte relinquet.Contra erit harenanon bona, quat per, 
felenis,5i nequiccp afpcra, 8C colore,odorccj lutea terra imitetur, quae 
uc intra aqua exagitata,aquam reddet plurimi! turbulentam SC linio/ 
fam,qiiac'ue in area relirta ilico' herbefcer,crirq! non bona,qu£ dudum 
conferta diu extiterit fub aere ad fole,8i lunam, Si pruinas;Nam terri/ 
cofa efficitur, Si putris, Si perinde cfr ad produccda arbufcula, Si capri 
ficos parara,tum ad continendi (Irurturam infirmifTima,. Dixilnusde 
materia, Iapide, calce Si harena, qutcamaioribus.pbarcnturiScd locis 
non omnibus dabitur, ut ea pro mftituto,rebus agendis comoda Si pa 
rabilia inueniamus. Afiam aiebat Qfccro propter copis marmoris, fem 
per aedificiorii Si fignorum gloria floruiflc. Ar marmora locis omni/ 
bus non inuenies, alibi aut ntillusefl lapis, aut fi cft,is quidem non ad o 
mnem tiftimcff habilis /rota Italia ab ea parte, quae ad meridiem ucr/ 
gir„fofficeam rcpeririliarenam reflantur, ab Apcnnino citra non repe/ 
riri.Babylones inquit Plinius bitumine, Carthagmenfes litto utuntur,. 
M.os xdifican Alibiomnino lapidis in opia, cratibus Siargilla aedificant. Budinos re 
dii apud diucr/ fert Herodotus cum priuatas, tum etiam publicas xdes non re alia aedi/ 
(as gentes,, ficare qj:ligno,ut etiam urbis moenia, aecjt ipfa deorufimulachra fint a 

pud eos lignea. Neuros ligno penitus carere ait Mela, ut lignorum Io/ 
co fiicccndcrc cogantur oila. Aegypto iuinentoru fegeflionibtis focum 1 
fouent.Hiivc efl ut alrj alia fibi habere pro ncceffitatc, 8C rerum oportu 
nitatcdiucrroriacogatur,Apud Aegyptiosfunt qui ucl regias domos 
harundinibus,apud [ndos,qui cae tarum coffisfibi xdificent, apud De 
daliam in Sardts fuffoffa tellure habitare feribit Diodorus, Carris Ara 
bix oppido muros,domoscj maffis cfficiutfalis.Scd de his alias, Itaqr 
(titdiximus)no omni loco eadem lapidis, harenxf(!,8CbLiiiifmodi, cft 
copia, fcddiucrfisdiuerfa, SC natnrae,& rerum exiftit ratio atqi modus. 
Idcirco his uti oportet qux fuppcditanr, &in hisipfisadhibedaeftcau 
itro, gri,mo„ut habiliores, Sdcornmodioresjfclcrtos, pararosfphabea/' 
mus, proxime', utxdificando aptioribus utamur *fliis quibusqi loci»; 

, 1 cunrta rerte difparcicndb» 

fui temporis obferuacioinchoandis xdificijs conducat. Qtiodtf 
pus aptum, quibustp precibus Sraugurfjs captandum fit 
initium.. Caput XIII,. 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. II. ?I 

S Equitur utparatis rcbus,qu3e recefuimus.matcru, Iapide, calcc, ha/ 
rena,nuncde conflruedi aedificij ratione 3C modo tranfigamus. N5 
ferrum quidem ,aes, atq? plumbum, & ultrum, & reliqua i(hufmodi,ut 
pares,nihilo plus opus eft indu(lria,cp ut coemas, atqt in unum cogas, 
quoad in opere periiciundo non defmt,tam Sf fi dehisleligendis 8C di/ 
tribuendis dicemus fuo loco, qua’ ad operis, ornamentorumcj ratio/ 
ne abfoluendam conueniant.Atcp nos,quafi opus fadluri iimus, Sc ma 
nu aedificaturi ab ipfis fundamentis rem ordiri aggrediemur , Sed hic 
prius eil, ut icerit admoneam, pcfanda cflfc tempora, cum publica, tum 
8i.priuata.Noflra,no(lrorumfjjciufmodifint, ne quid aggrediamur 
in quo perturbatis rebus, aut inuidiam captes, ii perfeucres jdificando, 
aut diipendium,fi deferas. Adde c p fi C naturae tepora in primis crut bb 
ieruanda.Nam uiderequide licet, uti ea,quaeperhyemem gdificantur, 
locis praefertim frigidis gelent.Ea nero, quae per aeftate, locis praefertirri 
aeftuofis arefeant, prius cp cohaereant.Hincigitur admonebat Fronti n®’ Tempus aedii! 
architedlus eife ad opus excquendum apta,accommodatacp tepora, q c anoni aptum 
fiinta Kalcndis Aprilis ad Kalcndas Nouembreis,intcrmiflo ? itaris fer 
uore.Scd pro locorum uarietate fi£ ccelo,opus maturandum,aut pro/ 
ducendum ftatuo.ltacp fi cum his.cimnp caeteris rebus quae fupra rccc 
iuimuSjbene tibi conucnict, erit dentum area futuri operis deferibenda, 
fignatis in Colo fpacijSjfua Si linearum fiCangulorti dimelionc.At funt 
qui admonent bonis initqs inchoandam eife aedificatione, permaxime 
quide tnterefle quo quidfp teporis momento in rerum plentium nimie 
rocffc occeperit. Lutius Tarutius urbis Romae natale diem adinuenif/ 
fe fortunae fuccciljbiis annotatis prxdicattir.Tantamcp habere uim ad 
res futuras ipfum,hoc initrj momentum putarunt fapicnriflimi uctcrcs, 
ut fuifle lulius Firmicus Maternus referat, qui mundi genituram ex re/ 
rum euentibus copertam fecerint,ac de ca re accuratiflime fcnpfcrint. 

Nancp Acfciilapius, AunubiustpjSi idos fccuti Petoiiris & Nccepfofic quo fic/ 

fuifle hanc affirmaqfurgente ab orizonte Cancro, SC Luna ex dimidio nQ nat q; 9 
Sole in Leone, Saturno m Capricorno, louc m Sagittario, Marte in fcor ^ D0 n tn df 
pione, Venerein Libra, Mercurio in Virgine, Erprofcdlo tepora, fire/ .,ir , V ar * 
die interpretamur, plurimu plxriscp in rebus pofltmr. Nam Sbquid il/' ' 

lud.qcf aiunrjdie brumali pulegium aridum florcfccrc, inflatas ueficas 
difrumpifalidlorum folio. Malorii grana uerti, ac drriiagi, muriumtp 
iecufculis fibras numero indies ad Lunae numerunt congrucre,atqj x/ 
quarnEgacicro & fi iftius difciplinoc proleffonbus, Si temporum ob/ 

H j, ffrua/ 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

Fcruat oribus non tantum tribuam, ut cos exiltime fuispoflc artibuscer 
tam praedare fortunam rebus, non tam en cfl ut afpcrnandos ducam Ii 
quando difputentprEfcriptaidiufiviodi tepora monente cocio utranqj 
in parte polle q plui imfi.Scd uti ea fele liabcat res.feruaffe quae admo/ 
nent, aut plurimi! proderunt, fi uera funt,aut minimi! nocebunt, fi erut 
falfa. Addere luc aliqua ridenda, q ueteres probauere inchoadis rebus , 
fcd nolim interpretetur fccus,atq; res ferat. Et profctfco ridiculi, qui bo 
no ite omine, cum exteras res , tfi 5C in primis areae proefcriptione inire 
tuflerint. Veteres his fuperftitionibus adeo uacabanqut efleprimu mi/ 
lite in dclcflu confcribendo curarent, ne ei effiet nomen ulla ex parte in/ 
fauftum,tum 8C luftranda colonia atep exercitu bonis nominibus elige 
bant,qui hofiias ducerent, & locandis uetftigaltbus Cenfores. Lucrinu 
Supcrftitioncs lacum,ob nominis foclicitate e(Te omnium primi! inftituerc. Tu 8C ma 
ueterum. Io nominis omine permoti, quae prius Epidam num uocabat,ne m da/ 

num ed nauiganrcsirc dicerentur, Dyrrachium appellariuoluere . Ea/ 
dem rone&Bcncucntum,quod prius Maloeton diceretur nuncupaue/ 
re.Ridco hic, nam bonaetia ucrba,Sf precantia adiungi placet. Etfunt 
qui affirmet hominum uerba tanti ede, ut uel a feris, nitmscp rebus au/ 
diantur .Sino illud Catonis,ucrbislaflarosbouesinftaurari. Solere q/ 
dem homines aiunt impetrare a folo patrio uerbis Si precibus , ut in / 
fuetas 8C alienas alat arbores,ipfascp arbores exoravi polle, ut tranfmi 
grent ,8C in alieno accrcfcant.lam milii, podea q inepti elle c cepimus, a 
horum ineptias reccnfcndo illud ridiculi gracia non omittam, quod a/ 
iunt adeo audiri hominum genus, ut rapam affirment ampliorem crc/ 
fccre,fi,dum icratur,obfccictur,utfibi,&: fanuli£,SC uicinis benigne cp 
fcrat.Qiix quidem res, 'fi ita funqnon intelhgo ciirocVmii herbam pu 
tcnt,quo magis cum maledictis SC probrisfatum fit, io frudluslftiorct 
afferre, Sed miifa haec faciamus. Ca-rerum praefrare quidem arbitror, 
fi omni opinionum incerta fupcrflitionc defpcdfa , rem iplam fandlc SC 
rcligiofc aggrediamur. Ab louc principium mufae, Ionis omnia plens. 
Ergo purificato animo,& fandlc, piefp adorato facrificio,inchoari ta/ 
tam rem perplaccbiqhis maxime habitis precibus ad fuperos , cjuibuj 
pofcatur.ur opem, auxilium cp praebeant operi, Si faucant corptis,quo 
ad faudc,fce1iciter„plpcrc!p cucniatres,fit!pl6ga,ciim fua,fuorun cp, 
fiofpitumcp falute, 8C (alubritate, cum rerum firmitate, animi aequabili 
cate, fortunarum incremento, & induftriac frudtu, 8( gloria’ propagati 
onc.bonorumcj omnium pcrenniutcatcp poftei uate.Dc Ius hadlcn'’* 

Leo 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. III, ?1 

-VLEONIS BAPTP 

STAE ALBERTI , DE RE AEDIFICA/ 
toria Liber Tertius, in quo de Opere fermo inftituitur» 

Operis aftrucndi ratio in quo uerfetur«Strudliirx partes quae finr, 
quibus^p indigeant.Fundamcntum non clTc ftrucfeurae par/ 
tem .Quod folum fit futurum aedificio comodum. Caput 1« 

Mnis afiruendi operis ratio, hac una in re uerfarur arc$ co : 
fumitur,utpluribus ordine congcftis,& arte copacfiis re/ 
bus,fcu fintilli quide quadrati lapides,feu c£mcta,feu ma 
teria,feu qd aliud uis folida cx cis, 8C quoad cius fieri poi/ 
fit, integra, unitacf confirudio perducatur «Integra couni 
tacp ea dicentur, quorum parfes a" partibus neq? refeftx neq? difumdx, 
neq? non fuisinfitee locis fint,fed toto lincaru tradu cohaereant atq? co/ 
fequatur.In ftrudiira igitur confydcraflc oportet, qux'na in ea prima 
rinefint partes, 8C quae partiu lineae atq? ordines . Strudurae pficiundae 
partes minime obfcurx funt.Nanq?fummum,infimum,dcxrrum,fini 
firum^roximumjdiftant, 8£q inter has extremitates incurrat media, 
cx fc patent. Sed quid cuiq? infit,cur inter fc differant non omnes intelfi/ 
gunt t Neq? enim eft opus collerc,ut putant imperiti, lapide lapidi, Sc cx 
meta cgmcntisfuperaftruere. Sed diuerfxcufint partes longe" diucrfis 
indigent rebus,&induftria. Aliud enim fundamctis,aliud,pcindui,SC 
coronis,'afiud angulis, & apertionum labris,aliud extremis cutibus, a 
litid intimis parietum infradionib 9 3C crallationib 9 debetur , Qcfatitc 
Cuiq? debeatur, noftrtrm crit^pfequi. In his igicabfolucndis ab ipfis fun 
damencis indpicmus,cos (ut dixim 9 imitati ) qui manu fint opus effe / FundanN* 1111 * 
«?turi.Fundamentum,ni fallimur, ftrtidurac pars non eft , fid locus u i/ 
delicetacfedeSjin qua ftmduraipfa tollenda, ftatuendaqifit.Nam fida 
bitur area penitus folida,atq? omnino conftans,lapidca fortafiis, qua/ 
lesapud Veios nonnullas inucnis,qux*'nam tibi illic erunt fundamen/ 
ta : iaciunda potius , quam ut fhuduram ipfam attollas . Apud Senas 
uifuntur maximx turrium moles, ipfo primo, SC nudo in folo pofitx* 

Eft enim mons folidus fubftrattis topho . Fundatione igitur, hoc eft, 
itiotie in fundum , atque foffura erit opus ubi firmum , fiabilccp fo/ 

Ium , profrilTa , demiffa que fouea quxrcndum fit , quod ipfum 




LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

fieri fcrmeplocnscj? olnnibusin locis conuenit, de quibus poftea . Coiit 
Commodum modii futurum folum inditio erunt haec, fi nullae aderunt herbae , qux 
folum, humedtisin locis foleant, fi arbore aut nullam ferar, aut ca tantum, cj ni 

fi in pduro Sc dcnfiflimo oriatur. Si circum multo erunt omnia ficcifli/ 
ma 9 SC penitus arentia, St lapidofa lapide non minuto, non globeo, fcd 
angulari, folido,pfertim Gliceo.Si fub fe,nccj; (catu riene fontes, necp (lu 
entum p er uadet. Fluenti enim natura e(l,'ut aut rapiat fempirerne quo/ 
ad motu ualeat aut importet. Ea re fit ut plana, quoc propter fluuius cx 
currit,foh firmitate pra ftent non prius, c£ ubi fub alucum dcfcenderist 
Prius, cp quiccj. fodere incipias,angulos arcarum et omnes laterum line 
as diligcntiffimc iterum atej? iterum annotafle te oportet , quales futuri 
fint,S£ quo ftacuantur loco. His angulis ponendis norma opus cll non 
pu(illa,fed jpgrandi,quo' dirediionum linea? certiores confcquant.Nor 
mam ucteres conficiebanttribus rccflis regulis in unum' triangulum co 
mndtis, quarum erat una cubitorum trium, altera quatuor, tertia cubi 
Norma uete/ rorum erat quinc^.Atq hos quid? angulos ponere imperiti , ni fi rebus 
rum archite/ omnibus, quae aream occupent, amotis, & iolo prius reddito uacuo,et 
diorum. penitus coplanato nefdunt.Eacjj dc rc,qcfm hoftium agro moderanti/ 

us facerent, repente raptis malleolis,fabrosuaft:atorcs ad dirueda &fdc 
lenda omnia immittunt, quorum cll error ca (ligandus. Nam multa 3C 
fortunae iniuria,S£ temporum aducrfltas,& rerum cafus atq? ncccifitas 
polfunt afferre quae moneant, uctentej? ne quid ccepta prolequarc. E C 
interea dedecet proferto non parcere uctcrum Jaboribus,et confukrc ci 
uium commodis, his qua: afluetis maiorum Aiorum laribus capiant, 
qiymdo SC perdere, 8C pro(lcrncre,&: funditus conucllcrc quxq; tibiqj 
funt, cx arbitrio femper rclicfium fit , Itacp pnftina uclim ferues inrcgra, 
quoad nona illis non demoliris attolli nequeant. 

Qi ftindamenta lineis fint prscfignanda. Soli firmitas quibus ar/ 
gumcntiscognofcatur ♦ Caput 11. 

F Vndamcntisdcfcribcndis meminifle oportet prima parietum exor 
dia, &foccos, quos etiam fundamenta nuncupant, habenda efle q/ 
Socci, ta parce fui amphora,qfic futurus paries, eorum miitationcqui alpib? 
Accrurice per niucs ambulat. Nam hi quidem pedibus adigut cnbros 
FunicuhsmctmiipfuiTiufum contextis, quorum amplitudine ucftigia 
minus immergantur. Anguli ipfi quopacfto annotentur, eflet non fad 
leexamuflim profequi uerbis (olis, q? fit eorum captandorum ratio cx 
mathematicis durta,& linearum exemplo indigeat, res ab inflituto alie 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, III. ^ 

na, de qua alibi in comcntarrjs rerum mathcmaticaru rranfcgirmis Tc 

tabo tn atq; enitar, quantum hic confcrar,ita loqui,tJt qui ingenio nate 

as, facile intelligas multa, unde totam re poftea ex te confcqunris . Cb / 

fcuriorafortaflisq uidcbunrur,fi libebit ad. ungue rencrc,cx coivmcn/ 

tarijs ipfis petita percipies. Nos quidem fundamenta difhnicntcs aflue/ 

uimuslineas dirigere,quas radices nuncupamus, hunc in modii, A mc 

dia enim fronte operis, ad pofticu protendo linea, ad cuius dimidia lon, Fundamenti 

gitudine figo telluri daufr, per quam tranfuerfam duco ex geometro/ diffiniendi mo 

rura monitts perpcndicularc,Itac£ ad hafcc duas lineas, qmcquid dinhe dus, 

tiendum cftredigo,fucccduntoiiiniabeIhflime, prxfto funt xquidifta 

ies,certiflimi finiuntur angulis, partes partibus refpondent, aptecf eoa 

formantur, Qj. fi forte dabitur ut interieris parietibus ueterum xdifici 

oru captandi anguli terminu ac fede radio uifus expedire notafle non 

queas, tibi aeque diftantcs linex ducendae funt ea, qua libera 8C expedita 

patebit uia, hinc lignato interfectionis puncto, cu gnomonis , tum dia/ 

metri productione, tum etiam alijs aeque diltantibus ad normam eoae/ 

quatis lineis re pulcherrime aflequemur. Nec]; erit non accomodatifli/ 

muni radios uifus locis firjiemmentibus terminare linca,qud illinc dc/ 

miffb perpendiculo certa pfietur directio atq?progrcfl"io. Signatis per/ 

inde lineis Sc angulis foflionu conucniretquidc oculorum 3C intuitus 

uim habere, quale per hgc habui Ile tepora Hifpanu quempiam fabuli 

cur, qui aquaru uenas per terree intima fcrpentes,non fccus difccrnebac 

aefi in aperto fluerent, tanta fub terra fucccdunt incognita,quibtis non 

tuto onus,&impenfam gdificationisfulbnenda comirtas.Etoportcqp 

fectOjCum toto aedificio , tu prxfcrtim ipfis fundamentis nihil neglige/ 

re,tn quo cauti & riraimfpecTti aedificatoris ratio 8C diligentia delydera 

ripoflir,quando in exteris fi quid erratu cfr,l^dit leuius, & emendatur 

facilius,& perfert comoditis,cp in fundamentis , in quibus nulla errati 

excufatio admittenda eft. At uctercs,quod fauflti dC fcclix fit fodito,in/ 

quiunt,ufq;dumfohdu inucnias.Habetenimtcllusfubdupliccs et iv.ul 

tiplices cutes, alias fabulofas,aliasharcnofas, alias calculolas, et eiufmo Telluris curis 

di,fub quibus ordine uario 3C incerto, dcnfa & concreta fubftitit cutis, multiplex , 

ferendis xdificrjs ualidiflima.Qux Sc ipfa quidc uaiia cfl , ncc£ ea teris 

fui generis ulla pene in refimihs,fed alibi duriflima, & fen o prope in/ 

cxpugnabilis,ahbi craflior,ahbi nigricas, ahbi albicans,qua cftcris ini 

becilliore plpiq; putant. Alibi cretacea, alibi tophinca, alibi cx qhodS 

argiti*; gn« immixta glarca.De quibus omnibus quot lua fit optitti 9 ccr 

i tui» 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 1 ■ 

cum dari aliud nullu iudicium potcft, praeter unii, ut ea probent, q fer/ ' 
rii aegre excipiat, que'uc aquaimmifla minime difloluatur.Et folidum 
ea de re nullu haberi putat certius atq? eo fl antius, cp qdPad aqua per ter 
rac uifccrafcatirrienrc Tubfir t Nos uero doctos, 8c peritos omnes , ineo/ 
las,& uicinosarchitecftos cofulcndos putam 9 . Qui quide 8C ucteru aedi 
fidoru exemplo, & ponendoru indiesufit r ede illius ardificij,&C regio/ 
nisfolu quale fit , Qc qd ualeat facile didialTe potuere, Danttn argiime» 
ta de foli firmitate pte manda 8>C cognofccda. Na ubi graue aliquid per 
foluqniolu taris, aut exalto cadente demifcris,& nonfubcomrcmuerit 
iocus,aucaqua ex patina illic ftatutacrifpante no reddiderit, nimirufir 
mirate iftic polliceri inter jptabimur. Tu tn folidum inucnics non femp 
omni in loco, led dabitur regio uti cft aptfAdriam , apud <p Venerias, i 
ubifub congcftiria inucnias aliud nihil ferine praeter iolutum limum, 

Varia clTc locorft genera, 8C ideo nulli fidendum ilico,nifi primo, 
aut cloacaejcirtcrna^putcicp fodianrur.In locis autem paluftribus 
inucrix prxuftctp Tudes ac pali, malleis leuionbus, attamen 
idu crebro adufqjfiiblimc.fi^cndoscflc. Caput III, 

D luerfa igitur tibi erit fundationis ratio, pro locoru diucrfitate exc. 
quenda.Locoru alius elatus, alius depreffiis, alius inter haec me/ 
Locorum u.i/ ^jus 5 utputa qui accliuisnt,hicadco altusficdor 8C aridior, utifunt pr$. 
riagcncra ♦ fertini montiu iuga 8c uerticcs,ah 9 penitus madens, 8C infufus,uti cit $][. 

apd'marc,apud lacunas, et intra couallcsfubfidat. Alius ita cft pofitus,. 
ut neq; fice 9 omnino, neq; penitus madens fempiterne fit, uti natura fui 
funt acclinia, ut quibus aqujr no pcrfiftuntimmotx & contnbcfcentcs,, 
led lapfu aliquo per pronu deducuntur. Nullis locis ilico fidendu cfi in., 
iicnto quod ferru rcfpuar,poflet enim id cfle in campcfiri parte, ut &C in 
firmu,cxquo maxima iadura, QC totius operis ruma olim confcquere. 
tur.NosCq uidim 9 turrim apud Mncftorc,Vcncriarum oppidum, qug 
poft annos aliquot, cp abfoluta extitit, pondere fui perforato cuuncu/, 
batfoftvtrires monftrauir, tenui 8C imbccilli,ad Tunima ufej? propug/ 
liacula iinmcrfum ierir.Qud magis inculpandi funt , q non folido ifti/, 
ufiiiodi renatura fttbftraco &fiibftituto, pr^cipue ut ferat a , dif/cia,fed 
lici macerie aliqua ueteris ru»nxinucnta,non ea quanta &C qualis fit fun 
ditus pcrfcrutfmir,fed in ea palros parietes attollunt incofyderacc,&' mi 
nuendx impenfa’ a nidi rate omne aedificatione iiltrdpcrdunt AVarclarc 
idcirco admoncntur,ut omniu primi fodiantur purei.Id quiete cum ea i 
liras ob res, tu iit aperoflime pateat qtiari quoetp fdc habeat cutis ad o 

r us 



DE' RE AEDIFICATORIA LIB. III, r 34 . 

p'u$ toleranda aut infirmandum. Actedit qcfad multas rerum agenda 
t u eo mo ditares, dC aqua inuenra,& quae egerantur cofcret , accedit etia 
q>:hinc adaperta refpirano a fubterraneisexhalationu motibus tutail 
igfamep pftabit aedificio firmitate. Itacjjfeu puteo, fcu ciftcrna, icu doa/ 

£a,feu quauisjpfundiorefofTionc recognitis,q fub terrae latitabant cuti 
bus,comodinima eligenda eft,cui opus comittas*Tu SC elato, & quo/ ’ 
cunq? etia in loco, unde,pfluens unda conucllcre,aut afportarcquidpi/ 
am ualeat, profundiore omnino induxifle foflam conferet*Na aflidua 
imbriu iteratione montes ipfos ablui,abftergi,atc]? perinde imminui in 
<*iicio eft,c]> extantes fpcculg indies expediti 9 uifuntur,q interictfiu mon/ 
tis primit 9 no apparcbat.Maurelius mos,q fupra Florentia eft , patrC 
noitroru xtare multa uircbac abiere, at nunc nudus , 8C afpcr rcliifi 9 efi, 
imb^iumjnifalloi^abfta fionibus.Decliuib 9 arcis, iubebat luniusCo 
lumella, inferiori a parte, 8C loco pfliorc fundameta aufpicaremur. Peri 
tc idquide.Nac^pr^terid,qcfillic iacfla,^ pftnufta admodum fuisco/ Fundamenta 
aptata locis pfiftent,quafi fultura ualida renitentadtierfusea,q mox, fi ubi SC qnomp 
acdes^platare libuerit, ad parte fuperiore applicabunf.Fietctia 7 ut quae do aufpicancfa 
fortams uitia fubfeq ad iftiufmodi fofliones interdii folcat hiante folo * . - : J 
atqjlabcte, minus te lateanr,minusf]? noceant. Paludofis in locis laxam 
adaperire fo fla m couenir,foflxcj? latera palis, cratibus, tabui a, alga,li/ 

W>,et iftiufmodi rcb 9 municda,hinc atq? hinc, ne qua fubinfluat.Mox 
txhauricda,fi qua refiduaintra munitiones ineft aqua, egerendae]? liare 
na, obruendus!^ lutofus alueus fundit 9 , quoad inuenias ubi pes ucftigi 
fiftat . Ideipflim fabulofo in folo quoad res poftulet fadunduin eu. 
Coeterumomnisfoftlonisfundum ad libella plane coaequandum cfi, 

\ie qua in parte ufpia fit dccliue,quo imponenda coxquatis pondenb 9 
collibrent.Habct cfn pondus in le hocinfitum & innatum, ut deprcfiio 
rafcmp opperat& opprimar.Suntq in paluftribus fieri iubenr, fcd ma 

§ is ad ftrucfcura,^ acf fundationis re pertineant. Atqui fic enim iubent. 

udium 8C palorum copia cacumine piifto, pede inuerfo ad fublimc fi 
‘gitOjUt fic operis hui 9 area lata duplo , q futurus cft murus , fime]? pali 
ad muri futuri altitudine 16gi,nihilominus una partium ex o<ftp,Untc|j 
'‘craffi ut ad fui longitudine, ita ut pars refpondcat mini minus duodcci 
v mf jdeniq? conferti cofigantur, quoad, ubi plurcs in ter figas aditus non . .• . 

pateat, Configedorum paloru machinas uticuncp illp fint habere opor 
1 tet mallcoSjiio grauiflimos,fcd crebro itftu mcudetes.Na pregraucs eu 
fmt pondere, imniani,impetuqj intolerabili materiam protinus pcrlim 

I t gutit 



Lapidum di/ 
ucifitas. 


Calcis opera* 


LEONIS BAPTISTAE ALBENTI 

gtmt. Crebritas quide omnem foli contumaciam SC pmticacia aflidtii/ 
ta re laxat SC domitat. Videre licet ubi renue uehs duram in materia da/ 
uniri infigere, fi malleo uraris graui,non fiiccedir,fin ptifillo 8c apto, pe 
netrabir,Haccdefofiionibusi]a(flenus,nifi forte illud addendum fir, qd* 
interdii aut parfimonioe gratia , aut tutanda' foli intermedii labilitatis 
cauda iuuatnon una di continuata foda op 9 folidum pcrduccre,fedin 
tcrtiallis?nrerm/flis,qunfi pilas tm, aut columnas pofitun fundamus, 
cjtid indeab alteris ad alteras dutftis arcubus , reliquus paries fuperex/ 
tollatur Jn his cadcobfmiandafunr, quxufq? rcccnfimmis . Sed quo' 
plus oneris in hafceimpofirurusfis , eo' latiores di obfirnuorcs fu bigas 
fundationes atej? pedamenta oportet. Hacflenus de his. 

Dc lapidum natura, forma, habitudine,detj? calcis di fuleflu/ 
rx glutino, atej? illigamcntis. Caput Illi» 

R Eliquum cft ut ftrudura aggrcdiamur.Sedcum tota fabri ars, or 
doCj? aftruendi pendrar, parum cxlapidu natura, di forma , Si ha/ 
bitudine,parrim ex calcis fulJturjep glutino atep iIligametis.De his igi 
tur prius b reu i di m e r cce n fen d a fu n r,qu x ad rc faciant. Lapidi! ali] redi 
uiut,8c fortes,^ fuccofi, quales funt,filrx, marmora, flf cui fm odi, qui/ 
businnatum eft,ut fintgraucs Si fonori. A!ncxhaufti,lcues,furdi,qua 
les funt tophinci 8i fabulofidtc lapidum alrj planis fu p cr f i ci eb u s , redi 9 
lineis, gqualibus angulis,quos quadratos nuncupant, alrj fuperficicb 9 , 
linds, angulis iTuiltiplicibus,ctuarr)s,quos incertos appellabimus. I\.ur 
fiis lapides altj prxgrandcs, hoc eft, quos fingulosnudx hominum ina 
nus abfcj? traha, uc(5te,rurulo 3i gerulis , &C ifhufmodi, agere ad arbitri 
«in nequeant. Alij minuti, quos ucl una manu tollere, collocare^ pol/ 
fis ex fcntenria.T crtq lapides inter iffos , qui pondere & magnitudine 
mcdijfint,iuftosappellamus.Omnc lapidem di integrum, & minime 
lutofiim,«!k bene madente effe oporter.lnteger,an quaffatusfir.indica/ 
bit fonus que jfub idhi refert. Abluetur nullibi purius c jj? torrente . Non 
penitus madidu reddi aquis anrc diem nonum fatis condar , qui iuftus 
fit lapis, qui autem pgrandis, tardius. Nuper exemptus ex fodina longe 
ucterano comodior.Quifcmcl calcem expertus fit lapis fecunda nona/ 
mat coniiigia.Hxcdeipfo lapide. Calcem qdem , quae cx fornace ap/ 
portata glebis fuerit noninrcgris,fed rclbluiis, atef; admodum pultic/ 
rulafis,rcprobnnt,&ualidam futura in opus negant. h am probant, cj 
ignibuspcrpuratacandrcans,$t laus & fonora fit, qua: uc cum afpcr/ 
gas multo crepitiqacrc uapori s uim in altum cu ornat, Sup criori quod 



DE RE AEDIFICATORIA L IB ♦ IU. jf 

impocensfit,harenxrninusdebericonfiar,at tialidiorihuicplus.Cato 
ftatuebarin fingulos pedes dari calcis modm unum,harcnx duosyalij 
aliter. Vmuuiusquide atq? itein Plmjus,harenasiubet admilceri, urfif 
ad fofficeas pars quarta,ad fluuiatiles atq? marinas tertia. Cgtcrum ubj 
pro lapidum natura 8C qualitare(uti mox referemus) materia futura e/ 
rit liquidior 8t mollior, incerniculis harena excipictur,ubi ucro fpifiior 
tunc glarea angularis, &frac?honu minutaliaadmifccbuntuna cu hay 
rena ex dimidia.T erna fi tunfae teftee parte adiecens , affirmant omnes 
futura multo tenaciorem.Tu cn uricuncfj mifcueris,itcrum atq? iterum 
fubigas oporrcr,ad minutorum ufcp corpufculorum comixtioncm.Et 
funtea de re qui probe commifcendi gratia mortariqs diutius uerfant 
atqjintundunt.Et dc calce quocphacficnus,ni forte his quae diximus, il 
lud defit, calcem fuis,& prxfcrcim eadem cx fodina, cognitis lapidibus 
tenacius quam cum externis cohaerere. 

De pedamentorum extruiffionc ex ueterum monumentis*^ 
exemplis. Caput V. 

P Edamensis extruendis,!ioccft, fundamentis ad aream u{q?compl2 
dis, quidnam moneant nihil inucnio apud ueteres, praeter unum ii 
lud, ut lapidem, qui fubdiuo (uti fupradiximus)biennium liabit 9 uitiii 
fecerit, fundamentis conrjcias.Naucluti iu militia dcfides8<£ imbelles, cj 
perferre folc St pulucrcm nequeant, domum ad fiios no fine nota remit 
tuntur.Sic& illic molles SCcneruatos lapides rci)ciunt,urpriftino in o/ 
cio,aflfuetatq?m umbra ignobiles conquicfcanr.T ani & fi apud hiflo/ 
ricos affueuifle in terra copcriam ueteres ponendis pedamentis omni 
tnduftria St diligentia eniti,ut effit illic ftrucfiirra , quoad eius fieri pol? 
fer, orni ex parte nilitlominus cp in cancro muro (blidiflima, Nicenni fi , i. 1 
lius Aegyptiorum rex Afithis, cuius id fuit inftmitum, ut qui ex jrc ali A * 

«no renerentur, patris cadauerin pignus darent, lateritia fir udurus py 

ramidc,fiindamentis»iaciundis praefixit in palude trabes, hisq; fuperdu 

xit lateres. Memortoe quocj? .pditum ccfi Cteliphuin optimum ilium, cj Diucrfapfda/ 

Celeberrimum Dianx replum apud Ephefumaftruxit r cum fibi locum mentorum g« 

dclegiffet planum &cmun<fcum, qui dcinuni' a terrxmotibus futurus ncra f 

effet immunis, principiOjiic lubrico illic, atcfrparnm ftabili in folo tan/ 

tjc molis fundamenta temere collocarentur, ftrauiffc aiunt calcatis car/ 

bonibus . Deinde udlcribus taurum palorum media intcrualla expleri 

creberrimo carbone ateg inconailcan , St mox quadrata fijperexrcndi 

jaxauintf uris cp longiflmus.Coperio &C apud Hicroiblymam in fun/ 

l 3 da/ 



'•■■■ LEONIS' BAPTISTAE ALBER TI '■ i 

dimenris publicoru operum fiiifTc , qui Iapides ponerent longos uige/ 
nos, altos no mtnus denos cubitos, Verfi alibi expertiffimorn ueterum 1 
ampliflimis opcrib 9 aduerti narium illis fuilTe modum ntq; inftituuim 
toplcndis fundametis. Ad fepulcliru Antoniorum fragmentis pduri Ia' 
pidis non maiorib 0 q; ut manu impleant, natante caemento coplcucre, 
tn Foro argentario ex cemento omnis generis fratftoru faxorum,apuil 
'Comitium fruftisc} glebis ex lapide ignobili fubftruxcrc . Sed hi milii 
'pplacuere,q apud T arpeiam imitati natura funt opere collibus prtefer 
tim apqlfimo.Naueluti Artiendis montibus illa folidis lapidibus mol/ 
liorc materia intermifect. Sic hi duorii pedum fubftraucrc opus qua/ 
.draco q potuere integro lapide, Huic fuperinfundere quocp duorii pe/ 
dum quafi pulte C3ementtti5,atqi fic deinceps alternis ordinibus lapidu 
f 8C pulte fundamenta oppleucrc. Alibi, cum glarea fotlilr, tum 8c ite eoi 
ledlitio faxo,firmiffima uidi a maioribus faifta pilare poft multas acta/ 
tes opera fundametoruin huiufinodi & ftrudfuras. Apud Bononia tur 
risexcelfxatqt firmiflimsc,cum demoliret, inucnra fundamenta funt in 
fircita faxo globofo 8C creta ad cubitos ferine' fex . Cattera deinceps a/ 
■ftrudura erant calce, Itaq; uaria in Ius ratio cft, 8 C quid horum prx ex 
Ieris probe,non facile dixerim, ta ex omniiftorum gneinuenio,qcflon 

f efirmilFimuin 6d ualidiffimum cxiftat,Sed parfimonisc inferuiedum 
atuo,modo rudera, 8£qux putrebilia fini noii pfundas . Sunt 8C alia 
pedamentorum gna.Vnum quidc porticibus & locis his debetur, ubi 
•columnarum ordines conlFituanf, aliud, quo maritimis utimur locis, 
.ubi folidi ad arbitrium captandifoli certa facultas non pateat. De mari 
limis tum dictmus,cum de portu, 8£ mole intra qj fundum mare Aften 
. , da tradlabimus. Na pertinet id quidenoad uniucrforum aedificiorum 

Pedamenta eo op 9 ,de qua re hic loquimur, fcd adpropria urbis parte quandani , de 
lumnarum q/ quauna cum alfjsfui generis tradeabimu s , cum de publicis iTiiufmodi 
modo facieda operibus ntcbratim refer, emus,Ordinibus igit columnarum complere 
Vf-’" in oblongum foflam tota non eft opus ppetuato ftrudluix dudtu , fcd' 

\i . columnarum ipfarumprirndfedccubiliaf)? contienit obfirmare , hinc 

ab altero ad alterum, quoadep horum ducedi funt arcus, dorfo in pro/ 1 
fundum liuterfo.tit ei pro chorda At ex area planicies . Sic enim unuiii 
in locum plura liincatqt hinc Aiperadietfca pondera, minus erunt adp/ 
.forandum folum prompta, arcuum fultura i/liufmodi obftftentc. Ec 3 
ifint columnx ad folum perforandum aprx,& quam courgcant , prci/ 
ftnuji pondera in eas pofua, indicio cft ad. nobile Vclpafiani tcmpluni 

v-i *n/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, 111,1 5<y 

angulus, q ad aeftiuum occafum uergfcNa cum illic uiam publicam*, a-1 
rex angulo interceptam reddere piiiamuolirificnt, paulula facfta ad in/- 
ter aream diuerfionc, fornicetj? per tepli ftruefluram adafta , angulum; 
ipfum quafi pilam ad uix latus reliquerunt, 8C confirmarunt operis fo/- 1 
Iiditate,anteridiscf? fubfidio, At jis tandem premente uafta acdificqmo/ 

!c,& indulgente folo fecit uitium.Dc his fatis ♦ 

Aeftuaria fiue fpiramenta in craffionbus inuris ab imo ad ftim / 

. mum ufq? aperta eflfe relinquenda. Quid inter pedametum 8C pa/ 
rictem interfir, Parietis partes primariae qua* . De tribus ftrutfturg 
generibus, dec^podq materia QC forma. Caput VI. 

I Atflis fundamentis expeditus infequitur paries,Hicillud prgtcrmifil/ 
fe nolim, qcP,cum ad fundamenta complenda, tum ad totos parietes 
abfoluendos pertinear, Nam uaftis quide in acdificijs,ubi craflior lutu/ 
ra murorum moles eft,ab ipfis fundamentis medium per opus ad fum. 
mum ufej; relinquenda funt aperta 3efluaria,ipiramemacp non penitus 
interrara,unde,n quid uaporis concreti et coadu fub tellure moueatur, , 
libere id abfq? ulla ftrutflurx pernicie profufe poflit exhalare ♦ Veteres 
huiufmodi nonullis in locis,cum iftius ipfius rei gratia, tum 3C conio/ 
ditatis,quo in fummuin op° afcenfus pateat , tum 3C fortaffis impenfac 
minuendae caufa fcalam cochleam intimum pduccbant ♦ Ad re redeo . , 

Inter pedametum atq; expeditum pariete hoc intereft, q» id latcrib 0 fof 
fae coadiutum coftarefola poteft infarCtura, hic alter pljrifq componi 
tur,uti mox referam partibus. In pariete primariae infunt partcs,ima,q 
ilico fupra fundamen infarcturam fur gic,hac,fi ita licet, appellabimus J n pariete pr i/ 
podiiim,fuggeftum'uc.iWcdia,cjpariae circumambit atq? amplet ir, mari ac paitcfi* 
hanc^pcindum dicunt. Supma, hoc efi,parsea,q ultimum parieris illa 
queatnentum habeat,hanc demum coronam nuncupant.Sunt & inter . . 

primarias parietum partes ucl in primis peipue anguli,^ infert^ conce/ 
ptoeq fcu pilx,feii columnx,fcu qduis iftiufmodi, q? quide fuflinendis 
rrabcacionibus,arcubusq; tectorum, illic columnarum liinc loco,q o/ 
iyinia appellatione odium ueniunr . Sunt S>C aprionum flantia hinc atc£ 
hinc labra, q angulorum, columnariup infimul naturam fapiunr. Prae 
tcrea SC apeionum tc<fhim,hoc cft,fupcrliminare,fiuc rccflo fit politum 
trabcjfiue arcudu<flo,ipfa inter ofla computabitur. Nam efle arcum q/ 
djemnon aliud dicam, quam deflexam trabe, & trabem quid aliud , q 
iijtranfucrfum pofitam colum nam . <>ux autem infer has primarias 
partas intercurrunt; atquc.cx tenduntur, complementa, nuncupa / 

buntur. 



StrufluVK gc/ 
ner». 


Podij materia. 


Catonis fente/ 

na. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

buntur. Vniucrfo etiain in pariete aliquid clTe,quod ipfum ciitftis,qtiM 
lucrccenfuimus partibus couentat.hocefl, inedia in tiriinfarcmano, SC 
gemini hinc atej hinc, Icu coria nuncupes, feti cortices, quorfi alter ex/ 
idnfecos uetos loliq; cxcipiat,altcr inteftinam arca' umbra foucar.Sed 
conicis, lnfarcimentorunicjj inter fc ro pro ftruefturg uarietate uana cft, 
Struflura- genera funt hacc,ordin ariii, reticulatum, incertum. Et hic il/ 
lud Varronis ndnilnl faciet ad re, cp refert Tufculanos quidem feptos 
ad uillas ducere ftructura ex lapide, in agro ucro Gallico ex cotflilibus 
lateribus, tn Sabinis crudo, per Hifpanias, terra ex lapillis copofita fdt/ 
ficare.Sed de his poftea. Ordinaria ea ftrutftura cft,in qua lapides qua/ 
drati,feu iuftijfeu potius prf grades coaugmentant, ita utf ntfuisdine/ 
is ordine ad regula, libellam, 8C pcrpendiculu polit/, qua.ftru&ura nui 
ia cft firmior, nulla conftantior, Reticulata ea cft, in qua lapides quadra 
ti,fcuiu(li,feu potius minuti ponunt non iacctes in latus, fed tn angulfi 
Itantes, fronte ad reguiil SC perpendiculi! expolita. Incerta ca cft, in qua j 
lapis incernis ita inlcntur,utquodq; latus, quoad per eius lineas licue/ 
rit, contigui lapidis lateribus ha/rcat ad unguc.Hulufmodi lapidfi adiff 
tflioiubusinfiliceauiat uflruiflura utimur, Cftcrii his generibus itarijs 
locisuatic utcmur.Na ad podium, cruda non nifi quadrato ponemus 
lapide, prtrgrandfprxduro.Qimd fi ftrtuSuram quidc efle ( uti dixi/ 
mus)quoad cius fieri poflir, integra SC folidiffimam oportet, SCtoro ip 
fo in nmro nufcjj dtfo lid u a ic, f, r nutat t:i]i opus maiore, cj; idic,quid, in 
unico liqueas lapide, aut certe numero lapidfi fu mabis eo, qui ad uni’ 
integritate, pcipetuitatcmcp fit pcifp proxiniust Prggrandis quidc quo 
argumento lapis trndtctuqarcp admoueatur , qii id genus uti maxime 
ad ornamentum fpctftatjfuo dicemus loco. Atqui ducito,inqu/i Cato, 
ex firmo lapide, St calce,utifupratcrr5opusextetpcdc, reliquam uero 
parietis parte, uel etiam crudo, ftltbear,Iatercfieri no rctant.Huncta 
rone hic motum in proptu cft, <j> guttis ftillatiunt ex tctftis imbrium ca 
parietis pars abroditur. Sed iioscum ueterum aedificia repetimus, intue 
iniirqqcfi alibi paffim has rctfte conditorii aedificiorum partes prardu/ 
ro clle fubftitutas lapide, tum SC apud eas gemes, ubi plumarum tniurt 
ani non ucrcantur,fuifle,qux ad pyramidem tota fubfiraucrint bafmt, 
apud Aegyptii nigro lapide praeduro fit, ut rc latius interpreter, Na ue 
luttin ferro, oere, ac caneris eiufmodi, fi iteraro atqj iterato in contrarias 
partes infletfeantur/atifcunt, 8C poftrcmo laifata rumpuntur, Ita er cor 
pora alternis offcnfiontbuslaccUita maxime uitiantur,atcji corrumpit 


DEREABDIFICATORIALIB.III. 

tur.Qiia rem ipfam aduerti cx ponnb 9 pr jfertim ligneis. Na quae paf 
tes temporii uiciflitudinibusmodo liccoefols radio, & uentorum affla 
tu,modo madentes notfturnis aquae uaporationibus funt , eas quidem 
ocyilimt reddi txalas.atq; penitus cariofasuidemus. Jpfum idem licet 
uidere exmurorum partibus his, quj imae propter folum extern. Nam 
alternis humorum SC pulucris contaminationibus comaccramur atqt 
abroduntur.Qtia de re ipfefic ftatuo, totius aedificii podium , duro SC. 
firmiflimo,& praegrandi lapide aftrucndum, quo crebris contrariorS 
offenfionibus tutifltmum perfeueret. Et dunflimi quales fint lapides, 
fat libro fecundo recenfuiinus. 

De lapidu m creatione, con textu , SC connexu . Qui lapides fint fir/ 
miorcs.qtii item debiliores. Caput VII, 

V Erum lapides ipfi,cu illic, tti & alibi permaxime intereft quo po/ 
nantur contextu arcp connexu in opcre.Na ueluti ligno, ita & Ia/ 
pidiinfuntjCum uenx,tu SC nodi,tum & partes alif alijs imbecilliores. 
Quin & pandi marmora, & contorqueri in proptu dt. Habentur in la 
pidibus apoflcmata,& colledliones putris materiae , quae temporibus' 
intumefeit aeris inhauili,uti puto,humec r tatione imbibita, cx cjuogra/ 
uiores pullule & collacerationes columnarii atqitrabmfcquunt. Qua 
re pter ea,quoe de lapide fuo loco fuperius trafegimus, nofle oportet la 
pide creari a natura,uti uidemus,qacumbentem,materia(titi interpre/ 
tantur)liquente SC fluxibili,quae ciifenfim concreuerit, 8i obduruerit,' 
ipfa mafla primas Tuarum partium figuras afler uat. Hinc cfl q> in eo in 
fimae parteis eorpuTculis,urputa grauioribus, confiant maiufculis, qua 
ftipremoc, SC intercurrunt ucnae, prout materia materiae fupcnnfufa, SC. 
obdu/ta cohaefit.Ea ergo quxin uena iaceant,Teu fint illae qdem prio/ 
ris materiae fpumcnta,una cii fupcradducfix materiae fecibus comixta, 
feu quid aliud fijm,quando lias ipfasficdifparescouniri penitus natu/ 
ra non fwerit,fixile nimirum cfle mlapidc conflat. Praeterea,uti ex rei/ 
pfapala,atc£ in proptu efl,tcpcilatum(utita loquar)cotumrlia ( necjd 
reconditiora perfcrutemurjcompaifta et concreta omnia conficiuntur, 
diflbluuntur.Ita 8C in lapide , q paitcs tcpcftatibus jjferendis obnoxiae 
extitcrunt,maccrat|'orcs funt atqj putribiliores. Qtix cu itafint ponen/ 
dis lapidibus aduertifle iubent. Ilis pfcrtim partibus xdifictj , quns cfle 
robuihflimas oportet, utfirmiflima * SC minime decidux lapidti facies 
contra aduerfarias rerii offenfiones obrjoaimir . Ergo non in latus uc/ 
na ftans collocabitur, nequid deci uftcctcmpcfiaubus.fcd iacebir^ifter/ 

K nati 


Creatio lapi/ 
dis. 



Veterum indu 
ftriain angu/ 
lis ponendis. 


- LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
iiata,urpiclTa m ol e fu gi n eu m b en tiu m mifcj; pandar.Et interior , quae 
in fodina abdita fu erat facies, fiftctur ut exter patula. Succofior enim cft 
SC ualidior. Vetii nulla tolcrantior habebit lacies toto in abfcifTo lapi/ 
ele,t : jj quae malTam ipfam non per foduif tiatftii defciucrir,fcd quf traf/ 
ticrlam lacentis m nfix proccnfione obtruncant. Anguli infuper toiup 
aidjficium.cjj cos quidem perep egregie ualidos cfTc oporteat, ftviuTturt 
admodu folida firmandi funt. Nacp profctfto, fi reCre interpretor , an/ 
gul'-’ quifcp totius ardtficrj altera cft pars,qn unius quide uitium anguli 
abfq; duoru laterum iaCtura non luccedar.Qi fi bucipctftcs, proculdu 
bio coperies nulla fcrmc aedificia ccepifle deficere aliunde, cp ab anguli 
alicuius infirmitate. RctTic igitur uctcrcs angulos affueuere ponere craf/ 
fiores miiltd,quam parietes, & in coliinatis porticibus ad angulos fi r/ 
miora adigere alamenta. Anguli igitur firmitas non eo trh defydorat' 
quo tcdtuin ferat (cft enim id columnarii opusmagisq angtiloru ) ut/ 
rum 8C in primis quo' parietes in officio contineantur , ne a ppcndiculi 
rectitudine ulla in partem defledtantur. Ergo habebitis quide lapides p 
duros, & longitudine prolixos, ut cpiafi brachia. Si ulna- per conluga/ 
torum parietum proccnfione inuchantur, Eruntep lati pro parietis craf 
fitudinelapidcs hi, ut nulla fit opus media infarcinatioe. Similia elfe an 
gulis olla m pariete & apertionum latera codecct,& eo' firmiora, quo 
maioribus ponderibus tbrtaffis fuerint fubflitucnda.Et in primis opor 
ter m aulis, hoc cfi, aliquos hinc atep hinc alternis ordinibus lapides ,p/ 
mineant, qtiafi adminicula ad reliqui parietis coplcmenta fuftcnranda. 

De complementi partibus, corticibus, infardnamcntis,&eorum 
generibus. Caput VII 1. 

C Omplcmcnti partes fune, quasuniuerfo parieti comunicare dixi/ 
mus, cortices, & infarcinanienta.Sed corticum alii extimi, alij e' re 
gionc pofiti intcfiint.Extimum fi lapide pofueris duriore confercr,/d q/ 
dem ad aedificii perennitatem, alloqui totis complementis, opere quo 11 
buerit.fcu rcncularo,feu incerto induxeris, non redarguam, modo in/ 
feltis Se acriter laceflcntibttsjcu folibus,fcu unitorum moleftiis, feti «i 
atn ignibus, aut pruinis lapidem obiicias eum , qui natura fit ad impe/ 
tum, motem cp,accpiniuriam tolerandam ualidiffimtis.Etproeferrimilf 
licubi exfiftuhstecftomm,aut ftiliicidiis maiores cadentes imbres uen/ 
«o illidantur, omnino adhibenda robuftiffima materia cft , quando ul 
quide in uctuftis aedificiis, paffim uidiffc liceat , iftiufmodi afpcrfiomirn 
iniuria ipfum inaffaiof (ut fit loquaripraficftim^atcp penitus exifuni' 


DE RE AEDIFICATORIA LIB.II. 

cfle.Tam 8c fi plaeriq? omnes periti architc(fti,qird huiciniuria* proni/ 
derenc , imbrem a «cetis colledtum aflticuere pcrimpluuia interdufum 
diduccreacq? difpellere.Quid illud quod annotarunt maiores, folia pejr 
annuos autunos Colere parte arboris , quae ad auftru: 8C meridiem fpe/ 
(flent, prius decidere.Nosaduertimus collapfa uetuftate cdificia omnia 
ccepilje adauftrum deficcre*Et cur id eueniat , fortafiis in caufia cft , q? 
folis ardor, 8c uis,dum uircbatopus , immaturae fuccos aftumpfit cal/ 
cis, Adde , cp auftrinis flatibus iterum atq; iterum liumccftatus atq; fub/ 
inde folis incenfionibus infer uefa&us paries commaceratus imputruit. 
Ergo his, 8C huiufmodi iniurijs apta 8C ualidiflima obijeienda materia 
cft, Illud in primis obferuandum cenfeo,ut cccptos ordines toto ftru/ 
dlurae ambitu coaequato & minime difpari ducas, nequid ad dextram 
praegrandi, ad ftniftram uero minuto conflet lapide, Nanqj prefiari cj/ 
dem aiunt ftru&uram nouiflimo pondere iniero, SC calcem pr cilio/ 
ne inter ficcandumdcfifterc, ex quo per opus lacerationes fieri necefte 
cft. At corticem inteftinum una cum tota lui parietis facie molliore du 
cas lapide non uetabo . Sed quocuncjj utare tam inteftino quam exci / 
mo tollendus cortex cft, ut ftet is quidem ad luam lineam atq,’ perpen/ 
diculumcxtenftis&pcrfinitus. Sua erit linea, quae ad areor circumfini 
ptionem coaequata refpondcat, ita utfit ea penitus omni parte ilii nui/ 
quam tumida,nufquam caua,nufquam undofa , nufqua non direcfta, 
&C probe coaptata dCperfinita, Inter ftrucndum,& dum murus tiircr, fi 
primam induxeris harenationem, fiet deinceps, ut quam adegeris , fc-u 
cruftam,fcu albarium, indelebile opus prf fletur. Infaranamentorum 
duo funt genera. Vnum, quo inter cortices ad uacuum, quodineft cx/ 
mentis congeft/sopplcnt. Alterum, quo id Iapide non mfi ordinario, 
fed ignobili potius intcrftrutinr, quam oppicant. Vtrunq? parfimoniae 
caulta inuentum adparet, Quando quiuis lapis minutus atq? ignobilis 
huic murorum parn demandatur. Na fi dabitur, ut praegrandis 3C qua 
drari lapidis copia fuppcditct,quis aut minuto, aurfracftitio fponte ure 
cur lapidee 1 Atqui hac una in re a complementis offa ipfa differunt . 
in his media inter cruftas infarciuntur, fra<Tcitio 8C comutilato quocuqj 
datur lapide, opere prope congcflitio , & tumulrario . In his alteris 
nulli , aut perquam modici immifccncur lapides incerti, fcd tota totum 
id intimum ordinario extexunt opere, Mallem ad gternitatem plenis or 
dmibus uniucrfum parietem quadrato lapide completum redderer, ta 
mcnqualicunquiacuu id inter cortices lapide opplcndum inftituci is p 
quoad fej>patiuir,cuiato ut dutfu coaequa/ co 


Qu<r ad au fi rn 
fpetftant, citius 
deficiunt. 


Infaranamcn/ 
torum duo go 
ncra. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

to librati ordines connedantur.Tu St offici] quidem erit ab altero e5tri 
ilio ad alterum inteftinu cortice, aliquos no penitus interraros ordina/ 
rios lapides media per parietis craffatudine ad cortices ipfos mutuo' eo/ 
nedendos traducere , quo infufa infarcinamenta fpondas cruftaru non 
protrudanr.Infarcinationum dudus obferuarunt ueteres, una perpetu 
Infardnationu acj? rcftifionc attollere , non altiores cji ut in quinos quofq; pedes ordi/ 
ductus apud ,ies fupcxtcndercnc,cjuo ucluti ncruis,illigamcntisc|; ffrudura ardata, 
ueteres ♦ concindacjj reddcrchquo etia (i qd tota per infarcinatione aliquo , aut 

fabrorum uitio,aut calu defidiffc copcrit,non ilico in fc reliquorum fu 
perurgentium pondus trahar, fed habeant fuperiora,quafiinnouatarri 
ad conffftcndu bafim. Cancrum admoncn^qcVaptid omes ucteres^be 
obferuatu uidco,ncqd maiora inter farciendum faxainrcrferatur, jj uc 
librae pondus coplcant.Minutiora enim q funt,facilius umri,atq? ad ne 
xuras adaequari arbitranrur,cp praegrandia, Et faciat ad re quod apud 
Plutarchum de Mino rege traditur . Nam is quide cuin plebe per arte» 
diuidcrct,fic cenfebar corpus oinc,quo' magis minutas diuifum in par/ 
tes fit,co facilius ad arbitrium tradari atq? coarquari.Illud non ncglige 
dum puto,q? caua omnia coplcffc , St nihil ufpiam intertiactium reli/ 
quiflfe oporcct,cum exteras ob res, tum ob id,ne iff uc animantia ingre/ 
diantur,qu3e mdificatu 3t congcftisfordibusacqjfcminibus caprificos 
per murum cxcitent.Didu incredibile qtiatas lapidum moles, 8t quaa 
congeries commotas una effe arboris radice uiderim , Illiganda igitur 
St complenda, qux conftruas,omnia diligenter funt . 

Delapidumprocindu,nexu,coronarumip fultu . Quo modo la 
pides plurimi in parietis fbliditatem cogantur . Caput IX. 

*! Ntcr proendus aliqui prfterea nexus lapidu maiorum inducuntur, 
J qui St cruffas exteriores cruffis intcrioribus,8£ offa etiam oflibus illa 
queata reddant, quales hi funt, quos in pedes quinos interferendos dixi 
mus.Alq ucro,& hi quide primarij procindusIunt,qui anguloru pr$ 
hcndorunijoperistjj detinendi gratia, per totam parieris longitudinem 
Procandus* pducuncur.Sed hi poff remi rariores adhibent. St unico in pariete plus 
quam birios aut interdum trcis,mc nulcpuidiftc memini ♦ corumqtfi/ 
tus, fedes c^prim aria cft,ut (liminum parietis , ucluti corona , inimune 
frequentioribus illis in nexuris aequi in pedes quinos fiur. Lapides fi nde 
f unt tenuiores non dedecebit.In his ucro alteris , quas coronas nunciy 
pamus,quo St rariores lllsc quidem funr,& plus habent negocij,cd ro 
buftioreSjfiC ctafliorcfe appofuifle lapide» conucnitln utriscp fuo in g^/ 
“ ' ikrt 


DE "RE AEDIFICATORIA LIB. III. 39 

incrtlong/flimij&latiflimi,^ firmi Almi defyderantur, Scdifa colloca 

bunt minores illi,ut una cu exteris parietis corticibus ad ppendiculum 

& regula conueniant,Hi ucro alteri coronas imitari froris^piedura pro 

minebant, Ponunturcj? lapides ifliufmodiplongi, 8C admodu lati ad li 

bell a, 8C ordinibus bene connedluntur , ut quab fupaddiro pauimenco 

fubinftru&a operiantur. Lapiduiftic nexura eft, di nouiflimus quifqi 

nunc fupinfternatur lapis, ita in ia tum fubftratos coagmentatur & co / 

cinnatur 3 ut in duorum fubftifutoru comifluram ,xquata SC collibrat a 

«xccnfione medius accubat , Quae lapidu nexura uniucrfa in ftrudlura 

minime ncgligenda,cu fit, tum eft cadc in procin&ibus huiufmodi ma 

iore in modum obferuanda. Aduerti reticulatis operibus ueteres aflue _ R 

uiflxprocincflum inducere, ut conflaret ordinib 0 later culoru quincp, Vct€ 

aut nihilo paucioribus tribus, quoru cfl*cnr,cum exteri, tum ad minus 

ordo unus lapide pofitus non crafliorcquamcxteri illic iuntfti, fed lon 

giore atcjjlatiore.Ordinarrjsucroin flriuflurislatcritijs uidimus quof/ 

cp in pedes, qnos illigamenti locq fuifle uno contentos ordine lareris jy 

N ampli bipedalis. Vidimus etft qui laminas plubcas prxlongas,paricti 

buscp pares latitudineilligamcnti gratia interlparferint.Veru in lapide 

pgrandi aftruendo procincftu rariore,ucl quali fohs coronis contentos 

utdeo.In coronis abfoluendis qn hx quocj? parietem firmiflima vccin/ 

gunt nexura,ncglcxifle nihil oportet eoru, q haeflenus dc procineflu ip/ 

fo diximuSjUtin his nulli,nifi plongi,& admodu latiflimi,& omnium 

firmiflfimi lapides immittantur,coaprcntc£ nexura continuata,& redte 

copada,ordinibtis ad libella cxacflis.&pro cuiufq? rone ad regulam re 

daeflis 8C coxquatis.Bof]? maiore iftic cura SC diligentiam adhibeas,ip 

fa respofluIat,quo 8C peingunt opus coronxipfb loco labiliore , Et te 

cfla prxtcrea munus fuu in parietes obtinent, Hinc efl quod aiunt,Iateri 

tqs parietibus crudis teftacca coronam adigico,ne fi quid ex fummo te 

<flo,aut flillicKlqsimpluatjofficiatjfedfPtedura tiicantur,Ea de re adeo 

in omni reliquo pariete quouis obferuanda eft,ut ci pro te<Ao bene ob 

ftnufla flet corona ad omne imbrium iniuriam refellendam ,Ruifus c o 

(yderafle oportet, quo fultu, quibusue adminiculis lapides plurimi una 

in parietis foliditate cogantur atejt contineantur «.Confydcranti nimirii 

fefe offertjUt in primis ad iflam re opus efle calce intuar,tam 8C fi non o Marmor uftia 

mnem lapidem calce iungendu ftatuam. Marmora enim contadu cal/ tur calcc. 

cis non modo candore amittunt, ueru etiam obfc cenis maculis cruoris 

dchoncftantur.Tantacp in marmore ineft candoris fuperbia, ut uix ali 

K ) 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
um poffit perferre cp ipfum fc.Quidputcsrfumos dedignatur , oleo illi 
butimi pallefcit, nigro infufum umo lurcfdt,aqua ex materia caftanea: 
pduiftaiufcatur intimu,atq; inficitur, ut ne abrarendo quidem lftarfi re 
ru notar deleantur, Hincucteres nuda in opus marmora, nullo calcis tl 
linimento obducfto,quo ad poterant, adigebant, Sed de his poftea , 


Lapidum BC 
harenarum eo 
ucnientia . 


De legitrimo adruendi genere, 8C lapidum cum harenis con/ 
gruentia. Caput X , 

N Vnc quando ad periti fabri ofliciu pertinet, non tam fel igere eo/ 
modiora,cjj apte accommodatecjt uti his,q fuppcd itent, rem not 
Ce profequemur.Calccm intelligcs excptTcam ellc ulcp ut probes , qua: 
infufa,& inde poft fertiorem cxtintfta,fpumam ladis imitata fefefufd/ 
tans totis glebis tumuerit. Non fatis comaceraroc indicium erunt calcu/ 
Ii inter har enandum infenfi.Plus forte fi admifeueris harenar, ijt par fit, 
afperitate fui non cohaerebit, Sin aut minus qua eius natura & uis feras 
quafi uiicus lentitudine improba rcditabit,£grecp obfequetur, Calcem 
non ufquequaqt maceratam , arq? alioquin imbecilliorem indemnius 
comities fundamentis, ej extero paricti,& inter farcinamenta, gincru/ 
itis. Ai) angulis uero & oflibus,prxciiitSibusvp,procul abigenda eft o 
mnis calx, in qua uel minima iniit menda, Se praelcrtim arcubus fidlffi/ 
mi internnleenda cft. Anguli, ofla,prodiuftiis,coronx harenani tenui 
orem, graciliorem, punoremcp exigunt, prxfertim ubi terfo ducantur 
lapide. Infardnamcntaglanduioliorcm non rcfpuent materiam. Lapis 
arens natura, BC fidens nuuiatili cum liarcna non pcftimccouemct. Ma 
dens naturaiapis,&hume<Sus,harenasfofliccas adamabit. Adauftrii 
nolim fumptam ex mari harenam obijcias,f£ptcntrionis ad uentos for 
tallis commodius exponetur. Minuto cuitp lapidi materia debetur fpif 
fior,ficco 6C exhaufto craflior . Quamuisuniucrfain aftruifuoneuctc/ 
res cralliorcm pultem iftiufniodi tenaciorem putent y tenuem. ProcgrS 
des lapides non nifl per liquentem, Sciluxibilem materiem fultflurx ex 
arbitrio recumbunt, ut forte magis lubricandi cubilis gratia (epici finit 
illi quidem, dum coaptantur, ftib manu ad motum faciks)qua conglu 
tinandi caufa,liuiufmodi cllemducta materies tudeatur . Atqui omni/ 
no plurimum cq teret aliquid molle iftiufniodi SC leiiigatum cubile fub 
mittere, quo fiat, ut lapides iniquo fub pondere laborantes non dcfiin/ 
gantur.Sunt qui, ubi paflim ex utimini operibus prargrandes intuta/ 
tur lapides, medijsme'turisillibutos rubrica, Ilios interpretetur ea pro 
calce, id mihi non fit ucnlimJc,utl maxime ea re,qi non utralcp adiuiv/ 

dtionis 



DE 'RE AEDIFICATORIA LIB* III. 40 

Bionis fuperficics,fed tantum alteram illibutam uideam , EU etiam dr/ 
ca parietes quidpia,quod neglexifle non conferat, Neq; em proeripiu fe 
ftmantia.,&tumultuaria manu eft paries coaceruand^opcra nufquam 
int€rmifl"a,ncq;per fegnitie defidiofam,quafi inuitus gdihces, coepto eft 
opere procraftinandu,fed profequi rem oportet modo, 3C ratione , in 
qua fit celeritas coniuncfta cum confilrjSC diligentiae maturitate * Altius 
^ttolli opus uetant periti,niftpars hacftenus exacftaduruerit«Nam reces 
SC molle opus,impotcns,& refolubile cum fit,qux fuperaftruxei is ne/, 
quacj perferet* Videre quidem licec s hirundines natura edocftas cum ni/ 
dificant, primas illutationcs ad tigna, quoe quidem pro fundamentis 8C 
radice operis funt,atq?item his primis proximas aggeftiones appone/ 
re ne quicqua temere, fed ©pere intermiifo , mature fcnftmt|? afhuere, 
quoaa primordia operis firmitudinem confccuta fim«DuruiIfc calccm 
ftatuunt,cum lanuginem flofculosc^ fabris cognitos defudarit. Qitot 
in pedes intercalandum fit, ipfa muri craffitudo,SC loci,& cceh temperi 
es admonebit. Vbi duxeris intercaladum operito fumnium opus ftni 
menris,ne uento,& fole fuccus materia hauftus cuanefeat potius,quam 
ateemporato ficcefcar 3C cobxrcfcar.Vbi opus refumpfcns,puram ite/ 
tum atqj iterum aquam infundiro,quoad probe immadcfcat,& pulue 
res, ne quid caprificibusgignundis fomenta relinquantur, penitus ablu 
antur «Nihil eft, quod opus adfoIiditatcm,ftabil»tatcmcf? magis confir 
met,quatn abundanti lapidem commadefccifle aqua, Madidum negat 
Iapidem eflc,qui fi diffregeris, non tota fit facie intima infuius & nigri/ 
cans. Adde his, quod inter inftruendum in fingulis locis, quibus ad ua 
rios oedificrj ufus,SC uoluptates dcfyderaffc quifpiam nouas apertiones 
pofl"it,per parietis dueftum intexendus arcus cft,quo poftea inde fuffol/ 
fus paries, tutam 8>C cognatam habeat quiefccndi fedem, arcum «Neque 
dia poteft, uri unico interdum fubdempto ex pariete lapillo, tota ftru/ 
efturae uis& nerui labefaiftentur , fit profctflo aflequemur nunquam ut 
uereratis ftrucfturis nouoe applicentur, ita ut non continuo inter fe difli/ 
dium faciant, eam ob cicatricem debilitatus paries , quam reddatur 
ad ruinam promptus, non eft ut referam . Crafltis paries armamenta 
non poftulat , quando fabris latitudmcfuiprxftct,utaftrucndocon/ 
fiftant. 

De parietum illinendorum, uefticndortnn c|j ratione, anfis 3C 
. eorum remediis, dccp ucrufhifima Archicccft orum lcgc,& re 
medijs ad fulminis dcpiilfionem* Captit XI« 

Di 


Modus aftru/ 
endi parietis* 



Parita crudus. 


Anfur. 

Clauiculi 


LEONIS BAPTISTAE ALBER TI 

D iximus de legitimo adruendi genere, quo quidc lapide attollatur 
& duratum reddatur calcc.fcd eu iint captandi Iapidis genera, a/ 
lia.qute no calce, fcd luto dent interlita, & alia, qua: lapidibus nullo fui 
ta glutino coaprcntur,&fint praeterea alia aedificandi genera, qua fola 
infar<ftura,SC alia, quae folis finiantur corticibus, & fiuiufmodi breuidi 
tne tranfigenms. Lapide qui illiniatur terra, cum quadratum, tfi fV. ma 
xi me arente ede oportet, camcp ad re nihil ed comodius latere fcu eo/ 
«TtOjfcu potius crudo bene exficcato.ParicscrudodiKftus latere ualilu/ 
dini habitantium aptus, 6c contra ignes turiflimus cum fu, tum &tcrrf 
motibus non multo commouctur,fcdidc ni fiat craflior, contignatio/ 
nes non tolerat.Hinc pilas iubebat Cato interdrui lapidcas,qtnbus tr* 
beamentafubdituerentur. Limum, quo fulcias,funtquit(leoptantbi/ 
tumini perfimilc,8C ede optimum arbitrantur cum,qui imitnfiusaqu* 
lente' dilToluitur,qui de manu aegre' abluatur , qui longe denfetur eum 
Cccefcat, Altjharenariuin pferunr,quia dudlibihor fit . Vtfiirc oportet 
opus hoc crudula cxtrinfecus ex calce, interius fi libet gypfo, aut cti5 cre 
ta argentaria, Ea, ut cofiacrcfcar aptius, inter coponendum tcdaccafunt 
fragment a rimulis uineiu rarum Iparfim interfcrcnda,quac ueltiti denti 
culi promincant,ut eis crudula firmius contineatur. Nudum lapidem, 
cum quadratum cffeoportct,tum 8C prae altjs grandem, atq$ etiam fo/ 
lidum & firmifiimum,hic nulla infarcimcnta,aequatiflimi ordines, ptr 
petua nexura exiguntur, crcbracj! debentur aularum clauiculorumcpil 
ligamfta, Anfac funt, quibus aequare appofiti lapides binatimiungan 
tur,& continuatum in ordine cotiniantur. Clauiculi funi , qui inferio/ 
res, 5C una fuperiores in lapides infixi caucnt,nc quid forte profriifi or/ 
dines alteri ab alteris didrahantur. Anfas,clamculos'q? ferreos non re/ 
,pbant,fcd nos ex ueterum operibusintellcximus ferrum corrumpi , H 
ncquicqj durare, aes uero durarc,<3<; prope aeternti elfe. Quin SC ferri ru 
bigme marmora comaccrari Si circum rumpi aduerri. Vifuntur &fig/ 
tieac anfac lapidibus uctuAiflimorum operum interfertar, cpias ego fer/ 
reis haudquacppodponcndos d uco . Aer eae, fer reae fp anfae plumbo fil 
tnancur,ligneac fat firmae furit fuapte forma, quae fic dolantur ut fimili/ 
tudinis gratia caudae hirundineae nuncupentur. Inferendae anfac funt i/ 
ta ut imbrium ftill jc ad eas uitiandas non penetrent. Aeneas contra tie/ 
ludate firmari putant , fi dum conflantur trigefima fiagni pars imtni/ 
fccatur,rubigincm minus uerebuntur,fi bitumine aut enam oleo peru 
gantur, Ferrum Ccrufa r gypfo,SC liquida picetcuipaari.ncrubigincm 


DE RE AEDIFICATORIA LIB.III; ' 4 t 
fcntiat, affirmant. Anfx lignex cera pura , & amurca dliburx non pu/ 
rrefciint. Plurimi! liquentis pltibi,3c admodum fcrucntis,ad capita an/ 
farucp infuderint, lapides fubcrcpuiffcuidco. Sola ctinfarfturaduifto* 
pafljm inucnies in ueterff sedificqs parietes per qs firmiffimos.Hi ducit/ 
tiir queadmodum &terrei,qbus Aphrica etHilpania utcbatur,duab® 
utrincpjfeu tabularii, feu craticiorii fpondis adadiis.qux pro eruitis ad 
fient, quoad infufum opus duruerit.Sed in hoc differunt, qj hic caeni cn 
ritiam pulte prope undante infundunt, illic terra lentofam humectatio 
ne SC fubaftionc reddita duffibilcm inculcant pede , & planatorijs u e/ 
eflibus . Ifticetia pro nexura in pedes trino quafi rtiderametainfierniit 
tnaiufculoslapides prtfertim ordinarios, aut etia fracftitios angulares* 

Nam globofus &(j contra iniurias plane iit fortis, nift tamen multa de 
uintftus erit fuffragatione , in omni ftrudlura longe infidele habebit fc. 

Illic uero terreis Aphrica’ parietibus fpartu aut maritimum iuncu luto 
tmmifcent.opusduiftu mirabile , quod nentis 8dimbribus incorrupti! 
duret. Ad Plini) tepora turres Sc fpeculae terreae iugis montium impo/ 
ficXjUfq: ad Hannibale fpcblabantur. Solas inducimus crufiulas (ut fic 
pts potius cjj corricesappelIem)craticrjs atqj ftorqs ex harundine no re/ 
cenubus opus illibcralc,(ed quo paffirn uetus Romana plebs liceretur* 

Illiniuntur crates luto una cii paleis triduo fubadto,poft uefiiunturf uti 
mox dixi) calce, aut ena gypfo, denti! pidtura,fignisuehonefiatur,Gy/ 
pfo fi teiiam tunfam cx tertia immifeueris, afpcruginc nimis ucrebitur. 

Calce immixti! maiorem in modii inualefcit,in humido, pruina, & ge 
lUjgypfum omnino inutile eft.Reftat ut quafi cpilogu, lege referam a/ 
pud architedlosuctuitilfimam, quam pro oraculo obicruanda ftatuo. Lex netus Ar/ 
ea cft huiufmodi.Muro bafim fubigito firmiflimam, fuperiora inferio chitccroin de 
nbus medio centro ad perpendiculi! rcfpondcat, ponito, Angulos, of/ parietibus a/ 
fatp parietum ab folo in ftiblime robufliqrc lapide obfirmato, Calcem firuendis, 
comacerato.Lapide in opus nifimadente ponito , infeftis offenforibus 
duriore obijcito.Strucfiuram ad regula, 8£ libellam, & perpendiculum 
ducito, comiffuras antecedenti!! medii deinceps Iapides obtineant cura 
to .Integros ordinibus cxponito,mcdiu pariete lcfradlis hirrito , ordi / 
nes ordinibus crebris traducitis lapidi! nexuris coadiugato . Hadicnus 
deparicrc.ucnio ad teiftii. Sed nolim illud prxrcrijfle, cuius argumenta 
apud ueteres maiorem in modu obferuata intclligo. Sunt in rerum na 
rura,quibiisprpculdubio inefiuisnon aipernanda, lauri! arborem, acj 
lam alitcm.imulumcj! maritimum pjfcE aiunt fulgura non petere. Hfc 

L fiope . 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

ij Qpcrl intercludantur , funtqui fortafle putent futurum intactum fui/* 
ipinibus,&immunc.Eqii/dcm id ego ?quc' poiftuidcoriperare,arqjil, 
lud credere, q? aiunt ranam rubetam fid ii i ui du la iri , m ed io cf d e fo /Ta m 
agro, arcere alites ab fem entis. Etoftrim arborem, ii in domum infera^ 
tur,reddcre partus difficiles* Et enomion Lesbiam fronde fub redlis ha> 
bitam proccipirarcaluum 8C inanitate pc/iem inferre.Rcdeo ad re . Hiq 
repetere oportet quae/upra, cnm dchneamentis aedificiorum tradlare/ 
mus,pcrdrinximus . 

De redeilineis tcdtis,dccp trabibus, tignis c|?, 8C o ilium inter fc 
conpadione. Caput XII. 

T Edtorum igitur alia fub diuo,alia non fub diuo.Ec horum aliqua 
lineis condant retiis, aliqua flexis,aliqua mixtis . His addito, qd* 
hic faciat ad rem, Nam aut ex arbori? materia pone cedrum, aut lapide, 
Tedtorum ua Ordiemur inde adeo re princ ipio hinefumpto , ut datuam usquidpiS 
na genera, «fTe,quod ipfum ad uniuerfi redii ratiocinatione pertineat , & fithmuf/ 

modi.Tcdto aiiuis Qc oifa 3C neruos,& cdplcmcnra,& cortices. Se cru 
ftulas incile neque, acq? in muro interpretemur, tn hoc ita nefit reipfa ea 
fyderemus, Principio, ut ab his, qui redlislmeis ex materia fyluaru con 
dant incipiam 9 ,tedtis quidem feredis opus ed firmiores a pariete ad pa 
ricre fub Aituas trabes, atc£ has,uti modo comentabamur, eiTein tranf/ 
iierfum pofitas columnas non i nfici abi m u r . Odis ergo loco erit trabs; 
q> fi per impenfie rationes liceret,qs non optet toti? habercopus( ut ita 
loqirar)ofleum,&Iblidiffmium,hoccft,contimiaris colt?nis,5Ccouni/ 
cis trabibus conpadttr 8C obfirmatume Sed parliinonix^ipicimus,fu/ 
perflui? putantes tjcquid feruata operis firmirarc poflit detrahi, ea de re 
trabium hic fuuintur intcrualla,Ex quo &C trabibus tranfircrlalia impo 
nunrur tigna,5d abduamtur decurrentes qiiadruli, & fi qua funt ifiis fi 
milia, Qux omnia haud quaqj dedecer puta fle illigametajn his demit 
affes,tabulxc.p ampliores coaptatae nimirum coplcmcnri uicc tcnebfft, 
pariCj? ratione p a u i m e tu m , tegu 1 a s cor t i ce e fle extimum .Coelum ut 
ro terti, qcPfupra caput pendeae intimum' efle cortice non negabimus* 
Ergo hxcita elfcfi codat,inuedigem 9 fi <qd fit, quod em q? horum debe 
atur,qud liis recognitis facilius,.^ lapideis tertis coucniat,intelligam 9 , 
De his igitur,quoad rcspofkilcr,brcuiffimetrafigaimis,Scd faciar hoc 
ad re, huius aetatis architcrtos non laudo q contignationibus haben/ 
dis , uaftas foraminum lacerationes ipfis in ofTibus parieti? rclinqmmr, 
quibus abfoluto pariete rrabiuhi capita immittant. Ex: qua re paries im 
bccUlioratq; aduerfus ignium populationes, aedificium male tutu re d/ 


13 E 'RE AEDIFICATORIA LIB, ilV 

ditlir,q> parcantindead proxima aulam adimsincedio.Quarc placent 
apdPueteres q aflueucre parietib 9 lapideos mutulos firniiffimos bn co/ 
tnendare, quibus, q dixi trabium capita, imponant, q> Ii cocatcnari tra 
bcationc parietes udis, no deerunt anfx 8C fibulae aeneae, 6>C captus exta 
tes cxmutulo,cjbus comodifltme ad eam re utare, Trabe omnino inte 
gracile 8C admodum fyncera, media cjtpfertim longitudine fui uacarc 
menda oportet. Aure ad alterum caput pofita,i<ftus altero ex capite rc/ 

Tonantes accepti Ti erunt inquafli<Stobtufi,intimum latere morbum in 
dicabunt.Nodofitasin trabe longe repudiada,pfertim fi erunt nodi crc 
bri,& unum in cumulum cotuberofi.Qux ligni pars mcdull{ adfiqp/ 
prima dolabit,ut flet in opere fupma . Ex inferiore aute q futura eft tra / 
bis fupfici® dedolata,pter cortice, aut nihil, aut cjj id queat minimum. 

Quo aute in latere tranfuerfi aliqd apparuit uitrj, ponito id ut ftetfup/ 

mum. Oblonga fi qua excurret diredam per trabe fiflura, lateribus nc 

comittito,fcd aut fupmx,aut potius infimx mandaro fupficiei. Si qua 

^terebranda autfortaffis couul ner arida fit, parcito medix logitudini, 

infimaej; nelxdito fupficicm.Sin aut,utian bafilicis obferuarunt,bina/ 

tini erunt trabes ponedf , laxamenta digitoru alicjr intermittito, qua re 

fpircnr,neqd mutuo incalcfccndo inficiant.! :t conferet quidc per lingu 

lupar trabes ipfas alternatas collocalfc, neiuxtacodc in cubili ambo/ 

iru capita con^eTcant, Sed ubi iftiuspcs,ifiic alteri 9 caput incumbat.Sic 

enim mutuo firmiore pedis robore mutus leuiorispartisimbecillitati 

Tubueniet,& trabes iplas cognitas eflc,hoceft,uno materix gne,unacj? 

fylua,una coeli fronte adultas, fi fieri por, eade cpdic abfeiffas oporrer , Cubilia pro 

quo parib 9 naturj uiribus par officiu gerant. Cubilia trabibus ad Iibel trabibus qua/ 

la ftcrnitOjita utfitcoru quodc^Tolidum 8C fir miflim u m , ca ucto po badie dcbuir. 

nendis trabibus, nc quid materies calcc attingat , dC finito ctrcunpcna ct 

libera fpiramcnta,ne quid ullius penitus £ontadu'uitietur,aut concltila 

rabefear. Ad trabis puluillfifubftcrnito filice lierbam arente, aut carbo 

ines, aut potius amurca fuis comixtam nucleis ; Sin aute erunt arbores 

minores, cp ut queas integra unico ex trunco trabe ponere, plurcs in u/ 

na conpaduram coagmcntato,ita ut inter fc ardius uiiu obtineat, hoc 

efi, ut fiipcrior copadx trabis linea fieri nequiccj? polii t pondo u pref/ . 

furabreuior,& contra inferior linea fieri haud poliit longior. Sed qua 

fi chorda ad fupadados,qui fefe contrarrjs frotibus protrudent , trun/ 

cos obfirmandosneruofo fiftatcaptu.T igna proxime , omnis cp rcli/ 

liqua materies , q? cx trabe feda expediantur , trabis fynccntatc , inte / 

,M L/ l grity 


V 


V 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
gritatccp probabuntur . T abulas nimii! fpilTas putant non comodas, 
qm detorqueri eu occeperint, clauos extrudant, 8C alfcribus quis tenui 
oribus clauos apponi inbent duplices, prxfcrtim lub diuahbus coaffa/ 
tiomhus, quibus tabularum anguli, & media, lateracp firmentur, Cia/ 
uos qui pondera in tranfuerfum ferant cralfiores fieri iubent. Alios aut 
graciliores ubi fmt,non reprobant.Sed longiores elTe hos SC capite di/ 
latanores conuenit . Aeneos clauos fub diuo SC in hunieeTto perennio/ 
reSjferreiintefiino in opere Se ficco neruofiores fore copcrtum habeo, 
Vbi exufu ad firmandam contignationem ucniat, ligneis clauiculis de/ 
Icebantur. Quoe aiit de ligneis rcdcis diximus, eadem 8i in lapideis trabi 
bus obferuabuntur.T ranfuerfx em & ucnx,& mendx a trabium ufu 
Dctrabibusla rerjcicntur ad cfficiundas collinas, aut fi erunt mendae moderatae & le/ 
pideis, ueSjlatcralapidis, quibus apparuerint, cu in opus ponentur, refupina/ 

bunrur.Per longum excurrentes ucnac, quibus uis in trabibus tolcrabi 
liores habcbumur,cprranfuerfx. Tabulxitem lapidcx , cum alias ob 
res, tum Si ponderis gratia minime cralfiores ponentur.Qux demum 
in retiis aut ligneis, autlapideis apponentur afleres, tigna, trabes , necf 
adeo graciles, necp adeo rari ponentur, ut ad fefe,onusc]i ferendum fini 
imiaiidi.Et contra necjt adeo cralfi, neq; adeo conferti ut opus illepidi!, 
Si informe reddant, Sed de operis forma 8i gratia alibi. Itaqj de rceflili/ 
neo te<fto,qnx ufcjtdida fimt,fufficiar,m' forte illud dcliqut moneam, 
quo'd quide omni opere uehementer obferuandii ccnfep.Aducrtenm» 
phyfici iit corporibus animantium natura alfucflc opus futim ita per/ 
finit c,ut nuncp offa ab olfibus feparata, aut difiunda eifc ufpiam uoly 
erinqfic etiam nos olla olfibus coniungcmus,& ncruis,illigamcnriscjt 
bcllilfimc affirmabimus, ut fit olliumfirieSjdCcopadlurajquafolajcria 
fi defint c£tcra,fl:et opus fuis perfinitum mebris atef firmitatibus. 

De flcxilincistcdis,dearcubus,eorumip differentia 8i extrudio/ ■ 
ne.det],* cuneorum inarctibuscompofitione, Caput XIII. 

V Enio ad teda flextlinea. Atqui ea quide, qux omnes ad numeros 
rcdilmeis cedis plene rclpondrant,confyacrcmu$.Flexirincum te 
dum conRituunt arcus,iSd arctun efle trabe inflexam Itiafimus.Procur 
Arcus ducen/ runccriainhicilligainenta,addunnir&quxintcruaaiacopIcant. Sed 
diratio unde, uelim apcmusintelligi,qnid arcus ipfc fit, quibuslic conftct partibus. 

Etenim ducendi arcus rationem traxi fle homines hinc puto. Nam cum 
uiderent trabes duasitmsflis capitibus pofleimis pedibus diuaricatis ita 
firmarquttmituo inncxu,paribustj contra fo ponderibus fifferent, pia 
• •< ruit 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.III, 4* 

1 Cuitinuentum ;) & cceperunt iftuc opere difpluuia aedificas teda appone 
re.Poft id fortaffc eu exmfticuto maiorem cooperire aream trabiu bre 
uitatenequiuiffene , intermedium ad fublimia truncorum capita aliqd 
interpo(uerc 9 ut cITct prope atc£ apud Graecos litera n, appofitumtqu/ 
pfumid fortaffis cuneu appellaucre 4 Succedcnte inde argumento multi 
plicatis cuneis iftiufmodi arcus effigie effedam fpcdatespbauerc , ea cg 
ducendi arcus ratione ad opera lapidea transferetes,integru additame/ 
tisaroi effecere,utiam fateri oporteat arcum ipftim cuneorum plufcu/ 

'lorum copadioneconftare, Quorum alrj capitibus infimis ad arcum 
'ipfum fubfidcant,alij ad dorfum infidentes nodu fpinoe obdneanc , alrj 
reliquum expleant ambitu coftarum.Non fit ab re cade repetere, quae 
primo in libro rcccnfuimus, Arcus inter fe differunt. Nam cft quide re/ Arcus inter fc 
-dus,que integer femicirculusconfiituitjiuitts chorda per circuli centru fe dificrunt* 
dirigi tur. E ft 3C qui trabis naturam magis cp arcus fapiar,hunc commi 
nutum dicimus,cp fitnon integer femicirculus,fed fit eius quota aliqua 
pars, huius chorda a centro diftat,& fupra eft.Eft & compolitus arcus, 
que eundem alfj angularc,alij arcu dicunt, qui ex arcubus duobus co/ 
minutis coponitur,habctc£fuam chorda duo duarum flexaru fefemu 
tuo fecantium linearum centra. Redum arcti omnium cffefirmiffimu, 
cum re ipfa cenfet,tuni & ratione, argumento^ monftratur.Etdiffol/ 
ui quide fponte quo pofl.it pado nonuideo,nifi cuneorum alter alteri* 

<xcrudat,ab qua quidem iniuna tS longe abfunr, ut etiam alter alterius 
ope confirmetur. Quinctiam ubi forte id moliri aggrcdiantur,ponde/ 
ru natura quibus aut fubfiflunr,aut imbuti ipfifuntcunci , uetantur. 

Hinc illud Varronis, qdF ait, in arcuatis operibus dextra non magis fta 
re ex finiflris,qj finiftra exdextris.Et fpedare licet rem. Supremus qui/ 
dem cuneus, qui ad fpinam mediam unicus (it,quonam modo erit ua/ 
lidtis cuneos propellere collaterales c* aut illis iphs prxmcntibus, qu.an/ 
do poterit is quidem cx (ede iam occupata protrudi t Qui uero pro xi/ 
mi per coftas fucccduntcuneihbramcntisponderum facile in officio co 
tinentur.Demu 5C alterutra ad capita qui nibfideant cunei, quid erit cur 
moneantur fiiperionbus in officio pcrfiftcnribusc' Ergo redis arcubus 
qui fefc facile tueantur chordam non exigimus, in cominuris autc ferre 
am catena , aut cp chordae uim obtineat , parietum cxtenfiombus hinc 
Stcfchinc confirmamus,hastp effe extenfiones optamus non breuiores!, 

E quibus comiruirus,qin dedi ambitus, queat integrari . Quodipfturi 
ccreueteresarchitccfti mino neglegerent comimitos omnes arcus ubi 
•” L $ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

Id licuit, nuncp non intra panctu ni latera integrarum. Qiun & praecia/ 
re illud obfmiarunt,utrccffis trabibus ubi occado pftabarur,c6minu/ 
tum arcum fupadduccrent.Tum Se cominutis iphs arcubus rcdlos ar/ 
cus ena fupcradigcraiqqui fub (e pofitos coininutos confour rcr,& ]'Q 
derutn molcftias inter cipercnt.Compiofiti are 5 apud luteres non uiitin 
tur.Sunt qui turrium apertiomb 0 inducendos putent, quo nimia fup/ 
impofita pondera quafi prora obieifta diffindant. Tam Se fi compotiti 
arcus iffiufinodi ponderibus confirmentur fupadicdlis magisg oppri/ 
inantur. Cuneos quibus arcus ducat omnes de lato, & quoad ticri pof 
fit, praegrandi uelim ex lapide. Na eft quidc cuiuscp corporis pars indif 
folubihor,qus a natura concreta Si counita eft,cj quae iioniinum ilia/ 
nu Si arteconiundlaatcp compadlacfl, Etfe etiam oportet mutuo cose 
Cuneorum m quales, ut quafi in libra,dcxtcra finiftris rcfpondeant facie , inagnitudi/ 
arcubus com/ ne,pondcrc,3E ciufmodi.Arcuspluresfiadporticusper apertiones eo/ 
politio. tinuatas a columnis, S£ capitulis duxeris, facito cunei, unde bini, aut plu 

res arcus iundti infurgunr, non duo, aut pro arcuum numero totidem 
fmt lapides SC difictfti,fed unicus, atep idem prorfus integer , quo huius 
SC itiius arcus capita contineatur. Qui uero fecundi proximi in hos pri 
mos infurgent cunei, fi pgrandi crut ex lapide curato ambo, alter ad al 
terumfuishnercatiundhs ad lineam rcnibus.Tertius qui fecundos hof/ 
ce operiet lapis ad murorum leges libella coaptabitur nexura compa/ 
rili,ita ut iuniTtis ambobus nrcubusfcruiatj, amborum ep cuneos deti/ 
neat captu. Toto in arcu facito utiuneftionum adhacfiones 8C conclau/ 
furxfumn ad centrum dirigamur. Spinot- cuneum pcriiitinico,SCinte/ 
gro,8i pgrandi femper lapide appoltierc,cj> 11 erit muri craffittido ilia/ 
jor,tj ut cuneos iftiufmodi queas integros ponere, is demum ia non ar 
cus,led elfc tcftudo potius incipiet, quam nos fornicem appellabimus. 

Telludinumuariaeiregcnera.Quomodomtcrfcdiffcrant, qui/ 
bus conliituatur lineis, Se ejuis fit relcntandi modus. Caput XII1I. 

T Effiidinum uariafuntgna. Dilquircnduni quid inter fc differant^ 
SC quibus lineis conffituantiir.ringcda milii erunt nomina, qud 
iiivqquE cfl*e mellis libris maximeclaboranduminffirui, facilis et mini 
me obfcurus. Necp me pratterit Ennium poetam maximas coeli appel/ 
Ia(Teforniccs,8CSeruiumcaucrnasdixiireeasc(rc, qin carinarum fini 
faeffic modum .Sed peto hanc ueniam . ut his libris id tande fatis pute/ 
mus didtum latincjqcf.cuin apte ad re, tum Se aptilTiiiie intelligat.Te/ 
ftudiuumiflafuiugi5a,fornix,caiiKra,SCic&alph£iica, 8cfi quae illa/ 

rum 



DE ?E AEDIFICATORIA LIB.IIJ. 44 

ruito quota funt pars. Ex his rccfta fphocrica fui natura non nifi parktib* Tcftudmum 

a circulari arca Turgentibus imponitur. Camera ucro tefiudo quadra/ genera. 

tisdebcturaras.Fornicibusaute areae angulorum quaruor, feu brcUi/ 

ores illae quide,feu oblongae fint, quales uidemus tr iptoporticus, ope/ 

riunt.Tcfludoea,q perforati ad montis fimilicudihcducat, uerbi ena 

fimilitudine apud nos fornix appellabit. Erit igitur id ueluti unum acq^ 

item alteros ad arcum arcus adegeris , aut quali flexae trabis latitudine 

extefam multo ac, p tinus dilatata reddidei is.Ex qua re alTcquemur , ut 

quafi inflexus paries in caput pro te&o adftec.Sm autc fornice hanc for 

taffis a feptentrione ad meridie protenfam , tranfuerfa altera fornix ab 

oriente ad occidente folc puadens totis lineis fccuerir,tcfiudmcm confli 

tuet,qu2i inflexorum corriUum fimrlirudine,quae in angulos ,p currant Camera. 

camera nuncupabimus.Q^ fi arcus ipfi coplures,& coaequales mutuo 

unicum in pun&um medi) culminis fefeinterfecucrmqtefludineconfii/ 

luent coelo fimilcm,rctfta inde fphgrica appellari hanc placuit. Quae te 

ftudinesiftarumc partibus conflet, hae funt. Na coeli hcmifphgriiim na 

t;ura ppendiculari 8C recfta fedtione ab oriente ad occidentem ucrlus du/ 

as in parces diuifcrir, teftudincs dabit gemijias , quae qdem fcaphts hc/ 

micyclorum pro teiflo funt.Sin autem ab orientis angulo ad angulum 

meridiei, & a meridiano iftoc ad angulum occidentis,^ ab ifto ad an/ 

gulumfcptentrionis,etafeptentrtonali quoq? ifiocad primariumillud 

orientis angulum pari ratione nattira circumfeptum et commutilatum 

coeli hcinifphaerium rcddiderir,teftudincm tum quidem in medio relin 

quct,quam nos turgidi ueli fimilitudine aulea nucupabimus.Inqua ue 

ro pficiunda plures fornicis partes conueniant , quales uidemus fex o / 

<?to'uc angulorum areas tcftudinari, hac nos fphocricS angulare appcl/ gphtffica *n/ 
labimus.Tefiudinu afiruendarum ro eadem, quae in muris, afleruabi/ <rulafi* 
tur.Ofla em integra ad fummfi ufq? tcftudinis ex oflibus parieris infur/ 
gcnt,&pro illorum modoifiicinipofita.]>ducentur,cf inter fc quota a/ 
liqua diflabut parce. Ab oflibus uero ad offa illi "a menta ^tranentur, 

& media coplcmenta infarcientur , Sed in hoc differunt, q? in pariete ad 
retfta r egui am, nor mac]qS£ libellam , lapides, & finguli ordines coag/ 
mentantur atc]j coponunrur,in tefludine autc Ordines ad flexam regu/ 

!am,3£ lapides omnes condaufurar ad fui arcus centri! diriguntur.Ol/ 
faferme nufcjj induxere ueteres nifi oocflo ex latere , eodem c]? mpluri/ 
mQ bipedali, monente]? tcAudinum coplemchta abfoluas lapide leuif/ 
futo’ 01 , nc quid, muri miquo abhinc pondere fatigemur . Confueuiffe 
V tamen 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
tamen aduerti aliquos non folidilTima femper offa pcrdu cet'c,fcd offiO 
locofparfim flantes in latus lateres intcrfmi/fle, capitibus puftinatinf 
in fe luntftis.uti fiquis dexterf manus fummos digitos fummis finfmt 
digitis interftringat. Et intermedia complere cfmcntirio congeflu, Stp 
fertim pumice confueucmnt, que omnium lapidem reftudinationibut 
Pumex, coplendis commodiflimum efle omnes profitentur.Scd arcubus BC te/ 
ftudinibus ftruendis armamento opus eft,id rudis, Sc temporanea quf 
da efl contignatio ad flexar lineae ambitu diffinita, cui pro corio & cu/ 
te autcrates,aut harundines,aut uilia iftiulhnodi confl emuntur, fu fimi 
dae coaggerationis in tefiudine quoad duruerit. Eli tamen inter tcfludi 
nes una omnium rcdla fpfiica/quar armamenta non poflulcc, quando 
ea quidem non ex arcubus folum conflat, uerum etiam coronis . Et q» 
ponit referre, autmeditari, cj fint horum utercp innumerabiles hacrcti/ 
tcs,adadli,fefemutuo interfccames ad pares angulos,Sf ad impares, 'ut 
quotoaincjj loco per uniuerfam tcfludinem ifliufmodi alique mterfetu 
eris lapide, plurimorum intell/gas te , & arcuum & coronarum ctineQ 
appoliiiiTejSC coronam qui corona' fupcrafliuxcrit, etiam arcum , qui 
alterum arcum perduxerit,fingitouelle id opus labefeere, unde incipi/ 
et , cundiispraelcrtim euneisunu centrum petentibus pari 6C Uiribus & 
innixucHuius tefludinis firmitate plfriq; apud ueteres adeo abufi funt, 
ut folum in quotos aliquos pedes tcflaceasfimplices coronas inflrauc/ 
rinr, exteram ucro reftudinem operetumultuario cxiucmariam pcrfff 
dendo materie perfectrint.Sed longe' eos probo , g inter ducendum 0 / 
pus curarinr, utqua arte lapides in pariete illigantur , cade hic cororix 
inferiores ,pximis fuperioribus, & arcus inuicc arcubus locis no i ariffi 
mis innedlamur, praefertim fi harenae fofllccx copia non fuppcditabir, 
i aut maritimis, au(lrinis'uc opus ohijciatur. Angularem qiiotjitefludi/ 

Angulari* te/ nem fphjricam.inodo per eiusiflius craflitudinem redlam fpfiocrica iit 
ftudofpl'£rica terflruas, poteris attollere nullis armamentis, fed illic nexura potiffimif 
opus eft,qua huius imbecilla partes partibus illiusfirmioribus aitftifli 
meilligentur,Tamcn coferctdudlisiam una,atcji alteris lapideis, &du 
ratis coronis, Icuia illic fubillaqucarcmenta.et anfas, quibus tantum ar 
marrienti conunttras.quantumfat fit ferendis coronis his, quae aliquot 
inde in pedes fupciaflruanf,quoad ficca- fiant. Et deinceps cfi lif quocjt 
partes duruerint, in quotos quofej; ordines ifta hxc armamenti fubfi/ 
dia adfupremapcrfitiuda transferre, quoad ufcjt opus abfolutum rei/ 
dideris,Tcfludo,camcra,atqt item fornix armamentis fiibflitutis indu 

a/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.III. 4 * 

catur ncceffc cft,fcd uclim iftaru primos ordines , et arcu capita firmii/ 
fimis fedibus comendari , Necp placent, g priustotos parietes cxtollilc 
folis pediculis mutulorum relictis ,qbuspofttgateftudine comitiant 
infirmu opus atep incoftans . Quareli me audient una liiqde arcus, 8C 
paribus ordimbus cu fuo pariete cui inhfrcant, duccntur,qud id opus 
pluribus, perquam ualdeid fieri poreftjfirmiflimisncxibus couniatur. 

. Vacua uero inter adurgentes inflexus tcftudinvqct pariete cui adhsercat 
relicta, que locG fabri coxam nucupant , infarciantur no telltireautfo/ 
lutis ruderibus ficcis,fcd potius ftructura ordinaria, ct flabili ,parietif* 
iterii atep iteru conexa , Etplacent,quileuadi oneris gratia, fictilia uafa 
aquaria uacua g coxarii craffitudmcs indidere rimofa,atcpinuerfa,ne 
quid collecta illic humiditate ingrauefcct , et cfmcntafupinftmdere ex/ 
lapide minime graui, fcd alioquin tenaci . Tota dcmuinteftudine uti/ 
etiep illa fir,n aturam imitabimur, quj quid? cui offa adiuxit offibus, tu 
et carnes ipfas intexuit uillulis nexura per oesdiamerros interductisin 
longu,inlatum,in r p fundum, inlobliquir.Hocnobisariifiaum naturf 
lapidibusinterfercdis ad teftudines imitandi! cenfeo.His abfolutis pro/ 
ximueflutinfternatur,rcs in tota aedificatione primaria, & non magis 
ncceffaria,g difficilis, in qua affcqucda,&gficiunda omnis ornniu cura 
ctdiligetiaitcrit,atcp iteru elaborauit. Deliis nobis dicendum eft. Sed 
prius illud interierendu iuuat , quod ad icfludinu opus in primis fpec/ 
tat. Et enim inter teftudines abfolucdas differentia eft. Na q arcus aut te/ 
ftudo fubiectis armametis facienda fir,confeftim,atcp miniirieinterniil/ 
fo oge aftruatur neceffe cft,qug uero fine armametis fiat,intercaIationi 
bus ,ppe fingulos in ordines indiget, quoad congcfta firmentur, nepar 
tes nouiffimsfupcradiectx, priftinis no fatis firmatis, i cfolutf defluant. 
Et'pr£tcrcaarmamen tatis tcfludinibus iuuat ilico, ubi fummis conci ufe 
fuerint cuneis paulofut ita loquar) rclentarefubiccs, quibus annameta 
fuftineatur. Id quidem, ut rcccti adhucin opere conmiffi cunei no natet 
ititer fomcta,ct fultu calcis, fcd cofquabile inter fc acquiefccndi fede fuis 
libratis ponderibus occupent, alioquin inter liccandum congcfta , non 
ut optispoftulat, conftipatj congruerent, fcd rimas relinquerent fede/ 
db. Idcirco fic fiat, non prorfus aefim antur,fed indies fenfim rclcntctur 
armamenta, ne fi non attemperate fubdemas, crudum opusfequatur, 
Poftdicsucro aliqs pro operis magnitudine adhucplufctilii relerato, 
fic deinceps facito, quoad lapidei per tcftudmemcumifcfc coaptent, et 
opus durefeat, Rclentad/ modus hic eft. Nam cii operis armamenta in 

M pilis 


Differentia in 
ter teftudines 
abfolu endas* 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

pilis,aut ubi conducat, coditucris, primum illicfubigis , capitibus ipfit 
armamcnti cuneos ligneos ad bipennis fini ilitudine acuminatos. Cum 
igitur relentarc opus uolucris, malleolo cuneoshoftediftrirdcs fenfun, 
quoad uoles,finc periculo .Dcnicp fic ftatuo,non ante integram perpef 
fam hyemem armamenta effc fubdcmcnda,id quidem , cii ob exteras 
res, tum ne imbrium inadefadbonecncruaumvcfolutumclt opus pro 
ruat, Tam et fi dari tcftudinibus nihil comodius poted,cfi ut aquam a/ 
bunde combibam, &nunqp ficimfentiant.Hadltnusdehis, 

De tetdorum crudis, & eorum utilitate,detj tegularum gene 
ribus,formis 8; materia. Caput XV, 

R Edeo ad tecfti crudam. Nepe fi rccle inrerpramur , nihil ed in toto 
xdificio antiquius,cjj habere dib quo urentes foles,atcj) c coelo ca/ 
dentes tcpeftates profugiens cxcipiarc. Id adeo beneficium tibi ut pertn 
ne fiqprxdat non paries, non arca, non qtiiduisidoru omniu,feduna 
in primis, quanti? uidereliccr,extrcmatetfli crudula, qua ipfam habe/ 
re contra oes temporii iniurias ualidam,pro ut reincctlTttas podulat, 
atep condante hominuindudria, SC artes fatdo rerum omniu periculo 
uix dum fatis repertam reddidcrc.Ncqt facile reperiri poffe cofido . N3 
<5 non folum imbre, ucrum SC gelationes, 8C xdus, 8C onimii ite infc/ 
dilfimi uenti laccffere nufcjj intermittant, quis ta adiduos , imo acerri/ 
mos hodes tolerare ufpiam diutius poflit/ Hinced, q- alia ilico putre/ 
fcunr,alia dilfoluuntur,aIia parietes deprimunt, alia finduntur,rumpu 
ttuqalia abfterguntur, ut ne metalla qtiidc alibi contra tempedarum ia 
iurias inuiifitaidic ta multas pferte onenfiones queant. Sed homines .p 
locarii natura copia. rcru,q ad manus fubucniret no afpcrnati , quoacl 
Mos contegen licuit neccifitati promdcrut.Hrgo uariae contcgendorii operti orrj ob/ 
darum {dium feruationcs.Pyrges, inquit Vitruuius,harundinc, SC apud Mafiihsfub 
apud diuerfas. acia cii paleis terra operiunt .Thclophagi apud Garam antas ( ut refert 
gentes. Pliniusjtedudinu fnperficie crudis regirt. Maxima pars Gcrma nix alie 

rulis utit.In Belgica prouincia candidi! facilius fecant lapide, cjS lignum 
tenues in laminas, quas pro tegulis exponunt. Ligures, Hxtrufciijtc/ 
gcndisxdibuslataifras adhibent crudofo ex lapide dilfeptas, Alfi pa/ 
uimcta,deqbusmoxrefera,expti,tandc omnibus piclitatis, nondiiiS 
ingenia 6c indudria mortaliii inucncre comodius tegula tedacca.Nam 
pauimcntoru cjdcm op 9 pruinis fcabrefcit , findit, fidet, plunibii feruo 
ribus folia colliqucfcir,xs,fi grauc td,magno pnnir,fm tenue, uentis de 
, turbatur, atey eruginc gracilcfciqablattratur, Tegula Cyprium ejuen/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.III. 4<f 

dam Criniam agricola: filiii inu^nilfe ferunt, Eius duo funrgna , Villi 

planum, latum pcdc.logum cubitum, Epodis hinc atcp hinc hirtis cxtan Intremor tcgu 

ribus ad fui latitudine partem nona. Aliud aduolutum,& crurium tue larum . 

darum arma imitaf.Ambo quaimbredeflucntc capiant aptiores, qua 

cuomant artftiores.Sed plani imbrices comodiores lunt, modo ita itui 

ganfadregula,8£libclla,ncinlatuspende5t, necubi lacunae intcrcur/ 

rat, aut tumuli extern, negdti anfucrfi fluente pluuia interpellat, ne gd 

interuacuti relinquar, Vafta fi erit tedti fuperficies, ampliores exigentur 

tegulje , ne imbrium riuuli canalibus non recipientibus fugfundantur, 

T egulS,ne turbines afportent,uelim omne fultu calcis affirmari, pfer/ 
lim in publicis operib^.NS in priuatis fat erit fi prima fiillicidia contra 
uentorum impetum affirmaris, tum 8C foluti aptius inftaurant.ubi uiti 
um fatflum fit, Alioquin id huncin modum fiet aptiffimc . Nam in te/ 

«Sis quidem ligneis afiium loco te (laccae tabellulac ad decurrentes qua 

drulos extendentur uintflj gypfo . Inhastabellulasfuperinftcrnentur 

plani imbrices,SC firmabunt calce.Opus id contra ignes tutiflimum, 8C 

ad ufitm incolarum accomodatiifimum.Et minore fietimpefa, fi rabel 

lularum loco canna graecam fubinflraueris,calcefli firmaris. Tegulam 

qua prjfcrtim opibus publicis calce aifimiaris,uclim non nifi biennio 

fubgeluj&folehabitafumas.Inualidaemfifucritpofita, nonfincopis 

difpendio tollct.Subuenit ut illud refcrS, quod apef Diodorum Inilori Horti penfiles. 

cum celebres illos ad hortos penfiles Syriae, nouo QC minime inutili in 

ucto fadtum legim 9 .NS in trabibu6quide harundines afphalto oblitas 

appofuere , in eas codtos lapides coaptauere duplici inftratura uinftos 

gypfo, T ertio loco pltibcas adiunxere tegulas ita coflacas atej; coagme 

tatas, ut nullus humorad primos latcrc6 penetraret . 

De pauimentis ex Plinij SCVitruuf) opinione ac ueterum operi/ 
bus, dccj? nariorum incipiendorum acfcrminandortmi operum 
tcmperc,omni,aerisc)! modo 8C facie. Caput XVI. 

V Enio ad pauimeta, qn ea quidem teiftorum natura fapiunt . Ho/ j 

rum aliafub diuo,aha contignatis, alia non contignaris, utrifq; fo Pauimentorfi 
lidam,& ad fuas lineas exa/lam elfe oportet fuperficiem, ubiinducan/ dimfio, 
tur . Sub diuo fuperficies faftigiabitur , ut in denos quofque pedes 
riihil minus binum declinet digitum . Et habebit quo aqua deflu / 
ens, aut in cifternas excipiatur , aut dentietur in cloacas. Hisexclo 
acis , fi , aut in mare , aut in amnes non potent refundi , infundito 
aptis locis puteos ad aquaiu tifque fcaiunentcm ,fofla'mquc reple/ 

M z. tofis/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
picto faxo globofo .Id demli fi non licebit, foucas, inquiunt, facito ca/ 
paces,8e indito carbones,dcinde coplcto fabulo,hxc humoris exubera 
tiam forbebuntatep abfuincnt.Cxtei um fi erit arcae folum congeftitiu 
feftncabitur acuratiffimc',& fupcrinducetur cum fcatumine rudus, Stn 
aute erit fubconngnata fiipcrfides , tunc altera fupaffigatur tranfuerfa 
coaffatioj&fca ruminetur, Si inducatur rudus crafluni pede.Subrudus 
funt qui (partum aut filice fubficrnendam putet, ne quid materia calci», 
conradlu uitietur. Rudus fi erit noufi , ad tres partes una calcis mifccaf, 
fiin refiduum ad quincj: duxqnductum confpiflettir , cedendo uceftibus 
celeberrime. His ad craffitudincm digitcnu fenum addatur puls cx! tex 
ta trita, quae ad trets parteis una habeat admixta calcis, Vltimo inferan 
tur (ercila, aut tefta Ipicacca,autteller3e ad linea 8C regulam , Tutius e/ 
rit opus, (linter fcatumen 8C pulte imbrices,tegulae iuneSse calce ex ole/’ 
o inftcrncnf.Pauimcntum no fubdiuale , quod eius ob ficcitate egregie 
Pauimcntum probanqficfieriiubct Varro, Fodito ad pedcsbinos,Scfeftucatofoltt,,- 
tton (ubdiuale & inducito aut rudus autrteftaceum pauimentu, Dimittiro apertas na/ 
res, unde fuos per canales humor extillet, congerito carbones, lnVcfyv 
culcatis,,atqt admodtiminlpiffatis inducito fabulone, & calce, SC fauiila 
mixtam offam craflfitudinefemipcdali, Haec quae hatftenus recenfuim 5 
ex Plinio atqj mprimis-Vitruuio interpretati fumus, Nunc, quae dc pa/ 
• . uimentisex uctcru oleribus, fumma Sc cura SC diligentia collegerim 

referam, a. quibus plura me longe cj? a feriptoribus profiteor didici (Teu 
Atqui incipiam quidem a' fumma crufta,quamcp non infirmam, & ri' 
moia m habere percj difficile quide effc.Na cum humore pgnans cft hu 
mida,fic folc,uctisue ut fummotenus ficccfcac , Ex qua i:c uti m refiduo 
alluuionis uidemus, litto contrahitur cutis, atqj fiifuras pandit inemen/i 
dabilcs.Naillicpartcsqqte aruerint,, quouis artificio amplius non co/ 
haerent, Humcdloc ucro partes facile protrahentibus cedunt SC fcquun/ 
tuivCruftam uideo,, auttefiaccam impofuiffc uetcrcs,aut lapidcS . Na 
Crufia tegulas quidc,maximc ubi pedibus non preflfentur, pofitas uidi qua» 

■ uerfus latas cubito, iutuftas calce ex o!eo,& uifunf laterculi minuti cral/ 
fi Linum,lati binum digitum,, longi duplo cj lati,. iuntTciftantcs in latus, 
ad (picarum imitationem, Lapideas cruftasuidcrc paffim licet extabu 
Iis marmoreis grandioribus,, & item ex- rcfedlis minutioribus atejt reffe 
nilis .Prxtcreafpciftantui' uctuftae crudae cx fola materia.quac fiat iun/ 
cfla calce, hartna&tunfa tefta minutiore, quantum conicdlor cx tertia, 
CbmpertfflrabcQ cruftashafccforc firmiores & confianiioreSjfipartE; 

adicce/ 


DE RE AEDIFICATORIA LIB.III. 47 

adicccris quarta turifi lapidis Tyburtini. Suntqui Puteolanu pu luere, 

quem rapillum nuncupant,huicopcri probent nurum in modu.Cru/ 

flas ite quoe cx fola fint materia obdudtae experiri licet uerberacu crebri 

ore, 8£indies iterato acquirere fpiffitudine 3C duritie , prope utfuperct 

rapidem»Et crudis iftiufmodi condat fi lotura calcis a/pergantur , fi o/ 

teolinaceo obliniantur, importari duritie quandam uitream,& contra 

repedates illgfam. Cdlcem oleo fubacfca affirmant nihil pauimentis no 

duum admittere.Sub crufta uideo afFufam materia ex calce, SC minutu 

Iis tedae.pfracdoe ad craffitudine digitorum binum,trinumc$. Sub ca of 

Rnditur,quafi infardura partimcxtedaperfrada,partim ex minutulis 

lapidum, quje fabri excuderint fcalpro, & hanc ferme eradam pede ali 

Ei inter fuperiore,atc$ hanc i nuenio teftaceos laterculos fubff ratos po/ 

ftremo infimum faxa fubfidunt pugnis non maiora .Videre licet in tor 

luente faxa quae mafcula dicuntur, uti diiuglobola,filicea,.&uitraria, ili; Mafcula faxa„ 

cb ex aqui s ficcari .Tedani ucrb, SCtophum , 6C idiufmodi diuferuare> 

conceptu humorem ♦ Ex quo funt qui affirment non penetrare admo/ 

dum ad crudas himiore extellure,ubifubindratum idudfitfaxopaui 

liientu. Vidimus etiam qui in pufillas pilas fcxquipcdales quadrato ori 

dinc per folum binos in pedes difpofitas appofuere tegulas teflaccas, q 

btis indruxcrc,quale diximus,pauimcntum.Sed hoc pauimenti genus 

peipuead balneas pertincr,de quibus fuo dicetur loco.HumorCj hume 

db^? kerc gaudent pauimenta dum fiunt, & in umbrofo atep humido Pauimento uti 

firmiora SC integriora feruantur.Ec pauimetis nocua inprimis funt , foTia,& aduerla.. 

Ii infnmitas,5C repens exficcatio.. Na uelut reiteratis pluuijs denfatur in 

a*uis tellus , ira SC pauimenta abunde humccfcata in unam & integram 

fofiditate ferruminantur . Quo in loco pauimenti. cx fidulis tedoru im/ 

bcr cadens exripiuir,Iapidea pofuiffeoportet crudam perejj integram,. 

8C admbdufoiidam,neimpotetium guttam adidua (ut ita loquar) iin 
jpbitate refodiatur,atq? uitiecur . Praeterea pauimentu quod in materia' 

& contignato indernitur,curandum ed ut offa, quibus fudmeatur,uiri 
bus fint ualida,SC inter fe coaequalia. Quoc res fi non crit,pura fi quo lo 
co,aut paries, aut trabs ualde robudior caeceris fub/eda litr, eo lodfin/ 
defur pauiinentum,atq? uitiabitur .rNacumimaterianon Femper code 
icnore,nigorec£confiftat,fcd temporuuarietatibus moucatur , humi/ 
dis mollcfcit,ficcis ad rigiditate fc(ercuocar 3 atq$ obfirmat,ca re parujb^ 
enertiatioribusfub pondere laborantibus ate^ fidentibus nimirum fin 
dicur.De his hadenus .. Sed illud nolim prartcrijfle,, quod probe faciat 

H $ adi 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

ad rc.Namcp alia quidem fundametis fodiundis.alia coplcndis, alia pa 
rieribusaitollendis,aliatcftudmibusiniponcndis, alia cmftis obduccn, 
dis tempora atqs anni.acrisq; modus, Se facies debentur, Etenim fodiii 
tur quide comodiffime per caniculam, atep ipfum per auuminu tellure 
arenti, & humoris exuberantia fofliones non impedicntc.Compknr c/ 
tiam haud otnninoincomodead primum uer,maximcubi prolundio 
Anni 8J aeris ra funqnam ab acftatis ardoribus fatis protegentur tellure oblidente, 
obferuatio no atq? circumfouente.Sed longe comodius complebuntur ad bruma 1 mi 
contemnenda tium,modo ea regio non fit fub coeli axe,8c ciufmodi,ut c' ueftigio gc/ 
let potius qrcohaer eat, Paries quocp cum acftus nimios, tum & acres al/ 
gorcs,atcji fubitas gelationes, atej) prae caeleris aquilones uentos odit, 
fct in primis teftudo omnium maxime aequabile & conteperatam eoe/ 
Ii tcpeftatcm optat,quoad obfirmauerit op° fefc atejj duruerit. Cruftas 
percp attemperate' inducemus ad ucrgiltarum ortum , per eos demit 
dies quibus multo afflat int, liuni «Harintc]) aufti i. Nam tu' prorfus hu 
medum (ic,quod crtifta aut opere dealbario ucihatur, non cohairefcei 
appofita,icd paflim diffifla,difccrptacj; decident , crebracp fcabritie o/ 
pus dehoneftabitur.Sed de crufta,albarioc{i opere fuo loco diffiifius di 
cetur.Nuncabfolutisrerum dicendarum generibus, ad reliqua diftin/ 
dius confyderanda tranfeamus.Et primo de aedificiorum generibus et 
uarietate,& quid cuicp debcatur,proximc de aedificiorum ornametis, 
poftrcmo de iftorUin uitijs,quac aut opificis errore , aut temporum in/ 
. iuria fafta fint, emendandis, aut inftaurandis tranfigemus. 

-WLEGNIS BAPTP 

STAE ALBERTI , DE RE AEDIFICA/ 
coria, Liber Quartus , cui de uniuerforum opere 
cft titulus. 


Aedifida, fiue ad uitae necelTttatem,u(us opominiiatcm,fiue ad t! 
porum uoluptatetn definita fint, tamen hommum eaufla cfle con 
ftituta. De Rerumpublicaruni apud diucrfas gentes uaria diuifio 
ne.Homine ratione SC artium cognitione a beluis differ re, ex quo 
Si hominum inter fc atej adeo aedificiorum etiam dificrentia 
& diucrfitas colligitur. Caput Primum. 

A«/ 


/• 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IIII;. 4 a 

A Edificia hominum effe caufa conftituta in promptu eft. Nam prin 
cipio quidem,(i recfte interpretamur , facere opus homines coepe/ 

'rc,quo ie,fuacj! ab diuerfis tcmpeftatibus tuerentur, Proxime item pro 
fecuri funt non modo uellenr.quae ad falutem eflent necefiaria , utrum 
Si fi qua etiam ad expeditas quafcf commoditates aflcqucndas confer/ 
renqea nufqua effe proctermiifa uolucre.Inde adeo rerum oportunita/ 
te admoniti atep illccfti, ed deuencre,ut etiam, quw ad uoluptates explen 
dasfacerent,excogitatint,indiestpufurparint,utfiquis ita dixerit aedi/ 
ficia fore aliqua ad uitse neceffitatem , alia ad ufus oportunitatem , alia 
ad temporum uoluptarem diffinita,fottaflis apte ad rena aliquid dixe/ 
rit.Scd cum aedificiorum circumfpicimus copiam Si uarietatem, facile 
intelligimus non tantum hos eifc ad ufus omnia, necp horum tantum, 
aut illorum gratia comparata, (id pro hominum uarietate in primis fie 
1 ri,ut habeamus opera uaria & multiplicia. Quod ft aedificio! um gene 
ra,SCgenerum ipforum partes, fatis, uti inftituimus, adnotaflctiolueri 
mus, omnis inueftigandi ratio nobis hinc captanda fit at,]; inchoanda, 
ut homines, quorum cauifaconftent aedificia, Si quorum exufu uari/ 
entur accuratius confydercmus quid inter fe differant , quo' inde fingu/ 
la clarius recognita diftinftius perrradtentur, Repetamus ea de re, quid 
de hominum coetu partiundo ueteres illi Rerumpublicarum,legumfp 
conditores uiriperitiflimi fenfcrinqqui iludio,cura , diligcmiafp ifiiul / Reip.apud di/ 
modi rebus perferutandis atep reccnfendis fumma cum laudcpnuento/ uerfas gentes, 
rumcp admiratione uerfatifunt.Thcfeus(inquitPiutarchus)rempublf 
cam dinifit in eos, qui leges diuinas atep humanas conilituerent atep in 
terpretarentur,S! eos qui artificio exerCercntur.Solon pro cenfus, diui 
tiarumcp copia Si modo , Tuorum habuit citiium ordines diftributos, 
ita ut qui minus. ccc.ex agris annua exciperent prope in ciuittm nu me/ 
ro canendos non ptitarif. Athenienfes primos iibi habere uiros dotftri 
na et ufu rertt cultos acperitos,proximos oratores, poftremo opifices. 

Romulus a plebe equites Si patricios difereuit. At Numa rex plebe di/ 
uifam fcdt per artes , Apud Galiias plebs pene feruorum ducebatur for 
tc.Rcliquos,aut milites fuifle tradit Caefar, aut fapicntiae religionifp de 
ditos,quos Druidae nuncupant. Apud Panthcos fupremi funt fa Cerdo 
tcs,fecundi agricolae, terti] milites, cum quibus, 8t puftores,& duces o/ 
uium. Britanni fuos quaraor diuidebant generibus. Primi cranr,quib^ 
fiant reges , alteri faccrdotcs , tertio loco, milites , poftremo uulgus. 



Leonis baptistae alberti 

„ Aegyptii primos dedere gradus facerdoc/, fubinde reges , prafcdosfj; 

Aegypti), locarunt, tertio pofuere ordinebcllatorcs, 8C multitudine diucrfc itide 
inter agricolas pecuarios, arrificescj , atqj etiam (ut inquit Herodotus) 
mercennarium 3C nautam. Hippodamum referunt (iiam quocp diuifif/ 
, • fe rem publicam in partes trcis.artificc, agricolam, & propulfatore bfl 

Hippoaa lt.No improbaffc Ariftoreles epsuifus eft, qui a multitudine fclcgeriqt 

Artitote» • dignos, quos confilijs,magiftraubus,iudictjs'uepr£ficcrent,C3etcra ue/ 

ro plebe diuifam reliquerint inter agricolas, artifices, mercatores, mer/ 
cennarios,cquites,pcdites,& turbam naualcm . Cui haud multo diffi/ 
Indi. mi]e ex Diodoro hiftprico fuiffe apud Indos rempublica apparet . Na 
illic facerdos, arator, paftor,artifex, miles, epliori,& qui publicis conft 
lijs proefunt.Plato rcmpublicam alteram dixit pacatam c(Te,SC ocfqui 
etiscji cupidam, alteram ardentem, &bcllatvicein,prout eorum effenta 
nimi,qui rebus prseeffent,excj! animi partibus omne ciuium multitudi 
nem partitus cll. Vnam eorum, qui ratione, confiliocp eunda modera/ 
tur, alteram eorum, qui armis iniurias^rfcquantur . T crtiam eorum q 
alimenta, quibus patres &inlitesfuftentcntur, praebeant, &. fubmini/ 
ftrent. Hoec de multis ueteru comentariis excerpta breuiffime' perftrin/ 
xi.Ex quibus illud admoneri uideor,ut quas collegerim, omnes effere 
rum publicarum partes ftatuam,fingulisff fingtila deberi fdificiorum 
genera dijudicem. Sed nos, quo ex inftituto rem totam diftnxSius tra)i 
gamuSjiuuct fic differuiffe. Mortalium numerum fi quis in partes diui/ 
furusfit,quidnain huic aliud principio uenict in mctem,cp utfentiatno 
eofdcm cenfendos cffe,fi unaloci alicuiusincolas uniuerfos cofyderes, 
atep fi partibu.sfcparatos,diftindos'q! reccfeascProxime natura ipfatji 
contemplatus, num fentietillos quidem in qua potiffimum re alter ab 
altero differat, ex ea refibt notas captandas effe, quibus alteros ab alte/ 
risfecernatcAtquinihileft,quo magis homo quidpiam differatabhp 
ln quibus aine JT1 ine,q U na ,l] a m re, qua ab genere beluaru longiflimc abeft , ratione, 
rat homo a be artI f, optimarum cognitione, adde, fi uclis , fortunae profperitatem. 

tua . Quibus in dotibus omnibus pauci una inter mortales praedant atqj ex 

ccllunt.Hinc igit prima nobis patebit diuifio, ut paucos ex omni mu|/ 
titudine feligamus, quorum alfj fapientia,confilio , ingcniocjj illuftrcs: 
alijufu rerum & peritia probatualij opum copia & fortunatu afflucn/ 
tia exiftanc celebres. His primarias reipublicoc partes committendas, qs 
neget: Ergo egregijs uiris qut confilio polleant,pnma 8C cura & modt 
ratio rerum comendabicur.Hi rem diuinam religione llatuenr,iuffi,oe/ 

qui/ 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. IIII. 49 
qui&p modum lege conflituent , bene, bcatccf; uitrendi uiam monfira/ 

,.Diinr,pro autoritat€ > digmtatcc|i diorum ciuium tucnda,indiescji auge/ 
da,aduigilabunt.Atq; ubi quid comodum, utile, ncccflarium lore prg 
fenferint,cu ipfi actarc forte feffi conteplandis rebus occupari maluerint 
qj excqucndis, demandabunt peritis ufu rerum, arq; ad agendu expedi 
tiSjUtde patria bene mereri profequantur. Hi uero alteri fufeeptonego 
ciOjCum domifolertia STohcitudinc, tu foris labore & tolerantia rem 
ex officio procurabuqt, dicet ius,duc r citabunt militem, exercebunt fecj?, 

Xuorumcj? manus, 8C induftriam.Dcmu cum rebus pficiun dis intelligct 

fruftra inmti,mfi 8C facultates adfinr,adiftos igitur proximi, quib^aut 

ex agro,aut mercatura facultates fuppeditent ♦ Coetera om nis hormnu 

manus, 3C numerus hifce primariis, prout ufus poftulet , obtempera/ 

bunt,atqj fubimnifh abunt, Hac fi fatis conueniunt ad re, compertum 

qutde habemus fdificiorum genera deberi alia ciuium ccetui uniucrfo, 

alia primatibus,alia multitudini* Tum 8c primatibus alia his qui do/ 

mi cpnfil ijs^ praefunt, alia his qui negocio cxerceantur,aha his qui fa/ 

cuitates congerant. Quorum omniu quide cum pars quaeda ad ncccfli 

tatCjUti dixumiSjpars ad comoditatcs referatur, fic quocj; nobis qui x/ 

dificia commcntainur,par alicjd animi gratia dediiTe,dum preemrj lo/ 

co lftiufmodi partitionum exordia effecx philofophantium rudinien/ 

tis repetenda inftitucrimus.De his igitur nobis dicendum eft, quid una 

uniuerfis,quid paucioribus primarijs duibus, quid minorum multitu . 

dini conucniat.Sed exordiirad res tantas unde captabimus? An utiho 

mines lfta fibi coparare ipdics profecuti funt c Ita SC nos a priuatis age/ 

noru cafunculis re inibimus, 8C indead ampliffima ifta, quse uidcmus 

theatrorum, thermaru,replorumc£ opera pcrucnicmus.Na conffat q/ 

dem orbis gentes diu nullis cindlas urbifi moenibus degiffe. fcr fcnbunt 

quidem liifforici Dionyfio Indiam pagrante,nullasfuiffc apud casge/ q 0 j* m ^ 

tes muro cindas ciuitares. Graeciam^ ohm nullis inunitam fuiffc mu/ nc ur k,lxts 

ris feribit Thucydidcs.Er per Gallias itetn ad Coefaris tepora, tota Bur 

gundiorum gens non urbibus cogebantur, fed paffim in uico congru 

ebant.Q 1 . 1 in 8C primam quidem fuiffe urbe compcno Byblum a Phce ! 

nicibus occupatam, quam circupbducfio fius adibusni uro cinxerit Sa Saturnus drtx 

turnus. T am 8c fi ufcjj ante diluuiu conditam Iopem dinumeret Ponv ir Byblum mu 

ponius. Aethiopcs,inqiiit Herodotus, cu Aegyptum occupaffenr,nuI/ » 0 * 

Ium delinquentiti occidebant, fed erat ut terra- cumulos ad uicos, quos 
incolcbant r cxaggu ?u:enqhxnc per Aegyptum confuuffturbcs dicut, 

N At dc * 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

At de his alias.Nunc SC fi natura quidem, uti aiunt,omnia quoe fiunt Ic 
uioribus prina'pijsexcreuifleuidca,placet tamen a dignioribus ordiri. 

De urbium regionc,Ioco, ac fitu commodo atcp incommodo, 
parrim ex ueteriim,partim exilia fententia. Caput 1 1. 

V Niuerfis urbibus,& quae urbis partes funt publica omnia deben/ 
tur.Vrbis habendae fpecie, caufamcj?, fi ex philofophorum fentcn 
fia efic hanc conftituemus,ut uica eo ducant accolf pacatam, 8C , quoad 
eius fieri poffit,uacua incomodis,ornicjj moleftia libera, profetfro iteru 
atcp iterum excogitalTe oportet, quo ponatloco,fitu,& linearum am/ 
bitu.De his alij aliter feniere«Summa fcribitCefar ad laudc,folitos Gcr 
Germani manos ducere,ubi latiflimas circum uaftatis finib 9 haberer folitudines. 
Id quide ita, cj> repentinas hoftium excurfiones ea re maxime abuetari 
arbitrarent. Exercitum in Aethiopia Sefoftrim Aegyptiorum rege im 
mittere deftitilTcputathiftoricfq? frugum inopia,&locorum dimcul/ 
tatcabfterreretur.Rege Aflyrq aduena defertis, 8Ci n aquofis tutati lo/ 
cis palTi funt nunq. Arabes itide cp aqua & frudibus deficianr,ab exter 
norumimpe'tu,& iniuriaaecernuiii fuiiTeimmunes ferunt ♦ Italia nulla 
re alia faepe a barbaris petita armis feribit Plinius,cjj uini,ficicj uolup/ 
tate.Addeq? rerumiftarum copia, qu$ ad uoluptatesfaqat, uti aiebat 
Crates, SC fenibus 8C iuuenibusnoaia eft» Na illos efferatos , hos effice/ 
minatos reddit. Apcf Americos(inqt Liuiusjregio ferriliiTima eft , fed, 
cp plcerumq? ubere folet agro etienire, homines alit imbelles. Cotra Li 
gij,q> terra incolant lapidofam,qua exerceri affiiduo , 8C extrema uid fl 
parcitate die trahere oporteat,pei q induflrij & robuftifiimi funt. Quae 
res cum itafint,huiufmodi fortaflis regiones afpcras 8C difficiles conde 
dis urbibus erunt,qui non uituperent,alij fecus , Nacp optabunr quide 
agi apudfenaturfbnficio 3C munere, ut, cum ad nccelfitatcSjtum dC ad 
iioluptatcs 8t delitias addi amplius nihil poffit ♦ Bonis em ut bene uta/ 
mur,dari polfe legibus , dC patrum inftitutis. At tiero q conferant in vi/ 
ta,iucundiora quide nimirum ea efferri domi fir,q? fi aliunde qujdito o/ 
Fertilitas terra P us fit.Et aipient qdem agrum pari, quale apud Memphim (quem feri 
rum aliquot, bit Varro frui coelo aded clemcnti,ut nulli arborum, ne uiribiis quide 
4 ’ folia integrum per annum decidanr)qualeliefubTauro montclocisq 

ad aquilone fpedtanr, namq? illic Strabo racemos dari cubitorum b i/ 
n u' m afceftatur,& lingulis a uicibus fingulas uini amphoras, & unica 
cxficu modios colligi Ixx. Qiiale ue India, Hyperborea cp in infula ad 
4 occanum colit, cuius agro bis annuos frtufcus capi prodicat Herodoti 

Qua/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.IIII. ?o 

Qualeiteapud Lufitanos,undeexreciduis feminib® alteras atqmltc/ 
ras capiant mefles, Aut potius quale T alge Cafpio in monte, qui ager 
fruges etiS incultus pbeat.Rara hfc,&q facilius optes cp repertas, Ergo 
prpftantifltmi uctcres,q de huiufmodi rebus ab alijs accepta , &. ab fccx 
cogitata mandarunt lirerisiCtuitatem ftatuuntitaeiTe oportere pofit2, 
ut agro contenta fuo', quantum rerum humanarum ratio & conditio 
patttur,nullis aliunde petitis indigeat. Et ita munita finium ambitu, ut 
cum ab hofte non tacilc poffit inuadi,tum 8C aliena emittere in prouin/ 
cia militem ad arbitrium ualcat hofte etiam inuito. Sic em habitam ci/ 
uitatemSC libertatem tueri, Scfe, imperiumcp multo propagare poife 
confentiunt.Scd quid ego hicdixcrimr Aegypto ad laude in priniis da 
tur,q> fitquaepuerfus mirum in modum munita, & penitus macceffibi 
lis, hinc mari, illinc deferri uaftirate obiedta, dextera montibus abruptif 
fimis,finiftra paludibus diffufiflimis.Tum SCagritantaeft fertilitas, ut 
e(Te Aegyptum uctcrcs publicum orbis horreum dixerinr,foIerccy dc/ 
osed animi gracia,&:falutis confugere. Hanctn regionem tam muni/ 
iam,ta fertilem, ut cunclos mortales pafcere, deos ipfos excipere hofpi 
tio,faktarccj! pofle gloriciitur.nuncj fttilfe omni ab cito libera tcftarur 
lofephus. Probe' igitur ad rem admonenr, qui res mortalium ipfius cti 
am louis in gremio tutas nequicq futuras fabulentur, luuer idcirco illcf 
Platonis imitari, cum rogarer, ubi nam edent pclaram illam , qua ftbi 
e (finxi liet ciuirate inucturienon inquit, agimus iftuc,fid cuiufmodi fo/ 
re omnium optima ftatiulfe deceat, pueftigamus, tu ea cocrerisprtcfere 
damducito,q ab iftius fimilitudine min 9 aberiarir, Sic& nosquaficx 
cmplaria afferentes, eam pferibamus urbe, quam omni ex parte futu/ 
ram comodam dotfcilTmu arbiternf,in cactens tpi 8C terit neceftitati ob 
liquentes. Illud Socratis t enebim 9 ,ut q resita per fe cofter.ut nili in pe/ 
tus queat immutari,efi'e haneputemus optima. Iracjj elfc oportere urbe. Vrbs quo lo/ 
flamini 9 eiufmodi, utincomodorum omniii q primo rcccnfuimusli/ eo ponenda, 
bro, nulla omnino adfint,S£ fi q res ad uitj: nccellitatc optetur, nullf de 
ftnt. Habebit agrum falubre,Ia[iflinium,uarm,amcrntini, ferace, mu/ 
nitum, refertu, ornatu orni frudluti copia, omi fontitl exuberatia, Ade/ 
rutflum/na,lac 9 ,mariscjt oporttmitas patebit, unde comodiflimc.fiq 
defint.conuchanqSCqfupfint.cxportcntjDeniqtadrcs ciuilcs, bellicas 
1 cjtpclarccoftitucndas atep augedas omia fuppedirabut,qbus,& ftiisjp/ 
fidio,8C urbi ornametO;<Sc amicis uolttptati,?C inimicis terrori fit futu/ 
ra.Etbn quidc agi cii ea ciuifate ftatua, tiUEbotta aliqua agri parte pof 

N i fi/ 


Aegypti laus. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
fitinuito hoftc colcrc.Cxterum locafle urbem oportet agro in medio* 
unde (pedare in oram fuam,& difccrnere oportuna,& atteperate prae/ 
Ilo elle, quo neceflitaspoftulct,undc uilliais,ararorcf ad opus prodire 
frequens , SC ex agro cu frudu et mefle onuftus momento referti poifir. 
Sed patenti "ne in campo,an littorc,an montibus colloces maximi inter 
cft.Nam habet qdem horum quodq? quod prae(tet,& corra,quod mi/ 
nus probes. Cii exercitum Dionyfius per Indiam ageret confcdtu ocfiu 
deduxitad montes, ilico falubri captata ?ura conu aluit. Etmontesoc/ 
cupaflc urbis conditores uifi funt,q? illic tutiores fortaflis futuros intel/ 
lcxennt,fcd aquis deficiunt. Fluminu, aquarum c£ commoditates prae 
flabit planities.Sed eade craffiori operitur ccelo,qug acftate ferucat,hy 
eme algeat intcperanter,eflq; eadem ad impet 9 aduerfos minus ualida, 
Litrora ad contrahendas merces oportuna,fed qcFilli,aiunt, maritima 
omnis urbs rerum nouaru illecebris, & nimia negociantium ui excita/ 
ta atqj iicxataafllduo'fluc r ciiat,& ad multos penculprum,externarfic£ 
clalTiiim cafus,&difcriiviinacxp6fita cfl*Quarcficflatuo,Quocflq:po 
nas urbe loco, conandum ut iftoru omnis comoditans fit particeps, in/ 
comodis uacct . Et uelim monnbus dari planitiem, SC planis tumulos, 
ubi urbe ftatuam . Id ex arbitrio aflequi locoru uarieratefi non licebit, 
Vrbs quomo utemur ad res neceffarias captandas argumentis huiufn)odi,ut mariti/ 
do ad mare po mis plagis urbs non Iitrori nimiu uicina,fieritin plano, ncucnimium 
nenda, (emota, fi eritin monte rita,rclinquarur.Mutari littora teftantur , cum 

pljcrjec£ alibi alioc urbes, tum in Italia Baix mari immerfae. Apud Ac/ 
gyprum Phams,qucc prius mari fuerat circudata,nunc ucluhCherfo/ 
neflus ad continente haeret, Sic 3C Tyrum SC Clazomenas fuifle feribit 
Strabo. Quin SC templum Ammonisolim fuifle ad mare ferunt fecef/ 
fu,q> maris loge in mediterraneis rcftitifle,Atq monent, autipfum ad 
littus, aut porro longe ab mari ponas, Na maris quidem auram uidere 
licet fale grauem eflcarcp afperam, Ergo cum ad mediterranea praefer/ 
tim plana appuleris, humente illic aerem offenderis inhaufto delique/ 
fcente fale, nimirum ccelum reddit craflum,.<3£ prope muculentum , ut 
placriscp iftiufmodi in locis uolui nonnunq aererelas aranearum fimi/ 
les u/dcas,amntc^ cil acre non lecus atq? cum aquis agi, quas in prom/ 
ptuefl mixtione {alitarum corrumpi, quoad etiam fcetorc oflfcndanr. 
Probam urbem uctercs,pivcfcrrim Plato,qtix amari milia diflctdece, 
Qj, fi ab mari longe pofujfle non liccbit,fim locabitur quo aura: lftini/ 
ixiodinifi diffiacftXjix Inflatae depuratae appellant* Locabiturcf pone 
. ' uc 



DE RE AEDIFICATORIA LIIUIII. 51 

tu montium inrcrcurfu uis omnis a mari noxia intercepta frufierur. Ex 
lictore a/pectus ipfe maris percj? iucundus cft, nccj? item non falubri lu/ 
ftracur ccelo.Qux enim alTiduis uenns agitatae continuis momentis re 
fpircnr,hascfl*e Anftoreles falubcrrim as regiones putat. Sed caucatnc 
fit mare iftic herbidu depreffo littore 3C immciTo,fed profundum , ab/ 
ruptis uiuo faxo,hirtisCp ripis rigens. IpfauTp urlx fuperbo,uti loquu 
tur,montisdorfo ftatuiflfe,cuaddignn:ate 7 tum ad amcemtate, tum SC 
in primis adfalubritate atqj faluceni cofcrcr.Nam quo loci ad mare ini 
mineant motes, nufcjj eft illic mare nonp fundum .Tum cx mari fi qua 
uaporncralTitudo infurgat,afcenfu deficit, & fi quid repentina hoftilis 
manus attulerit aduerfi,matunus puidctur,&tutius fubmouctur, Coi 
libuspofitam.urbc,pbantiicteres 9 qux adorientem uergar.Probant e/ 
tiam qua pertingat calida in regione boreas. Alrj forraffis ea ^pbabunc 
qux ad occidente prona fir, duftup ea fub coeli facie fertiliores cilc cui/ 
tus fenferint. Atqui fub Tauro monte, quae partes ad aquilone fpecfcet 
longe ante alias effc falubres,ca pfarcim re, qua 8C fertiles prxdicant hi 
ftoricuDemu fictibi in montibus ponendum fit oppidfi, in primis ani/ 
maduerrendff cft,nc,quod iftiufmodi in locis affoler, maxime ubi cclfi 
ores circii alrj fefiz attollant colles, grauis, $£ diutina ncbularu collectio 
atra dicm,& fufeu afliduo,rigidumt|; coelu prxbcat.Tum 8>C ucntoru 
immodica excurfiratto.&moJcftia,nc quid immanius uexet, prouidc/ 
dum cft,<S£ prxfercim boreas ifiic.Nam is ejuide, inquit Hefiodus,cum 
Cxtcros,rum in primis fenes reddit torpentes 6C inflexos . Incomoda c/ 
rit urbis area, in quam fujxxtenfa rupes a folc concepros uaporcsrcfur 
dat, aut in quam auernx conuallcs aura acrius obfundant, Alij prxd/ 
pitrjslocoruefic urbis latus finiendu moncnt.Sed prjcipiriaipfa ferine 
omnia,quicxfe contra motus Sc tcpcftatcs inualida finr,monftranr,cu 
alibi plxraqj oppida, tum 8C in Hxtruria Volaterrx . Labuntur enim 
temporu dud:u,<3£qux impofuei is rialninnn ruina, Et cauific quidem 
oportet, nc quis fupra immineat contiguus mons , quo occuparo infc/ 
ftushoftisurgeat,neuc ulla fubtcndathofii tuta pla;iiticstanta,ur colo 
ci cafira uallarc ad obfidcndfr , auc adem ftruere ad oppugnanda pol/ 
fir, Vrbem condidifie Agrigentinam Daedalum legimus ardua in pe/ 
tra, difficili aditu, ut tribus nonplusuiris cufiodiretur aptu pralidm, 
modo non xque paucis obftruntur armis exitus, atq; arceatur ingrei/ 
fus.QngoIum in Piceno a Labieno conditum, periti rei militans uclie 
menter coprpbaiu,cum exteras ob resutum cj? plomsq? ferme onuub 9 

N 3 monta/ 


Vrbs in colle» 


Vrbsin mon/ 
tibus* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

montanis oppidis euenit,ut ubi confcenderis jqua pateat dimicatio, id 
illic no fit.Rupc em edutf!a,& peipiti refutantur. Nec habet quidem ho 
ftisqui agru una circii cxcurfione populari ac uaftare ad arbitrii? pol/ 
fiqneq; oes una obfidebit aditus , nec fe iuxta caftris pofiris tuto' recipi/ 
Ct,necpabulatii,Iignatum, aquatu emittet fine periculo.Cotra oppida 
nisfit,na fubietftis, fubnexiscj; hincatcp hinccollib 9 crebris intcrietSis 
uallibus habet, qua c ueftigio egredi, lacefferp, atcji impuifum ad om/ 
nem fubita fpe et occafioncm poflint irrupere atq; opprimere.Nccji mi 
nuspbant m Marfis oppidii Bifleium iplo in triuio confluentiu hinc 
atsp hinc fluminii, atep inde uallium ardlo ingreflu,accefl"u difficili, afpe 
ris,SC inuijs circufurgcntibus montibus, ita,ut tiecj loco aflidere hoftis 
necjj oes obferuareualliu fauces polTit, oppidanis ad fubfidia SC comta 
tus recipienda atej importanda , SC ad laceltendu egregie expeditis.Ha/ 
(flentis de motibus. Q, fi plano pofueris loco, SC, liti aflolent, ad flucn/ 
. tii,ita,utis quidc mcdiafortaflispuadarmcenia, curato ne ab auftro, 
Vrbs plano lo J[It ; n dcfluat.Nam illinc humiditas, hinc frigiditas adautfta flu 

co quomodo u jj u aporib 9 molcftior,infefiior(]! gueniet . Sin aiit extra oppidi feptii 
ponenda. prueterlabcf,pr;*ftandaerit circii regio, SCqbus fituentis aditus expedi 

tior,his muros objiciendos, fluuius habendus pone'.In exteris illcfnau 
tari! fattet ad rem,cj> putant uentos quidem natura fui admodum fub/ 
fequifolere folcm,8Corimtales auras . Aiunt phyfici mane dici ptirio/ 
res elfe.cadcntefole humidiores.Contra occidentales efle auras furgen 
cefolefpifliores,occidentc Icuiorcs.Qiixrcsfiiracft,fluentaad oriente 
atcji item ad occidentem dimilfa haud quaqj improbabuntur.Na cum 
folcipfo perueniens aura aut difpclletJR quid trans urbem exhalant ua 
porisnocui,aucfuo acceflu minimum adaugebit, Pollrcmo ad borea 
fluenta, lacii, & eiufmodi fubtendi malim, qj ad auftrum , modo ne fit 
oppidum poli umbra montis pofitum, quo quidc cflet nihil trifiius.Si 
no extera qu^fupradifleruimus. Copcrtura habent auftrum graucm 
quidc elfe, SC natura morofum.iit eius mole preffis uelis nauigia,quafi 
addito pondere multo obmergantur. At borea cotra mare , prorastp 
Ieuigari.Sld horu quiduis prxftat fubmotii clfc procul, cp autimmil/ 
fu m, aut ad muros adiunifluiti atqt adplicitii. Et prjfcrtim repbant flu 
tmim qui depflus ripis admodum hirtis,pfundo alneo, faxeo, umbro/ 
focp fluar, cp is qdein Sdpotus det nocuos, et aerem infalubrc, tum SC a 
ftagnopaludeq; pigra, 8C lutofa loge abfugiflc omnino prudetis acbe 
ne comulci eft.No repeto coeli morbos qui infunduntur jftinc, innatas 


DE RE AEDIFICATORIA UB.IIII. yt 

quidem habent cum carceras jftiuns peftes fcetoris,culiciim ; ,fciedirtmio 
ruracp uermiu,SCeiufmodi,tum 8 C ubi aliocjn terfiffima perpurgatirti 
macjs putes effe, illud no deeft,ut,qd de planis diximus,multo ifta una/ 
gis atqj magis hyeme algeant, SC fub sertu inteperanter ferueat.Poftre/ 
mo iterum atqj iterfl jpuidiiTe oportct,ne fiue mos fiue rupes,fiuelacus 
fiue palus, fine flume,uue fons,lme quiduis horum ita fehabent,ut ho/ 
ftem munire, cutaritfe, aut urbi , 8f ciuibus afferre ulla expartcmcom/ 
modum polIit.Harc de urbium regione ac (itu hadlenus . 

De urbium ambitu, fpacio,8£ amplitudine, de oppidorum 8Cmu/ 
rorum figuris, decjt ueterum in dertgnandis urbibus more, ce 
remonr)s,acobferuatione. Caputlll. 

I Pfius urbis ambitum ,8C partium diftributionc intelligim 9 pro loco/ 
rii uarierare futura eife oportere uariS, quandoqdem montibus non 
dari in proptu eft,utfeu rotunda, feu quadrangula,aut qua aliiqpbes, 
murorum deferiprione portis seque atep aperto in plano ducere. Vete/ 
res arehiteerti oppidis crrcundadis,muioru angulos iinpbarunt, q> ho 
ftibus laceffentibus magis, cg incolis defendennb 5 opitulent, q> item ad 
machinaria iniurias tolerandas fint nequaq ualidi. Et certe anguli ad in 
fidias atqt teloru miiTioncs, expugnatoribus nonihil coferunt , ubi ex/ 
curredi, 8 C (efe recipiendi facultas piletur. Motanis tn urbibus rjdc maxi 
mo interdum pfidio funt,ubi fc aduerfus uiarum occurf' offerant , Ad 
Pcrufiam urbe celebre, q> uicos hacillac quafi a manu difpafos digitos 
per obductos colles porrigat, fi nolet hortis anguli fronte petere, no pa 
rebit illic ubi multa incertit manu, 8C quafi aliqua fub infidenec arce ex/ 
cep tus, tela eruptiones cp no perferet. Itacp non locis omibus eiramdan 
dse urbis una eadecp ro ert.Poftremo inejunt uctcres,urbe ,',atcp nauim 
haudquaq effe oportere tam ampla, ut uacillet uacua, auc non fufficiat 
plena.Scd alij cp tutiore putarinr,confertirtimam uoluerc , alq q> opti/ 
inam fibi fpe pollicerentin pofterum, laxiori^ fpatijs dclet!tarifunt,a/ 
lrj fortaffis celebritati SC nominis pofteritati cofuluerunt. Naincp urbe 
quidem (olis aBufmdc conditam, quam Thebcm nuncupant CLX . 
Memphim centena et quinquaginta, Babylonem fupra treceta ite quin 
quaginta.Niniuciii bisducenta,arcplxxx.circuirtc ftadia ex ueterum hi 
florijs comperio. Ec fuerunt qui tantum concluferinc arcaqut intra fe/ 

£ cum ex urbis folo annua alimenta colligcrcnr.Hinc ex tietcre proner/ 
io illud probarim, quod aiunt, omnia, ut nihil minus, aut, fi m altera 
peccarte partem iuuet , hanc malim quae adauctum ciuium numerum 
■ per/ 


Vrbes (patio 
quam maxi/ 
m». 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTl 

percomode pollir excipere, cp quae fuos honcfte no capiat . Adde q? no 
ad tcdconim modo ufum SC ncceffitate urbs habenda cft , ucrutn $C ita 
habenda, ut d curis ciuihbus ad platear 'u, curriculorum, honorum cp, 
& ambuiationu, et natationum, &huiufmodi ornamctadelitias^igra 
uifiuna pateant ipacia,& dmerfiones. Referunt ueteres, Varro, Phuar/ 
chus,alrjq*,foliros maiores urbiiS moenia, ritu & religione diffinire. Iu 
Mos antiquo/ gatisenitn bobus mare &foemina diu aufpicato aencu aratrum trahe/ 
rura in urbe bat, flebar cjtfulcus primogenitus,quo mceniu ambitus defignaretur. 
dtfignanda, Boucfcemclla interiore, niafculo exteriore fequebantur aratrum. Co/ 
Ioni patres glebas fubmotas 8C fparfas profeiflum in fulcu refunden/ 
teSjincumulantesc^nequid difleminaretur, cum ad locos portarii ucn 
tum erat aratrum manibus fuftinebant, quointadu portarum limen 
rclinqucretur.Ea re praeter portas totos murorum amb:rus,& opus fa 
. cratu ducebar.Porras ne appellare quidc facras erat fas, Per Romuli te/ 
pora,inquit Dionyfius Halicarnafcus,patrcs inchoandis urbibus fol i/ 
tos facflo facrifitio ignes a nte tabernacula incendere, coi]? populu edu/ 
cere,ut expiationis gratia flammas tranfllirer. Pollutos nimirum ad ea 
rem facram non admittendos arbitrabant. Haec illi. Alibi cpperioprp 
feminata pulu er e cx tellure alba, quam pura nuncupant,(olitos ponen 
dor.um murorum line5 defignare. Et Alexandrum in huius telluris lo 
cum, cum Pharon conderet,q> pura defcaflet,farin5 fubicciile, qu£ rps 
uatibus futura praedicendi occaflonem pftitit,q? iftiufmodi procfagi]s 
natales urbium dies annotatis certos putarent euentus temporum pol/ 
fe praedicari. Quin SC apud Herrufcos ritualibus libris docebatur quae 
Hctrufca difei/ na,n ^ orenr €X nat *H urbium die fircula fucccflura. Id quide non ffiecfla 
li a de iirbitt t0 CGe ^°>^ e fl ua re fupi a fecundo diximus libro, fed captis expraefentui 
dic natali rerum argumentis atq* coniertura* Sic cos fcripfilTe meminit Ccnfori/ 
nus.Qiio die urbes .confutuantur, de his, qui eo die nani funt, qui diu/ 
tilTimc uixenntdie mortis luar, primifccculi modulum finire , cocj? dic 
qui clfent reliqui in ciuiratc,de htsrtirfum cius mortem, qui Jongijflin ia 
egiflet artate, finem efle faeculifccundi.Sicdcincepstempus reliquarum 
tcrmmari,mttti a dqs portenta, quibus admoneremur, quodep faccultr 
effe finitum. Haec illi. Tum QC addunt his argumentis Hoetrufcos dtdf/ 
cilTc perpuichrefua fgcula.Sic enim mandarunt memoriae quatuor pri 
ma ftiorum faecula annorum fuifle C . Qiintum cxxirj.Scxtum xx.8C 
C.Septijmum^totidem odiauum,tum demum agi per tempora Caela/ 
ru.Nonum Sc decimum fupcfle.Tum & faecula ipfa qualia futura (int 
non ignorari arbiti abanturhifceindicijs » Roma qdari orbis imperiu 


DE RE AEDIFICATORIA LIB, IIII. ?? 

habituram ex eo eomedhrunr,qi quadic condita fit cx natis per eam di 
cm unus regnum adeptus fit.Hunc inucnio fuiflc Numam.Nam codi/ 
tam urbe Si natum Numana xiq.Kalendas Maias meminit Plucarch 9 . 

At muro incmtfcam urbe Lacenee cp no habcrent,gIoriabant,Frcti era 

firoruciutumarrm's,&roborf,fatisl'cquideputabantmunitoscirclc/ 

gibus. Aegyptij a “t Perfaecp contra maiore in modii fuasurbes muro vrbes muris 

rum prjdidijs muniendas putarunt.Nacp cum alatum Si Niniues,atcj! smpltilimis 

ite Semiramis murorit craflitudinc fuis cfle urbibus uolucre , ut iiindH cuicvx', 

currusfuprema per operis amplitudine traherentur,altitudinecj! tanta 

eduxere,ut ccntenu excederet cubitu. Apud T yrum alta fuiflc moenia 

pedes cl. meminit Arrianus, Et coperti qui ne unis tantum comenti fue 

rint mcenibus.Carrhagincnfcs triplici urbe cinxere muro.Dcioccs ur/ 

be Cebatanam,tam S C fi edet in aedito polita , feptim o cinxifle orbe ait 

Herodotus.Nos ucro qiiad ruendamfalute Si libertate, hoftibus aut 

fortuna, aut numero fuperamibuspotiffima incile ipfis in muris praeli 

diaintelligimus^ecptftos^bamus , qui prorfus nuda uoluerint urbe 

«fle,nec]j illos, qui omne tuendi fui fpc,iplain moenium extrudtione po 

fuiffeuideantuivPlatoni tnaflentior.Nam efle quidem ciliitati cuiuis in 

ficum atep innatu, ut fingulis momentis rpis fit periculis proxima capti 

ui tatis, quado ita feu natura,fcu hominum moribus coparatum fit, ut 

habendi terminos, Sc concupifcendi fines , nullius ro flbi necp publice, 

necp priuatim pfcripferit.Ex qua una potiflimu re armorum omnis in 

iuriioborta efl.Qu aeft ita fint,uticp aiftodibuscuftodias,SC munitio/ 

nibus munitiones addendas quis negabit C Cacterum quod alibi dixi/ 

mus, omnium erit capacilfiina urbs, quae fit rotunda, tutiflim a, quae fi 

nuofisanfradibus muroru obualletur, quale fuifTc Hicrofolyma feri/ 

bit Tacitus. Non em fine difeiiminehbftem intra finus, aut certa cufpe 

frontibus machinas admoturi! ftatuunt.Comodttatibus til ipfo cx op 

pido capiendis profpicienius, quam re pro locorum oportunitate et ne 

ceflitate feciffe ucteres aducrtimus.NScp Antium quidem tictuftam ur/ 

bcm Latinam ad littoris finum amplexandam, oblongum fuiflie exue/ 

teris ruinae refidui apparet. Carrae ad Nilum quocp oblongi! tendunr, 

Polumbotram urbe Indorum in Grafrjs longam fuiflc fcripfit Mega/ 

fthenes ftadia lxxx.latam xv.diftcnramfcdin fkiuiiiin, Quadranguli? 

habuifle murorum dutflii Babylonem. Memphim ucro in dcltocliccrj 

modum pfinitam referunt. Dcnicp quacuniq,- probaris ambitus deleri. 

ptionem, fat pro rdncceflitate prouifum putat Vegetius , fi tam latos 

O polii 



LEONIS BAPTISTAE ALBERT1 - 

pofucris muros , urqDpulfatorcs armati mutuo fe obuia excurfionc no 
impcdianfi cxcicarimus ra altes , utfcalis admotistranfecndi nequeat: 
fi ita calce,ftrudurac$ firmanmus,ut arieti,machinisfj? non cedant, Ete 
Machinarum nim ma cbinarum duo funtgna.Vnu,quo idu , impulfuq?profternut 
, „ a opus, Alrcrvr, quo fuffodiunt muros arq? fubruunt . Vtrifq? magna ex 

5,1 * parte prouidebirur non nuiro magis cpfoffa.Nam murum ifticnifi ab 

infima aqua, aut firmo a lapide perductu non probant , fed ipfam fof/ 
fam, &Iatam,& admodu profundam exigunt. Nam ea quidem teftu/ 
dine,&' turrim ambulatoria , St iftiufmodi excludet, nc admoneri iux/ 
ra queant;3Cinuenta aqua, aut faxo, omiscuniculoru agendorucona/ 
tus fruftrabitur.Eft apud militares qiixftio,fofiam ncproeftct aqua re/ 
pleta habcrc,an ficca pr^fcrant.Incolaru enim ualitudini,no in poftre/ 
misconfulendir ftatuunt.Tum St hanc probant, in qua f» quid miflilm 
impetu corruerit,ilicoid tollere 8C purgare poffis commode* neiftinc 
aggeratus ingreffus hofti relinquatur. 

De mcenibus, propugnaculis, turribus, coronis , 8t portis, 
earumtpualtiis. Caput III I* 

S Ed redeo ad moenia.De his ducendis fie monent uctercs , lhterualfo 
uigenum pedum interpofito,duo intnnfecus muri fabricitentur,de/ 
do ponendi* inde terra ex fofiisegefta intermittatur , ucrtibuscf denfetur , tollente^ 
muri iftiufmodi, ita, ut de plano duitatis ad fimilitudine gradusquali 
cliuo molli ufq? ad propugnacula polTit afeendi. Alrj,cx foffa,inqiimt 
exempta tellurem pro aggere ad urbis ambitum ponito,nnirtnm]? ti/ 
nu ab ipfo fofloe aluco tollito craffiriidm e, ut terrg fuperurgentis onus 
perq ualide fubftincat * Ab hoc item alium intra urbe uerfus murti e/ 
ducito celfiorcm,aprioric|; diftante fpacio non angufto,fcd quanto A/ 
licfa&a acie cohortes habeant fpada dimicandi expedita . Muros itide 
ab exteriore ad interiore murum tranfuerfos mtcriadto,quorum nexu 
St adminiculo primarij inter fe his iunefti detineantur. St telluris inter/ 
miffbe uina urgente praeferant ualidius. At nos quidem praeter haec cos 
muros probamus, qui ita ftatuanrur,utfi tandem impetentium machi 
narum ui ftemantur,habeantfubftituturn areae fpacium, quo loci ilio 
tesaifideant,S£foflas ruina fui non Copleanr. In ceteris perplacet Vitru 
uius.Opus,inquit,muri fic fadundum cenfco , ut cius per crallitudine 
tabulae oleagineae uftulatx pcrcjcrcberrimj: inftruantur,ut utrarc^mu 
ri frontesinter fe quem admodum fibulis haftilcis colligatae , aeternam 
habeant firmitatem. Huiufmodi ferme a Pcloponncfibus obfi-fii Piare 
enfis obicciflc hoftibus muru referi Tlwcydidcs t Nam laterculis quidc 


DE RE’ AEDIFICATORIA LlB.ItII.54 

ligna inter mifcucrc,atq? multo firmature . Et muri omnes inquit Cx / 
far apud Gallias hac fere forma fune, Trabes diredtx perpetua? in lon/ 
giruduicm paribus inreruallis diftantcs inter ietntrorlus rcuinciuntur» 

3C grandibus faxis cffarciuntur,ita,ut trabs trabem non contingat, hu/ 
iulinodi ordinibuscoagmentandis iuftam muri altitudinem explent» 

Id opus 3C fpccie non deforme,& ad defcnfionem cft ualidum, nam ab 

incendio lapis, 8C ab ariete materia defendit . Hafcc in muris connexio/ 

nes funt qui non ualde probent, nanc^ aiunt quidem calcem &matcri 

em diu non conuenire,q> uratur QC abfumatur falibus.ardorccf; calcis, 

tum fi erit ut mifiilibus machinarum opus impetat,fict,inquuint,ut u/ 

niuerfi muri connexa exaggeratio, qaaflara commoucarur,8£ una oin 

nis ad ruinam reddatur prona. At muros contra miflilium miurias fic 

pulcherrime firmari arbitramur . Anterides bafi triangula imo in ho/ 

ftes angulo proiedlo denum interuallo cubitorum inter fc diftantcs per 

muri diredaones excitabimus, 3C arcus ab his ad alteras intcrduccmus, * . . 

atque teftudinabimus, &interuacua, quse illic, ueluti fcaphoe rclicfcoc clIdcg * 

funtjfubacfca paleis,argilla,ue<ftibusdenfantcs complebimusjricr hinc 

ut tormentorum uis,8£ impetus appellens lentirudine fruftrctur argil/ 

loe, fiet etiam, ut non nifi fparfim , dCiljco obftruendis feneftris murus 

tormenrorum affidiiitate queat debilitari . Apud Siculos pumicis co / 

pia perpulchrc id prxftabit,quodifticquarimus. Alibi pumicis, 8C ar 

gillae loco uon incommode utuntur topho,Gypfum etiam huic operi 

non recufabimus, Demum exhisfiqwdadfir, quod humoris auftro, 

nodturniscj? uaporibus obiec r tum fit,idlapidca crufta, atq; tectura uc/ 

ftiatur.Etin primis iuuabit ripam folTx exteriorem paulo ponere eia/ 

tiorem accliuirate,cp extern agri folum cft. Sic erh miftilium deftinatio 

nes muros urbis no arringent,i td fu puolabiint. Et iunrq muni contra 

machinamcta maftiliu tutiflimum putenreti, qui lineamento ita ducar 

ut fcrrx denticulos imitet. Atq placent ad urbem Roma muri , quibus 

dccurforiu ad mediam altitudine ineft,funtcp per murti apris locis veli/ 

<fcx fifiurx , unde furtim a fagittarrjsincaut 9 &,pperans hoftisfauciet» 

Et ad muru turres quinquagenos in cubitos quali anterides adigendae 
^pdeuntibus in rotundu froncib°,&,pceritaLc cclfiorcs muro,utq pro/ 
pius applicuerit miftilib 9 nudu obijeiat lat°,Sd coficiatur.Sic cm & mu 
rus a turnbus,et turris a turre mutuo dcfcndct.Turres quo latere urbe 
fpecftat,nniro nudatas ponito 8C apertas , ne liofte fonaflis iminiftum A urics » 
# ptcgant,Turrib 9 ,muriscj coronae QC decori funt, QC firmitate ex nexu 

O 2 , raaflc 



LEONIS BAPTISTAE ALBEfeTI 
afferunt, $C admotarum fcalarum irreptiones prohibent. Sunt quiper 
muros fub ipfispfertim turribus intennifla prxripitia 'relinqui uclinr, 
Emuniri pontibus ligneis, qconfcftim,autredu<fh', autdeiedli , pro ut 
res exigat,ufui aut faluti funt. Ad portarum utruq? latus, ucrercs aflue/ 
ucre geminas grandiores turres prgfiituere multa fui parte folidas,qu£ 
ueluti brachia, finusjfaucesc^ingrefrus fouear*Turribus nulla teftudo, 
fed lignea tabulata mterftrtiantur,q ubi opus fir,& rcuelli , &C igne ab/ 
fumi queant» Turriu tabulata clauis figi uetanr,quo maturius poflint 
hofte puincencedettirbari*Teda SCfecefTus non deerunt, qbus cxcubig 
hybernas pruinas^ eiufmoditcmporuiniurias tolerent .Propugna/ 
culis pendentiafiibfintforarmna,quibus lapidem 8C faces in hoftem 8C 
aquam etiam, fi quid portam inccnderit,fundas*, Valuas corio 8C ferro 
leiftas.ab igne uindicari prxdicant.De his ha&cnus.. 

De uiarum tam militarium,quam non militarium magnitu 
dine, format ratione. Caput V* 

P Ortarum ropro uiarum militarium numero habenda cft. Nam ui 
arum quidem aliae milicares,alix non militares*. Non hic illa iurjf/ 
confultorum^pfequor , ut acflusiumentorum iter hominu habcri.gra/ 
tta uiain utrumq? copfecfh flatuannSuntquidem militares, qua in pi o 
Via militans* uj nci ' a proficifa mur cum exercitu atq?. impedimentis*. Ergo militarem 
non militaribus multo eflTefpaciofiorem oportet* Et aduerti afTeufTc ue 
ceres poncre,ut effent cubitis nufq? minus ocfta . Exlcge xij*tabularum 
uiam fic fini unt,ut qux in porrecftu finr, latitudinem habeat pedes xrj ,, 
Viationi jnit^^M^wa^fracflumjidefl^ubiflexum eftxvi.Non militares fu nr,quibus 
a militari egredimur, autirt uilIam,oppidum'uc,,autxque aliam in uia 
militarem, uti funt per agrum adlus,pcr urbem diuerticula, Eft prxtc/ 
rea uiarum qddam genus,quodquide platcce naturam fapiat, iitifunt 
qux ad ceitosaliqs ufus habeantur, prxfcrrim publicos , puta quae in 
templum, in curriculum ,tnbafilicam ducat. Viarum militarium dutft 9 
noneofdcm ipfum per agrum efTcjatq.in^a urbem oportet* Extra ur 
bem omnino feruanda hxc funt, ut patula, ^apriffnna adomnem cir/ 
cumafpedtum fic,ut impeditiombus,citm aquarum, tum ruinarum fit 
libera SC expcdmfsima,utlatronibus ad infidias captandas nulla’ peni/ 
tus latebrae, nulli fecclsus relinquantur, ut ineam non pafsim undcuis 
aditus ad populationes patea nc. PoGrem o,u r di recft a,bre uifsi m n c$ fir D , 
omnium erit brcuifsim », non utilli^qitx i:edcifsima,fcd qux turifsiiv.a,. 
BialQi^ prolixiore paulo>^ parum eomodam ,.Sunt qui putent agrii. 

Priucr/ 



DE' RE AEDIFICATORIA LIB. IIXI ♦ ^ ,* 

Priuci natem clTe tutiflimn,q> eum profundae uix,quafi dimerfx fofTae 
perfccent,ingreflu ambigux 3/ pgrcflu incertae, 8C minime tutae, ripis cx 
tantibusjunde hoftis facile poffit obteri, Periti ores tutiflima putat, qug 
coaequatum per colliculoru dorfum agitur, proxime ad hanc accedir, 
jq ex uetere more extruefto aggere medios per cSpos dirigitur.Quiri 8>C 
alia ucteres ea de re aggeru nuncuparunt, & protc&a fic pducTta inultas 
de fe pbebit comoditates,n a m , cu ex profpccftus amoenitate per cellam 
exaggeratione ambulantes uiatores ab inneris labore 8C moieftia plu/ 
rimumleuentur,tu Sc multo interefi hofte longe prxuidifle, 8 C habere 
qufpofiisinfeftum urgente, aut modica manu difiinere,aut nulla tuo/ 
mm iacRura, fi fuperet, cedere, 3C ad re fit quod ad uia Portucnfem an/ 
notaui. Quando em Aegypto, AphricayLybia^Hifpanijs, Germania 
infulishominum ingens numerus,merciu maxima uis confluebat, (Ira 
tam effecere duplam , 8C in medio lapidu ordo eminens uti limes exta/ 
bat pcdcjUt prodirent altera,rcdirent altera, uitatapropcrantiuoffcnfi 
one,huiufmodi cfle militare uiam extra urbe oportet, expeditam, dire 
cftam atc£ tutiflima, Cum adurbeapplicucrir,fi eriteiuitas clara,&pr£ 
potens uias habere direcftas ampliflimas condccer,qux ad dignitatem, 
maicftatecp urbis faciat, Sin aute erit colonia , aut oppidum timffimos 
pftabitadttuSjfi non expedito in portam rcc r tabir,fed in dextram, aut fi 
nifiram prope moenia , acprxicrrim fub ipfis muroru propugnaculis 
diducetur. Intra urbem uero non direefla , fcd fluentum more in hanc,, 
atcjj in hanc, atc£ iterato in hancipfam cfle parte molli flexu finuofara 
condecet-Nam praeterii luci, q? ea quidem ubi prolixior uidebitur, illic 
urbis amplitudine opinione adaugebit, profefto uehementer quocj; co 
fert ad gratiam, ad ufus comoditates,ad temporucp cafus, S^neccflita/ 
tes. Etenim 3C quanti erit hoc 5 <SZ recftannbus ad fingulosgradus,fcnfiiTi 
noux xdifidorum facies obijciantur,ut cuiufcg domus cgrcflio,& pro> 
fpecflus ex media uix ipfius am plitudin e dirigatur , ut cum alibi nimia 
laxitas indecora fit,& etiam infalubris, hicipfa quocpuafiicas condu/ 
car, Vrbe Romam fcribit Cornelius, dilatatis a Nerone urjs effeda fer/ 
uidiore, 8C ea de re minus falubrem alibi contrain arcflis uiarum cru/ 
dcfcuntjxftate erit non umbrofa. Nulla item aderit domus qua 
non diei radius ingrediatur, 8C aura nunq erit im munis dN am unde uis; 
mota appulerit re<ftam,& magna exparte expeditam preterfluendi a/ 
ream inucnict, 8 £ucntos cade nuncj infeftos expcrietur,ilico enim retuB 
dentur panctu obiedu* Adde cp fi ingredietur hoflis 3 non miniis afroir 

O 3 te areg; 


Roma dilatat 
a Nerone* 



* LEONIS BAPTISTAE ALBERT! 

te a tq; Iateribus,qj a tergo lacefiirus periclitabitur . Dc militaribus ha/ 
<ftenu5«Non nu litares halce imitabutur,ni'forraflis hoc inter fit, q? iflic 
quidem ad lineam direde flerunt, cu angulis parietum, 6c partibus $di 
firioru magis conucment.Sed intra urbe placui fle copcrio uctcnbus, ui 
asadcfTe aliquasin€Xtiicabiles,arc|5 aliquas nullius exitus, quasingre/ 
dictis hoftis, noxius ue, anceps, fuit}; dirnfus hxflter, aut , ii cfle audaci/ 
orperfeueret,mature periclitctur.Efle 6C minutiores mas conferet, non 
in longum prodtufcas,fcd iu primam tranfuerfam uiam terminatas,uc 
quali non publicum, expeditunuj? iter, fed potius obiecfrx domus a di/ 
tum praebear, uam id 8C domibus lumiua paratiora, &C urbi quam uo 
lunthoftilemexcurfionem impeditiorem prxftabit ♦ Vicis intra urbe 
dilp.trfis,8t minime continuis habitam fuiffe Babylonem feribit Curti 
us. Platoni contra non uicosmodo, fed parietes etiam domorumha/ 
bcri coniundos ; p*acuit,idt$ opus urbi cfle pro muro uoluit. 

JDe pontium,fiue lignei illi fuerint, fiue lapidei, com moda locati/ 
onc,deq? illorum pilis,fornicibus,arcubus,angulis,riparum fubi 
cibus, cuneis, anfis,in(trarura 3C fafligatione . Caput VI* 

P Ons quidem ponfltma uixparseft. Pontis habendi locus eritido/ 
neus non omnis, na praeter id q> non extremum fcclufum cjjin an/ 
Pons ubi loca guLira paucorum commoditatibus relinqui, fcd medias in regiones ut 
dus. fibus uniuerforum patere pontem conuenit.Profetfto locandus is qui/ 

dem erit, ubi & facile ponere, fiCimpenfa no grauiffjma pf icere, S>C xter 
num futuru fperafle liceat. Captanda igitur uada non^pfundiora, non 
obruta, non incerta,non mobilia,fed coxquata, 8c manfura , Vitandi 
uomccs,gurgites,uoragines,8Cciufmodi, q mala per fluenta uerfant». 
Vitanditjj m primis anfractibus riparii cubiti, ctt exteras ob res(funtc/ 
nim iftic ripx, ut uidere licet ruinis obnoxix ) tu q> per eos ipfos cubi/ 
tos alluuionu tcpeftatibus rapta cx agris materia, 8C trunci, dC fylu £ no 
recfto, expedito lapfu deuehuntur,fed obuerfantur, aliae}; alias retar/ 
tando glomerantibus congruunt, uaftucp coacfbein cumuli! hxrcfcut 
pilis,undefauccs arcui! obftipatx fuccubunt, quo ad mokprxflantiu 
aquaru.deturbatur opus atq; diruitur , Sed funt pontiui alij lapidei, nltj 
ligneuPc ligneis prius, q? operx lint faciliores, poft de lapideis tranfi / 
gemrs. Vcrumqj fitmiffimu eflj^opoitet* Ergo is multa , 6t ualida lig/ 
norti copia corroborabitui\Qu3 ad re pulchre excquenda, illud Cjifa 
ris maiore in modu confert. Na pontis cjdem efficiendi loncm ficinftt/ 
tuit, Tigna bina fcfqpcdalia paululu ab imo .prgacuta dimcnfa ad alti/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.IIM. 5* 

tlidmem fluminis,interualIo pedii.duoru inter fe ningebat, Hxccir ma 
chinationibusimmifla in flumen defixerat, fiflucisfj? adegerat, non di/ 
redle ed perpendiculu,fcd prona ac fafligiata, ut fecundum natura flu/ 
minis procuberent.His ite contraria duo inter fe ad eunde modum iu/ 
dia intcruallo pedum quadragenum ab inferioreparte, cotra uim atejj 
impetum fluminis couerfa ftaruebAt.Hxcutracft,uti diximus, conftitu/ 
ta bipedalibus trabibus fupimmiflls iungebat longis quantum eoruiu 
tignorum iundhtra diftabat . Huiufmodi aure immiflae trabes binis u/ 
trinefc fibulis ab extrema parte diflinebant.Qj.ubus difclufis,arc£ in co/ 
traria parte rcuindlis, tata erat operis firmitudo, atc£ ea rerum natura, 
ut quo maior uis aquae fe incitaflct,hoc areftius colligata tenerentur iu/ 
ga. Haec materia inie&a contexebantur, ac longurrjs,cratibuscj; cofter/ 
nebantur, ac nihilo fegnius graciliores trabes, quas a fubrjciendo fubli 
cas nuncupant,ad inferiore parte fluminis obliquae agebantur q pro 
ariete fubic<ftx,SC cum omni opere coniun&fuim fluminis exciperent. 

Et alix item trabes fupra pontem extabanefluuio mediocri/pacio infi/ 
xx,ut fi arborum trunci,fiue naues dcrjriendi operis caufla cflent a bar 
baris miflx, his dcfenforibuscarum rerum uis.minucrctur, neu ponti 
nocerent. Ha; c Cxfar.Non fit ab re, cp apud V cronam nffueuerc ligne 
os pontes infternere ferreis uirgis , ea prxfertim parce , qua rhedam 3C 
carros trahebant. Sequitur lapideus pons, eius partes hae funt . Subi/ Pons lapideus 
,ces riparum, pilx,fornix,inftratura . Inter fubiccs riparum atque pilas 
hocintcreft, quod hx ualido penitus obnixu perflent nccefle tft, non 
ad fuftinenda modo fupcrinietftx fornicispondera,uti Sc pilx, uerum 
8>C amplius ad prima pontis capita,& arcuum uim arcendam SC conti/ 
nendam ne quid pandant. Ergo eligendae ripx,uel potius rupes( lapi 
dex nancj; obfirmiflimx)quibus potiscapita committas* Pilarum nu 
merus ad flutirj latitudinem referetur. Arcus impares cum delcdat nu/ 
mero, tum 8C conducunt firmitati.Nam medius fluenti curfus, quo £ 
coercione riparu remorior efl,eo 8C Iiberior,& quo liberior, ed & coci 
tatior,atqj impetuoflor deuoluif . Ergo is qdem linquendus cfl uagus, 
ne pilarum firmitati officiat illuifl5do*Etlocad j; per fluuium pil^ctdcm . 
funt, ubi ca Aigatiores,5£,ut ita loquar, dclidiofiorcs undae pterlaban/ 
tur .Huius argumenra loci dinofoHialluuionesnioflrabunt,alioc[n fic 
rem captabimus. Eos enim imitatiqui nucem flumine fparffrc, quibus 
collctflis obfclTi uefccrentur, perpetuum fluminis rranfltum fupra 
iange ad pafliis, puta m illae quingentos, quo prxicnim tempore 

fluti i/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

fluuius exereuerir,quidpiamtalcquod aquas fupnatet dcijciemus,Indi 
cio.frit aquas maiore illic fc contitare impetu, quo loci quacieccrisplu/ 
rimum cSueniant , Ponendis igitur pilis hunc uitabimus locum , eum 
captabimus, ad queiada rariora,tardiorac£deucncrint . Minarcx,cu 
ad Memphim ponte facere inftituiffet, Nilum deduxit alio per motes, 
abfolutotj; opere fuum in alueum reftituit . Nicoris A (Tyriorum regi/ 
na paratis omnibus, quae ad ponte aftruendum facercrjcffoffb lacu am 
plilTimo,fluuium diuertit eo, atc£ interca dum lacus implet ficco flumi . 
nis aluco pilas extruxir. Haec illi. At nos fic rem profequemur. Pilarum 
fundamenta per autumnum aquis deficientibus fiftcntur fepto circum 
ado, Septi faciundi modus hic cft.Pali non infrequentes duplici ordine 
i5C P tl » figunt,ut capitibus ab aqua emergantin uallorum fpecic, obducuritejj 

introrium ad pilas, pro uallorum ambitu crates, &C coplentur ordinCi 
intcrualla alga 8C luto,infpiffantc£ conculcatione, q? influere amplius a , 
qua nequicej poflit. Mox intra finuinfcptirefident, feu aqua,fai prae : 
ter aqua limus, harcna^uc fir,feu quid aliud operi mcomodum fit eximi 
Bali-’ larum tur, ^ octera perficiuntur uti libro fuperiore perfcripiimus. Ad foiidum 
15 P * enim defoditur, uel potius palis proruftis folum ardiflmic confpiflat. 

lftic aduerti egregios architcdos affueffe perpetuo pontis ipfius rradii 
perpetuam fubftituiffebafim,ca effecere non una ocm claufo flumine 
unico fepto,fed additamentis nouifliinaiam tum pofitis adigedo. To 
ca enim uis aquae omnino arceri, & conrineri nequicq por.Ergo fincri 1 / 
da fluento dum opus ducimus a lluaria funt,quibus laflctur contuma/ 
cta,p turgentium undarum» Acfluaria ifla’C,autipfo in uado aperta di/ 
mittentur, aur, ubi conferat, parabuntur forni ac ligneae, & canales peri/ 
files, gbus exuberans fluentis aqua fupfluendo labatur. Qz fitanroe pi/ j 
guerit impcnfg lingulis bafis pilis bafes ponito (implices,ut fint etflibur 
nae fimilirudine oblongac,prora SC puppi in angulum promiffa, 8C pfi 
nita,atcf; fcdPm aquae ipfius decurfum ad lineam dirigito,ut praepotent 
dum aquarum uim dilpartiundo comminuant, Meminiflc oportet urt 
das puppibus pilarum cj? proris cfle infeftatiores . Id monftraturcxea 
• • re,q? ad puppes pilarum fcecundior illudatur aqua,cj? ad proras, tum 
3C uiCuntur illicgurgitcs in profundum excauari , cum prorae ipfae al/ 
neo harena oppIctiorepflftanr.Qucc quom ita fint has cfl e partes in o/ 
mni operis mole munitiflimas, & adtolcradas aquarum afsiduasmb 
leftias firniatifsimas oportet, Ad re igitur uehementer coferr, fi profun/ 
dum opus ipfum pedamenti multo quaq? uerfus , 8C maxime ad pup/ 
pim protendetur, quoad etiam quouis cafu fubdempta pedanictorum 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. IIII. <, 7 

parte, multa fuperfint qti£ oneri pilarum ferendo non deficiant . Con/ 
fertejs in prini is,cjuisbalim ifticipfo a primordio^ ducere m accline, ut 
aqii£ fuperuadentes non prorupto irruat, fed lapfu molli facile dilabif. 

Nam prfeipiti cadens aqua fundum contonet , SC inde EuTta turbidior 
afportatcomota , & locii momentis excauat . Pilas adruemus lapide, 
quam id queat, prjgrandi longitudine, 8C latitudine eximia, qui natura 
fui gelicidijs relidat, SC aquis non maceretur: neqjalioquin facile diflol 
liatur, ncc£ facefeat fub onere.Coagntcmabiturcl! orni diligentia ad re/ 
gulam, ad perpendiculit, ad libellam, nexuris nunquam intermiffis, in 
lohgu,in tranfuerfum iunfturis mutuo coplicitis,fprera omni minoru 
lapiduinfradlura . Adigeturfp ex jre acus, &anf£crcbrf, eorum locu 
iisita preflis , BC ita difpofitis,ut ulceribus non debilitentur Iapides, fed 
firmetur captu, tolletur £g in altum opus,prora& puppi angulari toto 
uertice eminenti ufq; etiam exuberantes alluuiones pilarum frontes fu/ pj arum 

P etet . Pilarum craflitudo ad pontis altitudinem erit fub quadrupla. Cl . a q ilu j 0 
uereqtiino m angulum proras, ifiiufmodi, & puppim fed liemtcyclo ‘ c ' 
finierunt du<ftos,credo,limamentiuenudate. Er cyclum tamctfi habere 
anguliuires dixerim, angulum tamen ifuc in primis probo,modo non 
ira acuminetur , ut ad omnes lcues iniurias dccuffatus dehone ftetur. 

Quin et is quidem cyclo dcculTatus,dctonfuscj; placebit , fi erit non ita 
obtufus relictus , & impetentis undae celeritas infenfa refidet. Itiftu pilis 
angulum ftatuemus fore cui rectus angulus fexquiterrius fit,aurfimi/ 
nusdele<ftet,fexquialter.Haecdc pilis. Ad riparum fubiccs,fi quales op 
tamus, natura loci non praedabuntur, pilarunt opere firmabimus, no 
uiflimafcjiad ripam pilas ipo in (icco arcufq: aliquos protendemus,ut 
fi quid forte undarum adiduitas tcmpcftatum fuccclfuexripa abfter/ 
ferit, uia tamen producto in agrum ponte minime interfccctur. Forni/ 
ces BC arcus, cum cactcras ob res, tum propter acres, S£nufquain inter/ 
milTas carrorum intreniitationes efle oportet per q? egregie’ uaIidas,ScC 
mirifice' obfirmatas. Adde qj interdii traheda per pontem funt uaftifli 
tua fortadis pondera colofloru,obelifcor5, et eiufm odi.mcp Scauro li . 
mitarc lapident trahenti euenit, redemptores publici damna infecta mc 
tuaitr, Ea re pons, & lineamento , St omni opere ad perpetuitatem erit 
accomodandus contra carrorum incufiioncs crebras atque molcflil/ 
fimas. Deberi pontibus integros Iapides prggtandcs inducit ratio, & 
cileutaflentiamur, incudis exemplo. Namfigrandis.crpcrindegrauis 
illa quidem fit,malleoru incullfationes facile fuftineqfed d leuior, ieftibus 

P rcfulcat 



Arcus, 


Spina» 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

refultat , St comouetur, Diximus fornicem arcubus, coroplimenrisfjj 
conrincri,& araimeffe firmiiTimum cum qui fit rccfttus. Quod fi ex p i/ 
larum difpofitione ita rcfpondcat rcaus,ut cius nimirum procera in/ 
curuitate offendare, utemur commuto, riparum fubicib 9 maiori crafli 
tudinc multo confirmatis.Dcnic^ arcus quiuiscj ad fornids iftiusfron/ 
tes extabit coaptabitur ipfo ex lapide praeduro ct prjgradi nMofegni/ 
us, quam is, quem pilis mandandum duxcris.Etne erunt quidem gra/ 
ciliorcs in arcu lapides, qua utcrafficudine ad chordam fui ex decupla 
refpondcant. Chorda ne erit quidem Iongior,jq ut ad pilxcraffitudint 
fcxcupla,nebreuior,quam ut quadrupla refpondcat. Aderuntcf ad cu 
neos iftiufmodi mutuo innecftedos acus aerei, infiti,atc$ anfg minime in 
ualidx, tum ad arcum fupremus cuneus, qui fpina dicitur, erir, cum ad 
compares lineas cum exteris dolatus, rum habebit amplius quid piam | 

altero fui capite craffitudinis , quo non mfi fiftuca inferi , St leui ariete \ 

poifit intrudi *. Sic enim iubinde rcliquiper arcum fubiecticu/ 
nei arctius perftricfti conftanrius in officio perdurabunt. Com/ 
plemcnta omnia interftruentur lapide , quo nullus integrior nexura» 
qua nulla coniuncfcior afferri poifit . Quod fi fimuffimi lapidis copia 
ufcfcnon fuppeditabit complementis perfieiundis , imbecilliores pro 
neccffitatenon rcaifabo,modo toto jpfius fornicis dorfofpina,.&uirin 
que contigui ad fpinam adaifti ordines nequiccj nifi exprxduro Iapide 
afeifeant .Sequitur ut infrematur id opus, non magis pontibus,quaiu 
perpetuis quidem uijs denfandum eft folu m , infpargendumc],' glarea, 
ad cubiti craffitudinem, pofr fu peri nft ruendus lapis fultu harenx puK£ 
fluuiatiIis 9 autmarin£»PontibusautcjnfubftraturaS^folum cjmentio 
opere adfui arcus pare craffitudinem erit co£quandura,poft id, qux in 
frraucris calce fulcienda funt.In ceteris par ambobus erit rauo . Nam 
munientur quidem latera ftructura firmiffima , & fupcrinfternmir la/ 
pide nec pulillo^ nec uolubih,qui leui appulfu diuellatur, nec irem ani/ 
phftiino,adeo, ut illic u eluti in lubrico prolabi iumentimi , ficct/ 
per ir,r nat, prius, quam fixura inueniat, ubi ungula refritet. Atqui plu/ 
rimum quidc inter eft quoinftcrnafur lapide , aut quid putas longo , SC 
afhduo iumentorttm rotarum cf? attritu fieri, quando formicas ipfum 
per filicem pedum attritu cxcauaffe callem admoneamur c Scductcres 
aduerti , cum alibi,tum adTyburunam uix medium filiceo lapide in/ 
ftrauiffe, Latera ucro hinc atcp hinc opmiiffe glarea minuta* Id qui/ 
dem quo N iftxcrotc inftrata corrumperent minus, rccutemiumcnroru 

ungulas | 


DE' RE AEDIFICATORIA LIB.I1II. 

Uftgulas, alibi &pfertim ponnb 9 fublatos lapideis gradibus toto potift 
cracftu calles habuere ad Ipondas, quibus ambularent pedites nitidius, 
meditl aute plauftris equitibus ue relinqueretur. Cgterfl ueteres huic o/ 
peri filiceum lapide egregie, pbauerunt, Inter filiccsfiftuloftis comodi/ 
or,non eja durior, fed quia ueftigtjs minus lubricus. Qualicirncf; dabit 
Iapide pro rem copia utcmur,modo pduriflimi feligantur,qbus ea fal 
re uix pars in fter natur, qu5 potiffimum iumenta reptado petant. Et pe 
tunequide aequabiliore, accliuiorem penitus recufant, ponetur c^fcu fi/ 
lex,fcuquiuis lapis latus, cubitu craffus ne min 9 pede,fupremaUipcrfi/ 
cie aequabili, lateribus cohaerentibus nullis intermittis hiatibus difpofi/ 
rus adfaftigiu,quo exceptus imber diffundatur, Faftigiatio triplex. Na 
aur in medium Aratae decurret accliuitas,q> latioribus debetur uijs,auc 
in latera, q> ardiores minus impedit, aut redam per longitudinem per 
ducetur.lfta quidem modcrantur,prout cloacarum, riuulor uni cp au/ 
tus in mare, in lacum, autin fluentum pr jftantur.Iufta erit faftigario b» 
nos in cubitos digitum femis,Aduerriuetcrum acclinia, quibus in mo 
res afeenderent, triginta quoufq? in pedes pedem faftigiafle unum, Et lo 
cis nonnullis, utputa ad pontium capita , uifuntur faftigiata altitudine, 
ut fintfmgulos in cubitos palmo,fcd funt ea quidem brcuia 9 qux onu/ 
(Ium iumentum uno innixu prcctcruolct ♦ 

De doacis,ac carum ufu ac fpedebus,dccj; fluminibus Sc fodis a/ 
quarijs,nauigrjsinferuientibus, Caput VII. 

C Loacas ad opus uiarum (pedare arbitrantur,cj? fubtermedias per 
uias ducendae fint,q? ad inflernendas, coaequandas, purgatiores cp 
reddendas uias conferanc.Has ea dc rc hic non ncgligamus. Eminuero 
cloaca quid efle ego aliud dixcrim,q? ponte, ucl potius arcu alique lon 
gelanflimu nimirum,idcirco.in his cloacis conftitucndis,qusc hadten* 
de ponte ipfo aftruendo reccnfuimus, omia adriiodfi obieruabuntur. 
Atqui cloacarii quideufum ueteres tanti fecere, ut in nullo ope abfoluc 
do tantum iinpenfae,& diligentiae adhibuiffe ulpiam uideantur . Cio/ 
acas inter mirificaurbisRomaeopera primas annumerant . Non hic 
infifto , quantas afferant cloacae commoditates, ad urbis lautitiam, ad 
publicarum , priuatarum^que aedium mundicicm , ad acris falubrita/ 
ccm ,& fynccritatcm non inficiendam, Smyrnam urbem , in quaTre 
bonium DolobeIlaobfidionehberauit,uiarum dirc<ftionc,& operum 
ornamentis alioquin fuiffc pulcherrimam ferunt, fed doacac quod non 
adeflent t quibus fordes cuiifla; exciperemur , foeditate hofpitcs effen/ 

V z debat. 


Silices ad in/ 
Araturam qui 
commodioref 


Cloacarum u 
fus. 



■ LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
Senae. debar, Senis in Hethruria ad lautitiem dceft,qj dcfiit cloacj. Ex quo fit, , 

ut non foltim priina,ultimacj; noctis uigilia quibus horis collectarum , 
fprdium uafa cx feneftris funduntur, tota foeteat , utrum !i inde iterdii 
obfeoena , & grauiter humectata (it . Cloacarum aliae funt quas diffu/ . 
forias appello , immiflas aquas in fluentum, in lacum,autin mare de/; 
fundar, Aliae fubdiuae quibus, conceptae aquarum fordes non alio euo 
Cloacae diffu/ manf,fedquafi terrae alueotnhauftx fidendo conficiantur. Diifuforias, 
foriae, elfe fubftraras oportet Aratura decliui,ac prona , &Cfolida,q liberrime, 

diffluat, 3C q illic ftructa ftnt aflidua humcctatione non macerentur, Et 
Cloncc fulodi hafcc confert habere a fluuiofublatas, quoad turbidis alluuionib 5 non. 
nae. compleatur, & limo minime obftruatur . Sub diuis ipfo nudo erimus 

co tenti folo ,Nam terram quidc poetae cerberu, philofophi lupum die 
Terra ofhia deorii predicat.cp omia uorct,omia cofumat. Igitur fpurcities,Si q im. 
uorat Sc con/ tnilfa concipientur tellure conficiente euanefeent , & mitius uaporfi ad 
fumit, ffdiratcm odoris exhalabat . Sed uelim cloacas in quib 5 urina funden/ 

dafit,,pcul abduci a parietibus. Ardoribus enim lolis maiorem inmo/ 
dum inficiutur, atq,- uitiantur. Flumina prjterca, &foiTasaquarias,q 
prffertim ferendis nauigrjsfcruiant, cum itiarum rationibus cenfcndas 
puto,quando inter uchiculorum genera natiium aferibendam non in/ 
ficientur , tit & mareipfum natura fui, quid erit aliud demu, g multo 
patensuia.Scdde his nihil <ft hoc loco, quodqr lixius diireruiffe confe/ 
rat.Qiidd (i quid acciderit ut homini! ufibus ifta hjc minus fuppedirct, 
ciittuticutmanu,& arte, qua; forte offenderim uitia, emendentur, SCq 
defint conmoditates parentur, quarum rerfi fuo tractabitur loco ratio. 

De portuum cxtriuflione commoda,de tp platearum in ur/ , 
bc partitione. Caput. VIII. 

N Vncfiqua eil urbis pars , qu.x cum his conueniat.de quibus hic 
agendum eft, ca nimirum erit portus, Atqui portus quidem, ue/ 
portus. | ur j im curriculo efle 'carcer uidebitur, aquie curfum ineas,aut peracta 

i excurfione deftnas,8£ conquiefcas. Ali) portum fortaflis naiiigtj ftabu/ 

Ium cflcinterptabunttir.Eiio id uti uis, 8C carcer, &ftabulu,8C cocepta 
cultbcertefipoifcuiulcppropriucff.naiiima/a cellarum impetu ad (e 
recipere, tucri/afccro nccefleeff.Adfint latera ualida, & alta, tu & coap 
taturn habeat lpatii!oportet,ita, ut illic nauigia,8£ gradia SC onullacx 
dpi comodc , 8C acquicfcere tutdpoffint,quasresfi prjffabitipfapcr 
, fe locorum oportunitas,nihil erit quod amplius defideres, (ni forte, 
Athenis ucluti apud Atheas,qua treis habtiiffe portus naturalcsfciibit.T hu cy 

dides 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.IIH, * 9 

dides) animi dubius fis , que nam ex pluribus ribi praecipui! caprcSjubi tres portus 
terras,quas portus poftulct , profequare. At condat quidc ex his qux, naturales, 
primo in libro diximus,regiones ene , alias, quibus uenti non oes pol/. 

(iit j alias quibus eorum aliqui pcrmolefti St peralfidui uigeant, Hunc 

igitur praeferemus portum , qui faucibus mitiores , St feditiores auras „ 

lpirat,que 'ue ingredi, St egredi uolentibus uentis , ncqjdudum longi! ' 1 

expeceatis ualcas.Oes inter uentos placidiffimum ede borea arbitrant, 

tum Si aquilone motum mare ilico celTante uento quiefeere audro cef/, 

fantepbfidiu fludtuare affeuerant.Scd pro locoru uarictate ad nauium 

uftim quae conmodiora St expeditiora fint eligentur , optatur 8t pro/ 

ftmditaSjCum faucibus, tum finu,tum ripis, qnauim onerariam grane 

conuectis rebus non refuretiSt fundo ede purgaro, nequicq herbofo coi 

uenit.Tamctfi plurimum interdum commoditatis afferant herbarum 

denff,complcx£fjt radices ad ancoras obfirmadas.Malim tainc huiul/ 

modi elfe portum,ut nihil in fe concipiar, quod puritaten acris conta / 

miner,autnauesl£dat:utifunt alga,herbjc^aqs ortae. Nainfcftifliinos 

earinis hermes tineas, ateg lumbnculos,& putrefccntibuslittorib® pedi 

lentes fetores excitant . Portum quocp tabtfiaim Si pedilenten reddent 

dulces immiftx aqux , prcfertmi quas montes a nimbis conceptas de/ 

derint . Habere tamen conterminos, proximofq>fontcs,ac riuos unde 

puram, St natii leruabilem defumas aquam, Sf uclim expeditos, & dire 

tdos, St cerros cgrelfus habeat, immunes fyrtibus , liberos impedimeri, 

tis,tutus ab infidqs hodium , 6t pyratarum , tum Si in caput nixta cel/ , 

fos St confgicuos uclim aliquos uertices montium imminere infignes, 

iiotabiles,qs nautj procul dinofcentes,ueluti dedinati! uelificationis fi/ 

gnum petant . Intra portu ducenda cd ripa St pons,quo nattis exone/ 

rande comoditasfit proximior .Hgcopcra uctcrcs fecere, alij aliter, de 

quibus non ed hic edilfcrendiloc^.Nam eorum quidem ratio ad portu 

emendandi!, molecj? ducenda pertinet, quffuo dicentur loco, Habebit Qttx ad por/ 

etiam portus circuambulationem,6t porticum. St templ!i,qua cgrclfi t um ncccuaria 

naui excipiatur, Non decrHtcoIumnc,8Canfg,St anuli ferrei quibus na 

uis illigetur.Crebri datuentur fornices, quibusimportata condantur, 

Sufcirabuntur St turres pro faucibus altj, St munit j,ut ea ex (pccula ut 
lorum aduentus pr juideanr,5t notdurnis ignibus certos nautis ingrclP 
mondrcnr,St porpugnaculis nauigiafociorum tueantur, 8t rranfuerlg 
adqrientur catenj , quibus hodis excludatur. St a' portu, mediam ia 
urbem dirigetur uia militafisjconfluemf} trici non pauci, quibus unde/ 

P j quacg 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

quaqjmfblentem in da flem fiat irrupdo , habebitqjincrorfus fedu&ot 
finus minores, ubi debilitata nauigia inftauietur.Scd hoc qcPad portu 
pertineat non proetermittatur, celebres 3C fuere, dC funt ciuitates ca rc 
cunores,q> fauces , 8C pro faucibus ingreflum incertum habeant, & uix 
in oculis mobiles canalium diuerfiones in fingulas horas annatantibus 
cognitum » Hxc funt qux de publicis uniuerforum rebus dicenda uide 
bantur,ni illud addidens,q? partiri plateas iubeant, quibus in pacc co/ 
ueda mercetur, SC inuentus exerceatur , &in bello lignationes, pabu / 
lationes , 1 SC iftiufmodi tolerandae obfidxonis remedia feruentur. Tcny 
pium uero delubra, 3C b aulica, S£ fpedtacuium,eteiufmodi magis com 
munia funt, quam propria non multoru,feu facerdotes illi quidem ? feu 
magiftratusfim.Dc his igitur fuo dicetur loco. 

-VLEONIS BAPTI' 

STAE ALBERTI , DE RE AEDIFICA/ 
toria Liber V.in quo defingulorum operi/ 
bus tractatur. 

De regia ac tyrannica immitione,fiue habitatione, earum cjs . 
differentrjs 8C partibus. Caput Primum. 

Perum uarietates cum intra urbem, tum 8C in agro ad ci/ 
uium,incolarumcj: rarionesaccommodari oportere, pro 
ximo fuperio.re libro differtum us,cctnpertumcj; fecimus 
aliaciutum coetui uniuerfo, alia dignioribus.aliaignobi/ 
lioribus deberi sedificia. Qute autem uniuerforum gratia 
conucnirent abfoluimus.Singulorum neceffitati,quintus hic liber, co/ 
modiscj comparabitur. Qua in re & viaria, & ampla, & difficili expli/ 
canda, quoad nobis erit ingenij, indufiria-cg enitemur, ut intelligas uo 
luiffe mc nihil praetermittere , quod aptum ad rem delyderare quifpiS 
poffitjSCnihil afferre,quod magis ad exornandam orationem, qua ad 
exequendum inftitutum faceret. Ordiendum quide i dignionbus.Di/ 
gniffim i oramu funt, quibus reru fumroa,& moderatio committatur. 
Hi quide plures erut,aut unus . Digniffimum nimiru oportet effc huc 
qui caeceris p nefit folus, Qu a' igitur iftius unius gratia £1 a n t confydere 
mus.Si maximi intereft cuiufm odi foreipfum hunc conftituamus, illi/ 
us ne fimile,qui fanctc.pieCp imperet uolentibus, qui 'ue non magis fu/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. W *o 

is emolumentis, cpfuorum ciuiumfalute& comodismoueatur , anco 

tra eiufmodi,qui fibi parata effe cu fubditis uelitre, ita ut etiam inuiris 

imperetrNam cu caetera pla?rac£ omnia aedificia, tum 8C urbem ipfam 

non eande oportet eoru effe,quos tyrannos nuncupant, atc£ eoru,.qui ur b»^ 

imperium, quafi concefTum magiftramm inierint,ac tueantur.Rcgum 6=5 

emerit urbs munita,plus fatis, ubi aduetitium arcere bofte ualeat.Ty/ 

ranno,cura fui nihilo fegnius hoftes fint,q; alieni , urrinqj ci munienda 

ciuitas eft,aduerfus alienos, aduerfustf fuos,6e ita munienda, ut alienis Tyrannorum 

atqj criam fuis contra faos uti fubfidrjs ualeat. In hoftes urbem fuperio/ urbs., 

re libro munitam ferimus,in fuos quid expediat confyderemus.Perua/ 

lidum putat Euripides aduerfarium effe multitudinem natura fui, ea % 

fi fraudem, dolumc£m unum cotulerit reddi omnino inexpugnabile. Carrae* 

Carras apud Aegyptum urbem populofiflima,adeo utcuin diem de/ 

fundorum capita fi non plus mille efferantur,fofpitem, SC optime uale 

re arbitretur.Prudenriffimi reges crebra fofla aquaria ita d?uifere,ut ia 

non un3m,fed plurimas effe pufillas iundas urbes dicas ♦ Id ita fecerur, 

credo, ut mfi commoditas paflim diffunderetur. Sed ea re in primis ai/ 

fecuti funt,utgraues multorum motus non uereantur, SC qui roouean 

cur leuiflime comprimantur, uti fi quis ex magno colofTo duas plures- 

ue effecerit Itatuas tradabil es atq? portabiles. Romani nullum fenaco 

rem mittebant proconfulem in Aegyptum, fed equcftres uiros fingu/ 

iis locis diftnbuebant . Id quidem ea de re in&ituifle aiebat Amanus, 

netam apta ad resnouasprouinaa unius imperio ageretur. Et annota 

runt quidem urbem nullam riuium diifidqsimmuneradari, cuiusare 

am natura difereuerit, utifi peruadat fluentum , aut fi plures emineant 

colles,aut fi pars colle,pars iaceat plano muro interdudo commodifli 

me diuidetur.Ducendum puto, non quia Diametrum tranfueriam per 

aream s fed ueluti circulo circulum includas,nam ditiores quidem laxi/ 

oribus deledati fpacqsffacile priore a muro excludi fe pacientur,macel/ 

lumCy?,mediasc£urbis officinas non inuiti , circumforaneis cupidena/ 

ri]s relinquent,ignaiiaq;illaTereRtianignatOTiis turba,fartorum,lani 

orurn,coquorurn,6C aufmodi, plus ficu riratis, SC minus fufpirionisaf 

feret,cg fi ab ea primar^ ciues non excluderentur.lllud non fit ab re qd* 

apud Feftum legimus, Scr.T ullium patridos uico ltiffiffe habitare , m 

quo fi quid molirentur , cx loco fuperiore pofler opprimere . Murum 

hunc interiorem oportet ita ducere,uc nulla fit urbis regio , qua is qui/ 

dem non pertingat, 5C oportet, cum eseteros urbis muros, tum ina xi/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

mehunccralfitudine,omnicj; operis artificio , ualidifliinum attollere, 
& fubhmem,quo ad priuata cundoru tecta excellar, minisff 8C propti 
gnaculis,atc|? fortaffis etiam fofi~a conuenit hinc atq; hinc munire, ut g 
eu fatellites utrocj ^netfti latere tutentur . Turres mfupcr nen adaper/ 
cas introrfum,fed arcum tectas muro , &tam in fues cp in aduentmos 
hoftes expolitas effe lods oportet, praeferam quibus uiae, aut alta tem/ 
ploru tecfta dirigantur Jn turres uelim nullos, nili per muru ipfum con 
fcenfus dari,SC in muru , nili qua gmifer it princeps aditum patere . Ex 
arce per urbe ad uias, nulli areus,nu!lx ulpiam curres relinquedx,pro 
hibenda 8C mcenia,ni proiecturse , unde mifiilibus decurfitantes per ui 
cos milites poffint fubmouere.Deniq; ita paranda omis harum rerum 
aedificatio eft,ut edita omnia qui dominetur pcffideat folus, 8c Tuis per 
currendi uniucrfam per urbe facultatem remorerur nemo. Itaq; his ty/ 
rannoruurbs a reguurbe differt. FortalTis ea etiam re differunt, q> libe 
ris populis plana comodiora fint,T yrannus monte fit tutior . Cxtera 
Diff^r entia illorum aedificia, quse inhabitent &C regis 8C tyranni , plaerisqjin rebus 
gise ac tyranni non m0 j 0 Jnter f Cj uer um &C una cum plebeis priuaterum aediftdjs co 
cx urbis , ueniunt,nonnullis etia ab his ate^ inter fe differunt, prius dicedum qui 

conueniant,polt quid cuicffit propnu . Hoc genus sedium neceflitatis 
grana conftitutum interpretantur,infunttamen partes aliquae, ahcqn 
commodse,quas ufus Si confiietudo ita uiuendieffidt,utputcntur peni 
tusnecell'arig,utieftporticus,ambulatio,g€ftatio,S<:eiufmodi,eanos, 
quando fic xdificanonis ratio luadcat,non ita diftinguemus , ut com/ 
moda ab ipfis necelfartjs fegregemus,fed fic, ut quemadmodum in vr/ 
bibus,ita 3C in aedibus iftiufmodi, alia uniuerforum effe, alia paucoru, 
alia fingulorum dicamus. 

De porticu,udtibulo,atrio > f 2 la,fcala,itionibus,apertionibus,po 
ftici s, occulas recefTibus,cxladscj; dlffugijs.Prinapum ac priuato 
rum xdes in quo differant . Prindpis quoq; & eius uxoris 
dilcretaconiunctacp habitarione. Caput II. 

P Orticum quide $C ueftibulum non feruorum magis(uti Diodorus 
putat)c£ uniuerforum duium gratia pofitum arbitramur.Intra ae/ 
des ambulatione,aream,atrium, falam ( qua a faltande dida puro, cp 
in ea nupriaru 3C conuiuarum alacritas celebretur) non uniuerforum, 
fed potius incolarum funr.Caenaculaalialiberoru effe , alia feruorum 
confiat, tum dormitionesmatr6narum,uirg!nu,hofpiturn,fingulciu 
ferme funt» De uniuerfa iftorum partitione quoad generarim pertine/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V. gi 

bac, diximus libro primo, in lineamentis,numcro em arrplitudie, SC fi 
tu pro cuiufq; ufu apte' expediantur neceiTe eft,nucifta partiailatim £>/ 
fequamur. Porticus & ueftibulii adiru honeftabitur, Aditus, cum uia, 
qua pateat, honeltatur, tum 8C operis dignitate, qua perfiniatur interio 
ra cjenacula, 8C cellae, & eiufmodi lods difponetur aptis, ut immifia co 
mode ferucntur.ut bn cum aere,folibus,uentis tf conueniant,ut a d uf 9 
expetitos accomodentur,diftinguenturcj necjd comertia,aut hofpitu, 
aut affiduorum iftis dignttate,cornoditatem,uoluptate'ue minitant, il/ 
Jis petulantiam augeant,ac uelutiin urbe foru, plateae, ita in aedibus a/ 
trium, fala, 5c generis eiufdem habebuntur, loco non reiedto,non abdi 
to,nec angufto,fed proptafintut caetera,in eas mebra expeditiffime co 
fiuant.In has quide fcalarum 8citionum apertiones , in has conuiuarit 
felutationes,& gratulationes terminabunt. Rurfus habebit aedes adit 9 
non multiplices, fed unicfi,quo ianitoreinfcio ingredi nemo, autafpor 
tare quidptapoffit. Apertiones, cum ofliorit, tum SC feneftraru cauebi 
mus,ne furibus,ne'ue ite uicinis pateant ad turbanda, {pedtanda,nofcc/ 
dacg quae intus, aut dieantur,aut gerantur. Aegyptij ita domos priua/ 
tas aedificant, ut extrinfecus nullae feneftraru apertiones appareant . O/ 
ptaret fortaflis quifpiam pofticam adeffe ianua, qua mefies,feu rheda, 
feu tumento inueherentur,nequid inqnam entis primaria ucltibula de/ 
honeftarentur, adderent cf pofticula fecretiorc, qua infria familia folus 
dominus admittere occultos tabellarios, et internuntios, egredi cf ex ar 
fcitrio poffit,prout tga rerumcj modus ferat . Hofcc non improbo,il/ 
tud peruelim nondeefle abditifemas latebras, occultilfimos receffus , 
& caelata diffugia,ipfi patrifamilias uix agnita, quibus aduerfis cafibus 
argenmm,ueftem,fecp,fi id ita mala tempeftas tulerit, faluet . Fecerant 
ad fepulchrii Dauid loculos, quibus thefaures ex regis haereditate con 
derent,arte mirifica, na ut nullatenus pofien t effe manifefii.Ex quorum 
uno poft annos M.CCC.Hircanum pontifice, ait lofephus, auri talcn/ 
ta haufiffe tria millia, ut obfidione ab Antiocho liberaret ciuitate , T 5 
et poft tempora Herodem ex altero magna quocf rapuifle uim auri p/ 
didant jn his igitur aedes principum cu priuatis conueniunt. Inter prin/ 
cipii 5C priuaforum aedes hoc maxime intereft , q earum uurrqi fuam 
in primis natura fapiunt . Iri hac quidem quSsplurimorum funt ufib 9 
id icar r, numero SC amplitudine excellere.in altera, quae paucorum, 
aut fmgulorum funt, cultiora magis, cp ampliffima fieri conuenit . Tu 
SChocintereft,q> inhisetiafingulorum receptus naturam fapiant prin 

Q_ cipum 


Thefatiri/n Ce 
pulchro Da/ 
uid. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
cipum neceffe eft,quse quide plurimorum fint, quando nufqjin regum 
domibus non fu j>nuit multitudo, in alteris uero priuatisdomibus pap 
ces,qu3eplurimoru funt,ita quocf pofuiffeiuuat, ut ne plus quidem re 
gia domus mebra penitus diftincffa,uxoris,uiri,rniniftroru,ita utquj/ 
non modo ad ulum,uerum Si ad maieff ace peru neant, ubiq; fuppe/ 
ditent, Si nuilaexdomelticorum multitudine confufio redundet. Diffi 
cile.fane id,8i quod haud queas unico fub tetfto efficere. Ergo cuicg hia 
Si regio. Si area,fuum cf integru tecti fpariu, Si opus dabitur. Sed ita iu 
gentur tecto. Si irionibus,utferuorum,domefticoruc}; manus,du prae 
Itandis operibus properant, non ueluricxuicin a aliqua domo ac citi fe 
fepraebeant,fed praefentes praeito Si proptifint. Atqui paruuli,ancill£, 
garruljeC^ cohortis hrepitus a uirorum comertrjsfecludantur, Si mini 
Itrorii omnis iliauririesfeparabirur.Principum confeffus Si triclinia di 
gniffimo ftatuentur loco. Dignitate afferet loci celiitudo. Si fub oculis 
ipectatu mare, colles, Si amplaregio .Tota uxoris domus omnino a 
principis uiri domo fecernetur,pr 2 erer id, quod ultimu conclaue Si ge/ 
niralis lecti dormitiones urrifq? cdmunia patebunt.Oftio Si ianitore eo 
de uno amboru domus claudetur atc£ cuftodierur . Caetera quibus eae 
ab aliis differat magis propria funtpriuatorum c| principum, de ipiis 
ergo fuo dicemus loco.Nam praeter ea quae priuatis eoru uf.bus deber» 
tur, habere quidem oporter aditum ex ipfa militari uia, ipfo q? praefer/ 
tim fluuio aut mari, tum pro ueffibulo laxos receptus, quibus legato/ 
r um, procerum c£ commeatus 3 feu uehiculo 2 feu uimcnto uccti excipi/ 
antur. 

Dcporrxais,atrij,coenacuIi scltiualis,authyemalis, fpecula: Si a? 
cis commoda a ftrucnone. De regiae ac tyrannicae 
fedis proprietate. Caput III* 

Porticus. T^Orticum Si teiffa non hominum folum gratia, tierum 8C iumento/ 

1 rum udimadefle,cbusafole8iimbrtcontegantur . Adueftibultf 
Vcftibulum. P orncus ambulario,geftario. Si eitmr.odi pergrata eft,ubi iuuentus fe/ 
nior es a principis colloquio redeuntes expeeftans exerceatur faltu, pila > 
chfco,luCta.Pro penetralibus fubinde arriu,bafjlicam ue,ubi clienres.d* 
fputando patronos praritolentur, ubi Si princeps ius ditffurusad tribu 
nalfedem hamae. Subinde eoncoenaculum,ubifenioresprincipumfa/ 
tutatum conueniant,Si rogari fententiam dicant.Idcf fortafTis ahud £/ 
itiuum, aliud effe hyemale conuenit,Si omnino patrum 3 qui conucne/ 
rint aetati feffae^Si dilitqs psolpiciendum elqne quid tllk ualuudinisd/ 

aer/ 



DE RE -AEDIFICATORIA LIB. V. st 

tierfum influat. St quantum ratio, & neceflitas temporum poftulatre/ 
bus difceptandis,ftatuendis<f , poflint fine ulla uel minima impeditio/ 
ne commorari. Comperto apud Senecam, primum omnium Gra/ 
dium , mox Liuium Drufum infiituiffe non uno loco audire omnes, 
ied habere turbam fegregatam , 8t alios in fecretis recipere, alios cum 
pluribus, alios cum uniuerfis,uti amicos primos, St fecundos eo patfto 
notaret, id fi iftiufinodi in fortuna,aut licer, aut placet, ianuse diuerfie fi 
ent,St plures, quibus alia ateg alia parte recipiant, ac receptos mittant, 
8t quos nolint excludant fine contumacia. Aedibus Ipeculafuperemi/ 
neat, qua c' ueftigio cuiufuis motusfiat certior.Itaque in his,& tfiorura 
firaihbus conueniunt,in quibus uero differunt haec funt. Nam regum 
quidem aedes in media urbe aditu facilis, ornatu uenufta , lautitiae ele/ 
gans magis quam fiiperba fit condecet. T yranno non sedes magis, £J 
arx locanda eft,ut fit necg in urbe, neque ex urbe . Adde quod ad re/ 
gis aedes fpedtaculum, templum, procerum cf tecta pulcherrime adiun 
guntur. Tyrannorumfedesquaquecircumfpatiosinmodico fegre/ 
gads omnium xdificijsfefe contineat neceffeeu, Honeftiffima, St quae 
urrumtj deceat, ateg iuuet erit aedificatio, fi necg exponetur regia pates 
adeo, ut infolefeentes nequeat depellere,neq! difiinguetur arx,ita ut car 
cermagis,quam iautiprinapisdiucrforiumuidearur . Vnum hieno/ 
lim prxterire.Nam commodiflimae quidem tyrannis fiint occultae, St 
latentes intra craffitudinem parietis fiftulae aufcultatoriae , quibus fur/ 
tim captent quid feu hofpites,feu familiares inter fe colloquamur . Sed 
quum regiae domus proprium fit, omnibus pene' , acmax/meprima/ 
rfisin rebus aliter fe atque arcem habere, officijeritarciregiam adiun/ 
gere, quo St rex fubitis cafibus, arcem ueteres urbibus ponere infiittie/ 
runt,quo in aduerfis tempefiatibus refugium haberenqubi uirginum, 
matronarum cg pudicitiam cum facrorum ian cftitate tutarenmr. M emi 
nit quidem Feftus arcem apud ueteres religioni facratam fuifle , St ap/ 
pellan folita augurialem,arcanucg illic fieri quodda lolitum per Uirgi 
nes facriSciu,occultii,longecg a uulgi notitia remotu. Ea de re prifcorS 
arce nullam efle teplis uacuam inuenies.Sed arce tyranni fibi ufurpaue 
re, loci cg pietatem, ac religionem ad fcelus,imtnanitatecp uerterunt, ca 
lamitatistg fandtum illud refugium erumnarum fomettim reddidere. 
Nos remqi fequamur. Ammonqs arx ad tepluro muro circuibatur tri 
plid.Primaextabat munitio tyrannorum, proximaconiugum cumli 

Q.1 be/ 


Fiftulae aufcul 
tatorix. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

beris,ultima fatellitum erat fedes, Aptu opus, ni magis fpcctet qui tolt : 
ret cj? qui inferat uim. Ac mihi quide uti eius militis fortitudo non pro/ 
batur quidem, fi nihilo plusprceftet, c| ut infultantem hofie obdurat* 
perferat, fic 3C ab arce expedtandum puto,ut non modo fuftinere lacef/ 
fientera,uerum St compefcere impetentes ualeat, Vtruncj tamen ita cu/ 
randum,utuehementeripfum adfolum qusefiffe uideare, Haccut afie/ 
quamur,loci !itus,& murorum ratio proeliabit. 

De arris,fiue maritima illa fit,fiue in plano, fittein monte fuerit fi/ 
ta,, commoda extractione, fitu, ac munitione . De podio item, a/ ' 
rea,muro,foffis,pontibus,&: turribus eiufdem. Caput 1111. 

D Vbitareuideo peritos rei mihtaris,arcem 'ne elTefirmiffimam ut 
lit,colle,an plano collocetr Collinas quidem non dari ubi'uis e/ 
iufmodi,ut obfedifie St diruifle nequeas, necj; plana,fi redleaftruantur, 
impune attentari armis. De his non difputo . T ota nepe res locoru efi 
eportunitatibus commendanda,ita,ut quoe de urbe diximus, omia ad 
ponendam arce confummentur . Omnino habeat arx oportet expedi/ 
tas irruptiones, unde in hoftes,in ciues,in fuoscj caftrenfes, fi qua fedi/ 
tio,aut perfidia id exiga t,& fua. St externa pofiit auxilia libere petere, 
atq? immittere tellure, fluento,lacu, mari, Percomoda erit arcis deferi/ 
ptio,quoefibiiunget omnes urbis muros, quafio Iitera, ingentes C.in 
flexis cornibus prachendanr,non circumcludant, fic, aut a quaplures 
radi] uduti ad circumferentia exeant,ficem quod oportere nuper dice/ 
ArX urbis po / hamus, necg intra urbe erit arx,nec]; adeo extra urbe» fi quis arcem 

uolet breuiffime defcnbere fortaffis non errabit , fi eam dixerit poftica 
effe urbis,omni ex parte egregie mumtiflimam.Sedfit ea quide, uti uo 
lunt, operti fupremus uertex,SC urbis nodus, minax, afpera , rigida cj 
fit oportet,pertucax,inutdta:pufilla qp ampla erit tutior. Nam hic pau/ 
eorum fide,illic multorum officio indigebimus. Et quid ille apud Euri 
pidcm,Nunq fuit multitudo non referta malis ingeni]s, itajftic in pau 
cis fidesminus incerta erit, qua in multis perfida. Ards podium ponet 
folidujUaftis lapidibus,linea extrinfecus obliqua, quo icalae admotae 
curuatu debilitentr,& qui applicuerit ho fts ha-rendo admurudimil/ 
fos lapides non euiter,SC tormentis immifTa non ufej arietent,fed ex ob 
liquo diffileat, Area introrflrs paffim latiffimis 8C craffis lapidibus, du/ 
plid ateg etiam triplici folio dimtffisinfternetur , ne quid cuniculis fur/ 
rim obfidentes irreptent. Murus altiffimus,folidiffimus,craffi'ffiniusc£ 
ad Apremas uftjj coronas attollatur,qui pulcherrime machinarii uim. 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V. et 

Sf-miffilia refutet, & fcalis.aut etiam aggere, quoad innos fit , minime 
queat sequari.Caetera uti de urbiu muris diximus gficientur.Prgcipua 
quide ad tuendos urbis 8C arcis muros in hoc erit ratio , ut cures penit 9 
ne hoitis impune propius poffit appeliere.Id fiet, cum fcffa, qua dixi/ 
mu5,profundafg,lata%,tum 8i furtarijs(ut italoquar ) fub fiffurisper 
ipium imum podq difpofitis,unde hoftis dum fefcuro fupne proteget, 
qua fit parte non tectus tranfuehetur. Hoc enim genus defenfionis om/ 
nibus ante eft.Turius enim ifticoccafionem conficiendi hoitis captant, 
breuiore finiunt linea, raro petunt hofte fruitra.cui totit corpus operi/ 
re difficile eft,unumcj? obuiu hofte, fi praeterit tjlum, petet proxim um, 
aut interdii unura,& item alterum, & altera . Superne autem immiffa 
non fine periculo deftinantur,uix unu tantum petunt, qui SC proeuidif/ 

{c,8C Uui momento decKnaffe , SC breui fcuto refmaffe immiffa queat. 

Si erit arx maritima circuuada impedientur palis, faxis, ne nonnuncp 
machinamenta propius poffmt appellere . Si erit plano, fbffa aquaria 
circ5dabm.tr, fed ea ne quid puridi aeris adfei at,ufq; fodietur, quo fca/ 
turiat uiua aquam. Si erit monte,prDecipitijs uallabitur , ubi licebit his 
omnibus utemur, Quibus uero ex locis tormentorum miflilia poflint 
impetere, cycli,aut potius anguli murorum ueiuti prorse in acutu obi) 
cienttir.Non me fugit q? periti aliqui militia afferunt contra miflilium 
impetum muros praealtos fore no utiles.Horura em ruina aequatis fof Ad arcem tur 
fis expeditiffimuuprxberihoftibus irruentibus aditum. Hocnon eue/ risuna prima/ 
n:et,fi,qu 3 efupradiximus,obferuabuntur.Redeo ad re. Ad arcem tur ria excitanda • 
risuna primaria exarabitur, multa fuipartefolida, toto opere robu/ 
fta,undic$ munita,C3eteris celfior,acceffu ardua,ingreffu non nifi pon/ 
te mobili.Mobilium pontiu duo funt genera. Alterii,quo inuerlb dau 
ditur egreffus. Alterum, quo porrecto, atq; retradto utimur, ubi acres 
lafauiunt uenti.Pofterior commodior eft.Turres quse circupctere hac 
mifftlibus poffunt parte huic uerfa nuda; habebuntur , aut muro recise 
relinquentur gracili. 

Quomodo excubiarum in arce ftationcs,& fori diiponenda , te/ 

<Saextruenda,3C quibus obfirmanda , De reliquis item rebus ad 
arcem regiSjfiue tyranni neceffarqs. Caput V, 

E Xcubiarum ftariones,3£ propugnatorum fori diftnbuentur,titaHj 
infimas arcis parres,alxjfupremas,alij alias difiindtismuneribus,fe/ 
dibuscj curent, demu aditus SC egreffus, & om nis partitio fic habebit, 

SlparatajSC munita, ut necg amicorum perfidia, neq; inimicorum uis, 

Q, 3 fraus 


• LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

fraus'ue poffit ludere. Arcis tecta ne tormentorum ponderibus obru/ 
antur,ad acutu angulufinientur,aut ualido opere & Ipiffiffimis trabi/ 
bus abfxrmabuntur,poft imponetur cruda, SC in eam praeterea tubuli, 
per quorum uacua exceptus imber pfluat,nullo calcis, aut limi fultu il 
litiinfternentur.Poftremo teftaceis fragmentis, uel potius pumice fug/ 
«ofparfis operietur binum ad cubitu cralfitudine.Sic neq; ruentium' po 
derum in fe,neqs ignium iniuria uerebuRtur.Summatim quide erit arx 
perficienda, uti fi pufiilam quandam urbe coaedifices. Pari igitur , atcg 
urbsipfa munietur opere, & arte,caeteracf coaptabutur quoe ufui fint. 
Non deerit aqua, fuppeditabit ubi milium, arma, frumenta , pernam, 
Ousetnarce acetu,& inprtmis ligna colloces arer afferues,8C in arceipfaturrisiftacc 
^Deditare de prinaaria qua dicimus, ucluti minutior quaeda aderit arx, cui prorlus 
, ”1 defit nihil eoru,quae arcibus defyderentur .Habebit cifternam, SC loeu/ 

los rerum, quibus fefe abunde alat & tueatur . Habebit aditus , unde in 
fuos ena. imiitos irrepat, Cc unde petita fubfidia immittat . Illud hic no 
prsetereo cuniculis aquarqs arces interdu defenfas,interdum urbes clo/ 
acis captas fuiffe.Horu utrucp iuuat r.ucqs emittendis. At curafie opor 
tet,ut iftiufmodi res multo minus laedere poffint,cp iuuare.Fient igitur 
aptilTimi,dcentur tortuofi,excip:entur profundo,ut neqj armatus per/ 
uadere,necp inermis in arcem euadere, nifi uocatus , admiffus cf fitpo/ 
tis.Finietbclhirime eloaca,aut ponus deferta , SC ignota in arenaria,aus 
fecretis temploru fanifeis,ac buftuanjs. T umfi humanos cafus nequic 
qua neglexi fle oportet, nimirum iuuabit notos fibi habere ingreffus m 
fimam in arcem,quibus fi quando euenit,ut ex.cludatur , poffi t attepe/ 
rate irrumpere cum arrr.atis,& fortaffis conferet ad hanc rem , partem 
habere aliquam murorum abditiffimam , quae non cx calce , fed creta 
obfiructa Itt.Vnius tantum gratia qui caetens prnefit,fcu fit ille quidem 
rex,feu tyrannus, quid fedffe opotteat diximus, 

Refpubiica quibus confiet, Vbi& quomodo domus rempubfiea , 
adminifirantuim&Pontificutnconftituendee.Detemphsmaiori 
busacminoribus,delu6risacfacellis. Caput VI. 

S Equitur ut ea tranfigamus,quseht requirant, qui non unici tantum 
praefunt,fed limul plures gubernent re.His aut tota refpubiica qua/ 
bus confiet, 13 unus magtftratus integra comittetur.aut partibus diftribuetur, Con 
ftat refpubiica facris,quibus fuperos colimus,his pontifices produnt, « 
Raphanis, quibus hominu focietas SC falus cotineatur . His domi fena/ 
tor iudex, fortis caftrora dux, & claffispf«ftus,& huiuunodi , Cufui» 

ifto 



DE RE AEDIFICATORIA LIB* V, <r 4 

illorum duo debent genera do mfcilq, altera quod ad fuu pertineat of/ 
ficiu,altcru quo fe, familiam q?fua recipiat.Larem quide familiare ha/ 
bebit quifq? fimile huic, cui fefe pro uitae inftituto effe uelit fimile,aut r« 
gi,aut tyranno,aut demu priuato.Sunt tn aliqua quae huic hominu ge 
neri apprime debeatur. Praeclare Vergilius.Secretainqt erat patris An 
ch if$ dom 9 ,arboribuscj? obtecfta recefferat .Intellexit quide primatu 
des,& fua 5 8£familice gratia auulgiignobilitate,&fabrorutumultu 35 
ge abcffe couenire,cu exteras ob res,ob delitias,comoditatesq; fpario 
ru,hortou,amoenitatu,tu ne tanta in familia, ta multiplia, ta uana la/ 
fciuiesiuuentus(du ommCr ferme neo uiuat fibi,tibo,pctuq; alieno plg 
ruc£ infaniatjmariroru querimonias excitet,cu eria ne quid improba fa 
iutantiu ambitio plus faris patronos inquietet . Et pruderiflimos uideo 
principes non modo extra uulgi frequentia , uerii &C ab urbe fecdTiffe* 
ne quis plebei us,nift magna impulfus re moleftiore affiduitate infeftet. 

Aut quid tanti erunt iftorum opes,fi no licuerit interdum ociari,6£ p i/ 

grefcere.Iftoru quide domus qualefcunq; fint habere admodu oportet 

falutatoru conceptacula capacia, 8C egreffum SC uia, qua prodeat in fo 

ru, minime angufta,ne,qui fectantur familiareSjdientuli,^ cohortales 

8C qui (e congerunt ut togatulorum numerum augeant^nter ftudia co 

mitandi preffuris turbentur* Quae autem fint ubi fefe hi proceres pro fii 

fcepto munere excrceam,in promptu eft,Senatus curia,ludexbafilica 9 

praetorioue,Dux caftriSjdafTcq? 5C eiufmodi.Quid pontifexr huic qui 

dem non templum folum,ucrum 8C , quae illi funt cafirorum inftar,ap 

prime conueniunt, quando militiam & pontifex, <5£ qui fub potifice fa 

eris adtnimftrandis additi funt,acre SC laboriofam agunt ( quale in eo 

!ibro,qui pontifex infcribirur > rccenfuimus)uirturis aduerfus uitia , Te Templiinu 

pium aliud maxirnu,quo funimus amiftes folenni ritu ftatas ceremoni 

as 8C facru faciattaliudjCui minores pontifices pfint,quo in numero per 

urbe regioneSjfacella, 5C in agro delubra funt* Teplummaximfime/ 

dia in urbefortafiis comodtus,fedudu aute a conferta cium multirudi/ 

nCySC frequentia honefiitis, colle digni us,pla no flabilius collocabit ob 

terrae raotus.Dcmun>co ponendi! erit loco tcplum, qfit fumma futui 

ru cum ueneratione et maie flate, Inde adeo rircumlonge a cofpcdu abi 

gendee funt penitus rerum omniu fbrdes,impuritates,indecentiaecj;,q/ 

bus patres, matronse 5 uirginesfupplicatu accedentes aut ofiendanf,aur 

afanctimonix obeunda mfrituto praeuerrantur, ApudNigrigencum 

architedum ( qui de limitibus fcnpfitjfic inuemo , prifcos archite/ 

dos. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

flos putafie deorum tecta refle haberi , quae frontibus in occidente uer 
gevcntjfed placuiffe pofterioribus omne eam religionem conuertere,et 
qua coeli parte primum terra il!uminetur,ed uerfus tepla & limites pb 
fidendos p'uta(fe,ut ftatim furgente ex aurora folem confpicarentur. 11 
lud tn in delubris,faceilisf$ ueteres probaffe uideo,ut eorum frotes <p/ 
deuntibusaut ex mari,aut ex fluuio,aut exuia militari porrigatur.Po 
{tremo tale ipfum effc oportet, atq ita omi ex parte coparatum, ut ab/ 
lentes ad fe uifendum il!eflet,proefentes deleflet, atq detineat operis ad 
miratione & raritate.T eftudinatu ab incedio erit tutius, contignatu ab 
terrxmotibus iilxfius,fcd contra uetuftatem hec robuftius , ad gratia 
alterum hoc uenuftius.De teplis haflenus.Nam permulta, qux dicen/ 
da uidebantur.ad ornamenta magis , qua ad ufum templorum pera/ 
nent,de quibus alibi tranfigemus. Minora tepla, & facella pro loci dig 
nitate &ufu maximi templi rationes imitabuntur . 

Pontificum caftra dauftra effe. Quid Pontificis cfficium.Clauftro 
rum genera quot,ubi 8C quo m odo conftituenda . Caput VII, 

P Ontificis caftra quidem funt clauftra,quibus aut pietatis, aut uirtu 
tis gratia plurimi conuenere, quales funt qui fe facris addixere, SC q 
uirginitatem Superis uouere.Sunt SC caftra pontificia, quibus ftudiofo 
rum ingenia in rerum humanarum, diuinarumcj; cognitione affequen 
dauerfantur.Nam fi pontificis officium eft ccetus hominum ad uitam 
omni ex parte perfectam, quoad in fefit,perducere, id no re alia fietpul 
chriusq phtlofophia.Qucm enim in hominu natura ducfinqqugno 
Pontificum of bisidprxftare poffmt,uirtusfrilicet,&ueritas,quando fiet quidem,ut 
fteium haec perturbationes animi fedet, atq excludat , illa uero natura opus, 

atq rationes explicet,nobis'q comunicet , ex quibus rebus ingeniu ab 
ignorantia,mens a corporis contagione purgetur. Per hanc nimirum 
■ inimus uitam beatilfimam, prope ut fimus dijs redditi perfimiles, Ad/ 
de quod bonorum eft, quales & efte,SC haberi ponnfices uqlunt, ea me 
ditari, ftudere,prpfequi, quae hominum generi ab homine deberi intcl 
ligant,3egrotos,imbdles,deftitutos,&eiufmodiofficio,beneficio, mi/ 
fencqrdia,leuando,iuuando.In his em fefe,fuoslq exerceat pontifexof 
Ecfieft.De hisnobis,feu ad maiores pontifices, feupotiusad minores 
pertineat.dicendura uidetur. Atqui a dauftris incipiemus .Clauitroru 
genera alia concluforum,ita ut nufqua in publicum prodeam, praeter/ 
quam fortaffis m templo, & luftranonum popa. Alia non ufqcondu 
fi, ita ut perpetuis temporibus arceantur.Horum item alio tnares,alfc> 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, V. ** 
fceminae continentur. Virginu claufira necj; intra urbe fi pofita fint ui/ 
tupero,neq? omnino extra urbe laudo . lliic fanc fohtudo minus prae/ 
bebitinfeitatorirmffed qui feingefferint, plus habebunt ocii, 5clicentig 
ad facinus,ubi nuili aiTiftcrent arbitri,^ hic inter mulrosfcelerislpecta 
tores,atqsdehortatores.Inutrifcf;prouidcndum quidem efi, ncuelinc 
decaftitate mereri male.fed in primis ne poflint.Qua de re ira praeclu/ 
dendi aditus omnes funt, ut nemini pateant, obferuandi,ut circumuoli 
tarc attentator poflit nemo fine prsefentis ignominiae fufpitionc , Neq$ 
tam munita efie legionum cafira ualIo,fb(Tac£ oportet,^ ifiarum fep/ 
ta funt muris obuallanda alris,integns,nuliis ulpiam apertionibus re/ 
tctis,quibus,n5dsco caftimoniaeexpugnatoresjted ne oculorum,aut 
uerborum quide faces, & ueneres ad animos labefactandos poffintim 
mitti. Lumina introrfus per aream fubdiualem excipient.Gircum area 
porricuSjambulatiOjCellaejCcenacuUim, conclaue, 8C quseufui funt ex 
priuatorum ardiur arionibus apris locis diTponentur.Neq* decffe uelim 
hortuli fpacia,& pratuli, quae ad recreandos animos magis, qi ad foue 
das uoluptases ualcant,qu x quom ita fint,non incontedre ex media in/ 
colarum frequentia iummouebunrur . Vtrortrm tepta fi ex urbe cor./ 
cefferint conteret id quidem . Nam eorum adferipta fancrimon/x afii/ 
duitas, 8£ animi pacara religio, cui fete totos dedicarunt, minus uexabi 
tur falutatoru frequenria.Sed iftoruin te<fla teu mares feu fceminar fint, 
uelim occupent loca, quam id fieri pofiit fal uberrima, nec clauftro in/ 
cluft,dum folum uacant animo,corpore aure multa macretudinc,&; tu' 
gilrjs affeci torpent, uita durius trahant aegrotationibus quam par fir. 
His demu quos urbs exclufirin primis locum dari uelim natura muni 
tum, que repentina latronum uis,aut excurrens hoftis leui manu ad ar 
bitrium nequeat populari, eaq; de re uallo,niuro,turric£ pulchre mu/ 
nietur,quod loci religio pacetur. Eorum ucro concluforu fedes qui itu 
dia bonarum artium cu religione coniunxerint s quo illi quide pro fu/ 
fcepto officio comodius queant hominum rebus confulere, non omni 
no medios inter artificii tumultus ac ftrepitum, fed ne etiam ab riuium 
frequentiateducloslonge effe oportet,id quide, cum alias ob res , tum 
quo'd funt eoru familiae grandes, tum ena q> multi ad fe conconantes, 
differentese^ de rebus facris confluant . Quibus rebus proculdubio te/ 
tfto indigent immodico , Retfle locabuntur apud diuerforia pubiteoru 
operum theatri,circi,placeaf, quo multirudo fponre fua fefe animi gra/ 
tiaperlubemcr conferetis lacibus patiatur ifiorum perhisUone, hortati 

R onc 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

one, admonitione a uinjs,ad uirtutem:ab imperitia, ad rerum optima 
rum cognitionem cuocari* 

De paleftris,publicis auditortjs 8C fch olis, imbecillium locis & ho 
fpjtarijs, aegrorum q? tam marium, quamfceminarum 
diuerfori^s. Caput VIII. 

A Pud ueter es, prxfer um Gr£cos,afTueuereurbein media ponere e/ 
difitia,quas paleftras appellarunt , ubi philofophantesdifputado 
uerfarentur.lliic quidem.inerantfpacia feneftrata, 3c apertionum pro/ 
{pedtus, & fedendi ordines,aderant &C porticus , uirente herbis arcam, 
& Roribus ueftiram circuentes, huiufmodi opera perquam belle codu 
eunt huic religioforum generi. Ac uelim quidem , ut qui ftudijs bonis 
delectentur, aOldui apud artiu profeflores comerentur fummauolup/ 
tate,nuilo cu faftidio prxfentium rerum, autfaderate . Ea de re ita iftfc 
parabo, & porticu, & area 0 8C eiufmodi,ut nihil amplius ad diuerfandi 
ufum optes.Lenes excipient foles hyeme, 2 eftate uero umbra, auramcj? 
qhd fieri queat gratifTunam.Sed de his aedificationu dclitrjs fuo diftin/ 
ctiusloco profequemur.Qt fiiuuat publica ftatuere auditoria, SC fcho 
, . las,ubi fapienteSjdoctorescj; conuenias,ea ponito loco , ut fint incolis 

5>c O*^.* onin j’ DUS e q U( > opornina,Cefl'entfabroru itrepitus,abfint nidores, foe 
tores,non admittat odoforu lafduias,fapiatfolitudinem,grauibus,& 
circa res maximas, 8C rariflimas occupatis condigna, habear q? autori/ 
tatis in fc magis quam uenuftatis.Ggterum, quo pietate aduerfusimbe 
Holpitaria, cilles SC defticutos exerceat pontifex, locus erit Sc uarius, dC fumma dili 
genda conftituendus.Nam alibi -defritutos, alibi aegrotantes fufeipias, 
&C foueas neeefle eft,tum SC inter £grorantes funqquos cauifle oportet, 
ne dum paucis SC inutilibus proipidas,pluribus,& utihbus periculum 
afferas . Fuere in Italia principes qui fuis in urbibus uetuerint genus ii/ 
Errones. hominurn,uefte ac membris laceros, quos errones appellant , pre/ 
cabundos hoftiarim petere Jlico enim ubi appulerant, monebantur ne 
quid plus triduo fefein urbe uideri finerent inertes, nullum efle tam co 
mmuttr,qiiin aliqua in re hominum ccettii fua poflir opera prodeffe, 
quin caeci funariis falte iuuandis profunt. Quos uero grauior aliquis 
morbus omnino opprefferat , hos conuenaru hofpitum magiftratus 
apud minores pontifices legionibus diltribuebant Jtaq$ lilf nec^ p^ff i/ 
morum conuicinorir opem fruftra pofcebanc,?iec duitas cafcediffimo 
rum obfccemtateoffendebatur. Apud Etri chiam pro uerereillofandli 
catis, 3C uenfumx religionis cultu, quo femper claruit , mirifica uifunt 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V. <s& 

hofpitam incredibili habita impenfa,ubi duin^eregrindrum^ucquiV 
uis nuiia,qujr ai falute pertineat,rem fibi dehmira fenriat . Sed quom 
fint xgron alrj morbidi, qui lepra, pefte, St huiufinodi contagioni! ue/ 
nenis beneualences mficiant:a!r) uero(ut ita loquarjfanahiles fjnt,difiin 
cta hos habere uelim diuerforia ♦ Veteres Aefculapio, Apolhni,Salu/ 
tic|? dijs(quom artibus, 8t numine genus hominum bona ualetudinem 
recuperare,atc£feruari arbitrabantur) aedes loco non nififalubernmo 
aftruebant,ubi fynceroe aurse,& purgatifiimg aquae fuppeditaret,quc> 
illic deiatiaegrotantes non ope deum tantum,uerum etiam locoru be/ 
neficto promptius coualefcerent.Et nimirum faluberrima in primis Io 
ca efie optabimus,ubi aut publice, aut priuatim xgrotos habeas . Sic/ 
ca fortafiis ea ad rem,atc|? faxofa ,dt uentis afiiduo ablterfa , St folibus 
non ufta,fed faedi tepore illuitrata probabuntur: quando h umida p u/ 
credinu fomenta funt.Sed pala eft naturam in re omni gaudere tempe/ 
ramento,quin St fanitasipfa haud aliud eft,qua complexi, exqbus co 
ftet,teperamentum,8£ mediocria feraper delecftant.In ceteris contagio 
fi non urbe mqdo,ueruetiam ab uia publicalonge exci ud en tu r, reliqui 
urbe afferuabuntur . Iftoru omnium tecta parriantur St diltribuantur 
(ic,ut ahbife reapiant,qui curantur, alibi quos incurandos magis fufee 
peris, quam fernandos, quoad fic fefe fua tulerint fata, uri funt decrepiti 
Si capti mente. Adde cp alibi foeminas,aiibi mares,fiue £grotent,fiuei/ 
flos curent, feparanm habendi funt. Adde eti3. cp ueluriin famulis,fic et 
in his,alioru alias fecretiores,alia$ communiores e fic dmerforrj parte» 
conuenit,proutipfa curandi St cohabitandi rario, modusq; monftra/ 
bit,de quibus noitrum nonefi prolixius proiequi.Tan£um hoc faciat 
ad remfore iftiuimodi omnia iliis totis partibus ex priuacoriim ufib* 
diffmieda. De his ha&enus , Nunc quod reliquum eftprofequamur or 
dine uti inftitucramus. 

De Senatoria, iudidariacf; curia,templo ac praetorio, & 
quae his accommoda fim. Caput IX. 

N Am efie quidem partes Reipub.duas diximus : alteram facram, 
alteram prophana.Sacra abfoluta cit , tum 8t prophana aliqua 
ex parte pertacta, ubi de Senatu , &C iudicioin aedibus principis habedo 
ditlermmus, illis-quae addenda funt hic breuifiime annumerabimus , 
mox ad imperatoria caftra,& dafiemdeueniemus, poftremo priuata 
expedicmur.Senatum ueteres teplis cogere afiueuere . Pofrea increbuit 
mos ut extra urbe haberetur. Demum quod ad niaieftatcm ,atq? ad res 

R a agen/ 


SanitjB, 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

agendas preftabat,propria huic habere muneri tecta noluere, Quibus 
Curia fer.ato/ ieili aetate patres, neq; uitae prolixitate dererrercmur,r.ecj:loci inconr.o/ 
Vii, ditate prohiberentur,quominus Stf conucnirent frequentes, &ur,ad;u 

rius adeffenqmedia idcirco in urbe curis fenatoriam locautre, ei cf tudi 
ciariam,Si templti proxime adiungendum putarunt, non care tantu, 
at ambitionibus detenti, & caudis for tnftbus occupati comeditis nen 
tnrerniifl"o,autftudio,aut officio utriscpfarisfacercm.ucruireui ut pa/ 
tresipfffiuti funtferme' emes natu maiores,admodum religioni dediti) 
falutatis di)s non intermiiTa opera a tem pio ad negociu fe poffint rras/ 
ferre oportune , Adde cp fi quando aut legatos, aut principes exteraru 
gentium fibi dari copiam fenatus perierint, ex Rcpub.dt locum habe/ 
reubi cum dignitate, & hofpitis 8c urbis pratfiolante excipias. Cartcru 
buiufccmodt publicis diuerforqs nihil quod ad ciuiu multitudinem co 
mode excipiendam, honcftedetinendam,oporruneq: em ittendamfaci 
at, ulla ex parte negligendum eft,& prxfertim curandum, ut itinerum 
& luminum, & fpaciorum,& eiufmcdi,quae ufui uenturafmt, ne ullae 
Pratorium , penitus comoditarcs definr. Acpraetorio quidem, quo lori plurimi al/ 
tercar.tur,aperriones,& plures,S£ ampliores, & premprioresadigen/ 
dae funt,c| aut templo,aut curiae.T um in fenatum aditus quidem mu/ . 
nitus nequiccp minus quam honcfausfit,neced"e eft.Id quidem cucaete 
ras ob res, tum ne temerarius bacchandum tumultus infana ex plebefe 
ditiofo aliquo autore concitatus in patrum pernirie ad arbitrium pof/ 
fit irrumpere. Quin uel ea maxime re porticus, ambuIatio,& dufeodi 
adedenda funt,ubi feruitia, clientelae, familia cjs fuos praeftolamesin p 
meditatis caftbus ficpraefidio.Illudnon praeter mitto. Loris quidem o/ 
nimbus quibus uoiqaut reritamium,aut canenrium,aut difputanuum 
audienda eft,teftudmara haud ufep conucniunr,qudd uocem retundar, 
contignata conueniunt,quod fonora fint. 

Caftrorum terrefirium tria effe gna. Quomodo caftra fint obual 
landa,idcf ex aliorum opinione. Caput X. 

C Aftris ponendis nimirum oihia repetenda,penfandafp firnt, quae 
libris fuperioribus deurbium ponendarum ronibus diflertnrous. 
fetmnaria. ~ Nam fune caftra tteluti urbium quaedam feroinaria, & coftitutas urbes 
non pauaffimas comperies illic,ubi periti bellorum duces metarint. Itl 
caftrisrn praecipua hxclunt, utintellig3mus caftra lpfa quid fpectent. 
Caftra quidem ni' repe tinos armorum cafiis , SC maiorem hofritt uim 
uerereritur no ponerent, & penitus ab re id opus effe arbitrentur, hofti/ 

um 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V, e 7 

um idcirco ratio habenda eft.Hoftium alius annis,& manu eft par, a/ 
liusconctador,8C ualidior.Caftrorum hinc tria eflegna ftatuemus. 

Vnum temporarium, 8C momentis mutabile, quo inttr agendam, ex/ 

pedicndamfg rem aduerfus compares armatos utimur, parrim comi/ 

nendi in tuto militis,pardm coaptandae, poftulada-cj; occafionis cauf/ 

fa,ut ccepta praedare perficias. Alterum genus caftrorum erit fi at anu, 

fuiscj; diffidentem topiis hoftem , dum fe inunito aliquo in loco conti/ 

nucrit,praemere Si occupare mltituas.Tertiura forraffis caftrorum ge 

nus illud erit,quo impetetem,urgentemcj; hofte fuftineas, quoad lacef/ , 

fendi fatietate,aut obfidionis tedio affedlus difccdat,aicp abeat, in hifce 

omnibus egregie curandum in primis prouidenduia eft , fic fc habeat 

omniexparte,ut eis nihil defit rerum omnium quf adfalutem.adfetu 

tndum,adtolerandum,frangendumcj! hoftem accommodetur. Et co 

tra ut hofti nihsl,quoad in te iir,rerum omniu fuppeditet, quibus aut te 

poffit laceflere,aut fefeferre fine incommodo atejt periculoffirgo cap/ 

tada in primis erit loci oportunitas,quo SC inueniri abunde, & copor p oc i oportu/ 

tari expedite, Si excipi ad arbitrium commeatus fubfidia'c|i poffinr . A nltas captanda 

qua nequicqu5 deerit pabuium, ligna haud longe aberunt, ad tuos re/ ; n ca f u - is poni 

ceptusliber,in hoftem egreffus expeditus,hofti cotra omnia copedita, 

Si difficilia relmquentur.Extare u elini caftra quoad prorfus omne ho 
ftium regionem defpedles,ne quid conetur, aut inchoet quifpiam, qd 
no tlico profpedcum libgcx cognitS fit. Locum deuexa,deieifta,ardtia, 
abrupta late circamunienr,nequid aut inulta manu circumtienire, aut 
ulla ex partefe inferrefinc graui difcrimine hoftis poffit, nequid,ubi t5 
«Je appulerit, poffit aut tormeta libere immittere , aut fine magno fuo 
malo perfiftere.Haec fi dabuntur, locorum oportu nitates ufurpentur, 
alioquin confyderaffe oportebit, Si quae tibi caftra, & quibus locis pro 
«xequenda expeditione ponendafunr.Nam Si ftataria caftra munitio/ 
ramulto effequam temporaria oportet, 5£ planis locis diftufiore arti/ 
fido 8C opere indigent «naiore,quam in eollibus.Nos a temporarfis in 
cipiemus,qn iftorum quide iifiis frequentior eft. Quin Si caftra perfie/ 
pe mutaffe ualicudini militis conferre arbitrantur. Sed caftris ponendis 
forraffis illud ueniet in metem, ut ambigamus, fin's ne in finibus, an ali 
eno agro comodius habeantur. Aiebat Xenophon mutatione caftro/ 
ru,ljdi hoftesiuuari tuos,proculdubio ad fortitudinis decus fadet, ali 
ena proculcare,ad comodi:a:es,&l«curitar£m confcret,fuo lefein folo 
recepiffe. Sed fic inftituamuSjUt putemus caftr*adtotaro,qujfubfit,8£ 

R 3 pa/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 


parcat regione, effe quidpiam fimiie atep ad urbe arx, que SC in fvas c5 
rigua regreffum, et in externos perprompm et paratu ,pgreffum habe 
at neccffe cft, Cfreru obuallandorum caftroru uaYia eft ro. Britanni fii 
«landc ^ dibus decepcdalibus pr3euftis 5C praeacutis fefe drcufepiunt, altero ea/ • 

« pite intra folum infixo, 8C exculcato, altero extanti Scproduclo, ut ho • > 

^ rum C u - item aduerfimi fpedent. Gallos refert Cadar pro uallo carros hofh fb 
®* * * litos obticere. Ifdem 8C Thraces aduerfus Alexandrum ufos meminit. 

Neruij,quo pr jefertim equite impedianr,tencris incifis arboribus,ate]j 
mutuo inflexis, crebrisq? inter fe ramis reuinefiisfepe obducunt.Near/ 
chum prarredtura Alexandri per Indicum mare nauigante,qud effer a 
barbaris tutior, muro muniuiffe caftra meminit Arnanus. Romani e/ 
rat moris, ita cafibus fingubs,& fortun:e,8£ teporis prouidiffe, ut nuf 
quam fui poenitendum foret, ac milite quide non minus caftris munie 
dis,qu5 omni reliqua militia exercebant, neq? tanti holtiumperniriem 
fariebant,qu 2 m curabant, ut fuos egregie tutarenrtir,poffec^ hoftefer 
re, & ferendo fruftrari,atqf refellere,£d demu ad uicftorise parte no exi/ 
gus deputabant.Ea re quicquid a quoqua , aut referri , aut excogitari 
poffir omnia coplecti,'& exequi ad fua coraoda , SC falute ufurparunt, 
edita SC arcum abrupta fi decraur,fofiis profundiflimis , SC aggere ac/ 
cumulato, praedpitia imitabantur,uaIloc£ 5C cratibus condngebant. 


Caftra quo lo 
co ponenda. 


De terreftrium ac ffotiuorum cafirorum commoda pofitione, 

&C eorum magnitudine, forma, departibus. Caput XI. 

H Orum nosinftituta{icfequemur,!oco metabimur nonfblum co/ 
modo,fed quo pro agendis rebus prefer.tibusinucniri nullus pof 
fit accommodatior,^ praeter ea,quse re cen fuimus, erit is quide ficcus, 
minime 1 u tofus, alluuionibus nequiccji infenfus, fed ira pofirus , ut tuis 
nulla cX parte fe habeat impedrtum,hofii autem nM proritet. quod tu' 
tum fit. Aquam nec^morbofam in proximo, neq? falubrem longe ab 
effe patiet» Fontes intra caftra puriffmos exripiet.aur riuos,flurrinacfj 
pro caftris obrjcier.Id fi minus licebit, curabit , ut contigua arictfuis a/ 
quattonis commoditas adfir. Tum erunt caftra pro multitudine nili/ 
tum,non laxiora,cp ut difiributis excubiarum tefferis,euftediri,5on/ 
termiffis propugnandi uiciffitudimbus defendi per milites poffit abfqj 
laffuudine.Et contra ne erunt quidem contracta adeo'j& coardtata , ut 
ad negotium fpacia milinnonfiippcditent. Angulos-cafirisinuakspii 
cauit Lycurguspn orbem ponebat, ni' aut montem, aut flumen, aut 

ir.ee/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V. <ra 

moenia poft ft haberet. Aliis area caftrorum placuit quadrangula, fed 
politiones finitiones qj caftrorum, accommodabimus conditioni tem 
porum,aclocorum naturae,prout rerum agendarum, hoftiumcp pe/ 
tendorum, aut feredorum ratio poftulabit.Foflam ducemus tam a m/ 
piam, ut non nifi maximaui aggeris, & multa aetate pcffint exjquari, 
aut potiusbinaefoflsefpacio in trpniiffoprolcindentur. Putarunt uete/ 
resiftiufmodiquoq; in rebus numerum pedum imparem a religione 
pertinere,& confueuerelatam ducerepedes xv.profundam ix , Dire / 
diis profdndetur fofla lateribus,uti pateat uno fundo , quantum fum/ 
ma inter fe diftent labra. Vbi uero labile fiet folum,pauiatim anguftio 
re ad infimum faftigio deprimetur.Campeftribus locis. Si demiflis a/ 
qua ex fluento, aut ex lactqaut ex mari, deriuata Si didudta complebu 
tur,idfi non licebit,fudibus,& truncis. dedolatis, 8i praeacutis, SC item 
ftintulis,& muricibus per alueuminfenfis, ac diffeminaris exafperabi/ 
tur.Foffis productis & comparatis agger ftatuetur, tam crafiiis,utmu 
fculis proturbari, tam altus,ut non modo falces ad diripiendum adigi 
fed ne tela quidem ad militem deterrendum facile manu poffint mitti. 
Praefentaneum eft,ut quae follis eximantur, in aggerem coaceruentur. 

. Huic operi ueteres probarat ex pratisrefeiSam telluris cutem , qu £ her 
barum radicibus contineatur. Alrjinter perfa conftituunt uimina utre 
tia faliclarum,q![oe germinatu Si fibrarum complicatu aggeftum op 9 
confirment.Per labra foffaeinceriora.perfj; extremum aggerem cor.fi/ 
gentur fpinx,itiH erinatij,hami, S C generis eiufdem, quibus afcenfus ho 
fhum retardetur. Aggerem iupremum robuftei ualli in coronam per/ 
Exi, Si tranfuerfariis connexi, obeingentur crate Si pluteis congemina 
tis. Si creta intermifla ateg exculcata locabuntur . Pinna’ , Si cerui 
eminentes fuper exporgentur . Denique omnia in opus confercn / 
tur , quibus 8i minus fubrui , profandi' que poffit , Si nnnus tranfeen 
di,& fit miles, pro pugnaculo tectior atque tutior . Turres in pe/ 
des centenos marginibus excitabuntur, SiprxfertimipCs oppugna / 
tionum locis crebriores, celfiores'que parabuntur., ut etiam irruat/ 
pentem in. eaftra hoftem poflint deprimere. Praetorium , & quin 
tanam portam , & decumanam , Si eiufmodi , qux fuis caftrenfium 
nominibus appellantur, habebit locis tutiffirais, 8c ad eruptiones 
fundendas , ad commeatus conuehendos , ad militem recuperan/ 
dum cxpeditifllma . Atqui haec quidem (ut dixi ) ftaciuis caftris 


FofTa;, 

Agger. 

Pinnae. Cerui. 

Turres, 

Praetorium'. 



LEONIS BAPTISTAE ALEERTI 

caftris magis debentur quam temporarrjs,fedaim & officij cmnesue 
rari cafus, quos autfors, aut tepora ualeant afferre, ipfis etiam momen 
taneis eaftris,m!nimc,quoadexufiifit,qu3ediximus,neghgctur.Qu£ 
aute ad liataria caftra prxfertim ferendis obfidiombuspolita pertine/ 
anqhismaximefimiliafuntqujdetyrarinorum arcc tranfigemus.Ob 
Gdionarium quodda opus cft ane , quando eam quidem ciues aeternis 
pj* • odijs profequantur, & obfidionis acerrimu genus cft, perpetuo aduigi 

lare.occafionemfj? momentis afliduisprjeftoIari,qua poliis in ea diru 
enda irritamentis odij farisfacere.Eare(uti diximus) curandum eft, ut 
fit ea quidem potens,ualrda,ftabills,prompta ad fe tuendum,ad hofte 
fruftrandu,SC propellendu,S; cotra omnes impetus 8C obfidionis per/ 
uicaciam tuta SC illefa. Cancrum caftris quibus conclufurn hoftem pre 
•mas atcginfeftes,nequiccp iftiufinodi omnia cruntindiiigentius obfer/ 
uanda, & redie quidem, quod quidam aiunt, rem belli ita fe habere , ut 
oblidentes uiciflim & ipfi multa exparte obiideantur. Quare non folii 
id curandum eft,quipotiare,quamcaucdum eriam, ne opprimare uel 
hoftium audacia &folerria,uel tuorum indiligentia. Vt poriareifta co 
ferent,oppugnatio,circumual!ario,Ne opprimare, itidem duo confe/ 
0ppwS t ’’* nO ’ renr,repugnatio 8C prxmuniao. Oppugnationum conatus cmniseo' 
tendet, ut in oppidum SC munitiones irrumpas. Non hic de (calis,qui/ 
bus etiam repugnante hofte confcendas,no de cuniculis, non de ambu/ 
iatorijs turribus,non de tormentis, non de reliquo omni Ijdendi gene 
re, quo igne, aqua,omnicj; naturae copia utimur,no,inquam , eft hce 
loco de his,uf profequar, alibi de his caftrenfiu machinamentis diftin/ 
«ftiusprofequemur,fed fit hoc ad re, qdPmonentcontra mifliliii impe/ 
tu trabcs,ugna,plutcos,cratcs,nKientcs,fafciculos,facctJS, lana, alga, 
foeno'ue infertos obficito,prafertimIp ponito, ut extent propendentes 
ei deundantes. Contra /gnesifta haec madefacito, maxime aceto, aut lu 
to,&crudo latere operito. Contraaquas ne latere proluant pelles fu/ 
perextend<to,rurfuscontraicflus,nepellespertonfi’ntur,&' collaceren/ 
tur centonas infufas & madentes adijcito.CircuuaHatio cbfelfis moeni 
Circuuallario, bus pluribus de caudis propinqua fiatuctur,non inccofuitc , nam bre 
nitfre dudeu, minore militu labore,leuiorc materi* copia atef impenfa 
perlinietur, 8C peraefea paucioribus indigebit cxcubqs , fed ne ita intr a 
pomeria eft impingenda, ut oppidani muralibus tormetis milite in ca 
ftris.aut in opereopprimant.Qudd fi fit qutdc dreSuallatio, un oblef 
fis pra-Cdia,& comestus aiiunde petita abuetentur^ccrte tnodo hocip 

lum 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V. 69 

fumexinftitutoaffequare.ubfuisintcrccperisaditus.atqimterduleris, 
COHimodiffmre habebitur, fiue pontes pra?ualaris,tiue alibi uada, & ut 
as trabe, aut maceria perfepiens, fiueltagna,lacus,paludes,flumina, 
colles'ue inter fcopere perducto uinxeris, flue dedens operam ut aqua 
runa uis recrefcat,deuexac}s cirdipleat. His addenda funt,quse ad repu 
gnationis & praemunitionis lifum ualeant.Nam foliam, aggerem, tur 
riiticp,5i eiufmodi, 8i contra oppidanos,et contrafubfidiarias prourn 
cialmm manus comumffe oportet,ne quid hi eruptione, aut hi concur 
fu, 8i inuafione officiant, Acponentur quide praeterea locis idoneis ca 
ftella,Sifpeculsf, quibus militi Siiumentis aquatio,lignatio,pabulari/ 
ofj tutior,liberior,£omodiorcp fit,Sed ne ita difgregabuntur copi e in 
partesuanas,ut non uno imperio regi,unis uiribus deccrtarc,una con 
lpiratione alter alteri fubfidio efle exteplo poffit.Iuuat hic illud referre 
dignu memoratu ex Apiano hiftorico, Nam apud Perufia quide O / 
tflauianus du Lucium obfidercqfoffam duxit ftadia quinquaginta, SC 
fex protenfam ufij ad T yberim,latafp profundam t|t pedes xxx, Ad/ 
iunxit praeterea muru excelfum, 8i ligneas turres quinquaginta fupra 
mille fuperemmentes pedes Ix.atcp ita muniuit opus, ut obfeffi no ma/ 
gis arcerentur, qua etiam excluderentur, ne ufpia exercitu pollent laede 
re. Qe terreSnbus hactenus ni forte illud defit quod digniflimn,lpecfta 
tifsimumcj,- iocir deligere oportet, uBi liimma cSmaieftate uexilla Rei 
publicae collocentur, & diurna fiant cu maxima ueneratione. Si milita 
resfnagiftratus ad tribunal, 3C confilium uocati cor.iiemant. 

Denauibus,earumci!partibus.Decafirisitein maririmis,SC 
eorum munitione,- Caput XII. 

M Aritima caftra claffibus haberi fortafsis trlit qui negent, dicctfp 
nauibus feuti,quafi aquatico elephanto, que fuis frenis rr.odere 
tur, aeportus magis ad caftroru ufum referri q; nauiiim , Ali} contra, 
nauim affirmabunt effe haud aliud qiiidpia , cp arce quandam obam/ 
bulante.Nosifta proeternriittamus,atqjfic ftatuamus , duo efle quibus 
noffrahaecrd, Si ars aedificatoria dafsiarijs ducibus, 8C lurmisfalute, 
atepuidtoriam pariat,unum in nambus adornandis, altera in porrib 9 
muniediSjfiuehofteifi petas,fiue prohibeas. Nauiu primarius ufuseft, 
ut te,tuafp tranfiiehant,Proximius, ut bello fubmimftrcnt ope fir.epe 
ri culo. Pericula quidem, autipfa ex naut,ueluti iunita corpori, Si inna 
ta aderunt, aut extrinfecus importabuntur . Extrinfecafuntuentorum 
lus,undaru molcSjfcopuhjfyrtiscy incurfus, Quse quidem omnia ufu 

S rerum 


C?SteV,a , 
Specular. 


Cafira msrir. 


Nauium uiut. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
ferum maritimam, et locorum, uentorumcf* cognitione, 5£peritia fa/ 
tis mature uitabunturjnnata aute uitiafacicnr,autlincamenta,autma 
teria,his uitrjs prouidendu eft.Materiam oem reprobant, quae bffilis, 
fragiliSjfidenSjputricofac^fit.ClauoSjScligulas seneas praeferunt ferre 
Nauis Traia, is, Ex nauiTraiani,per hosdies,dum,quaefcripfirnus,c6mentarer,ex 
lacu Nemorenn eruta, quo loci annos plus mille ccc,demerfa,& defti/ 
tuta iacuerat,aduerti pinum,materia, SC cupreffum egregie durafle in 
ea tabulis extrinfecus duplice fuperextenfam,& pice atraperfufam,te/ 
la ex lino adglurinarant,fupracj? id chartam plubeam clauiculis aeneis 
coadfirmarant.Fabricandis nauibus liniamenta ueteres architctfa fura 
Hauium fabri pfc": re a pifcibus,ut quod in illo dorfum in hac fit carina , quod illi ca/ 
candarumroa puthuic prora,tum St pro cauda temon,<3£prorem is brancoe Stalicu 
pifcibus fump loe.Nauiu duo funtgna,onerariae,& fugaces. Nauis longitudo ad cur 
ca, fus prefertim direcftos in primis confert,breuitas ad temonisjmperia fa 
ciet. Onerariae longitudo uelim ad latitudinem fit , ne minus tripla fu/ 
gacis,ne plus nonupla. Alibi de namum rationibus in eo libello,q na/ 
uis infcrihirur,profufius profecuti fumus, fed hicquantu faciat ad ccep 
. . tam re.Nauium parres hae funt,carina,puppis :l prora,hinc atej; hinc la 

rsaiuum par/ fj u j s temone Stuela, St quae ad curfum pertineant, Vacuum 

I€S * nauis, quantu fit aquae pondus, qua pofsit ad iuftu impleri,tm inliita/ 
rura reru ponderis iuftinebit. Carinam plana efle oportet, caeter a om/ 
nia ad flexae lineae cubitu dedolabuntur.Carina quo erit latior, eo p5 
derumtollerantior.fed curfu tardior.Carina extenuata , 8>C reducta ue 
locior,fed ni plurimu indideris faburrg uacillabit. Carina ampla uado 
fis apta, gracilis alto marifecurior,Latera,et Prora celfa,$£ fublata ad 
uerfus impetentes flutcus peruicax,fed uentis grauioribus peruincitur* 
Prorae dutfus quo erit argutior,eo ad curfum promptior & labilior. 
Puppis quo gracilior, eo coeptis fulcis tenendis perfeuerantior. Ad na/ 
uim umbones. St pedtora ualida,8t paulo proptiora efle oportet,quo 
ueIorum,remcru ue appulfu, St imperu fluttus propellat. Subinde ad 
puppim uerfus gracilefcat,qub ueluti fponte fua lubrico diffugio tuo/ 
let. Temonum numerus naui augetfirmitate,itiinuituelocitate,Arbo 
riarq; naui aequa dabitur longitudo.Minuta reliqua, 8t quae aduliim 
nauis,& quae ad uim belli faciant remos,ancoras,rudentes,roftra,tur 
fes,ponres,&: eiufmodi minutiora praetereantur,illud faciat ad re tra/ 
bes,3t tigna fpondis,Stlateribuspcnderia,8t ite porrccta,pro roftris, 
Sc contra impetus cotrarios pro murum ento effectum arbores ex a/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, V. 70 

tatae pro turribus,antennce & fcafse in antennas fublatae,pro pontibus 

egregias ualebunc.Vet eres in prora coruos,noftri prora Si puppi pro 

pter malii turres excitare. Si centonas,rudentes,faccos,ethuiufmodi,p 

uallo Si tedto obijcere,St funibus rhete fupcrobducto rranfcendctes ad 

fe prohibere perpulchre didicerunt, Et nauiu foros quopadto crebris 

perfurgenttbusftimulis unico teporismomento inter dimicandu pol/ 

fis penitus refertos reddere, adeo ut non firie uulnere accepto liceat ho/ 

fti pede paulo dimouere,& contra,ubi ex ufu ftt,altero minore mone 

ro teporis expurgari otnniiftiufmodi offenfione amota pofsit, excogi 

tauimus atq; adnotauimus alibi, Sed non eft hic ut uelim ifta repetere, gaptifi j iv.Vtn 

Admonuilfetmiuuent bona ingenia.Tum Stinucni qua pofsmi arte ra _ ' . 

unico leui malleoli ictu fori tabulata difioluercuniuerfa, omneej; mul 

rttudtne,quae confcederit,deturbare,atcj;ilico leui manubreui morae . < 

to opus integra ufui reftituere.Quae etia excogitarim ad lubmergedas 

incendendasej naues hoftiu,ad perturbandam, ad occidenda occifio/ 

ne mtferabili turba naualem,non eft ut referam, De his rortafsis alibi. 

Illud non praetereatur,q? locis omnibus eade nauis longitudo, altitu/ 
do,amplitudo'ue non debetur.Ponto inter mfularu anfradtus uaftf ca 
rinx, quibus non nifi multa homini! manuimpcres,male habent uen 
tispaulo acriusfiiuientibus, Contra ad Gadesprofufo oceano pufilla 
fluctibus abforbetur.Rurfusad renj naualem fpectat portus tueri, aut ^ ortus quo/ 
impedirc.Id mole in profundit ducta, 8C aggere, Si catenis, & rebus e/ *P°do munien 
iufmodi obie<Sis,de qutbus libro fuperiore tranfegirnus,bellifsime ad c * us > 
fequemur.Palipratfigenturdapidu impedimenta iacientur.T um exra 
bulis atej; uiminibus forma;, & uacua grauibus copleta demergentur. 

Sin aiitloci natura,autirapenfae magnitudo ifta fieri prohibuerit, pu/ 
ta,fi fluida lxmofitas,aut nimiuprofunda altitudo adfit,ftc tacito. Do/ 
lijs fubftratis ordme,.Si iunctis trabes,&i tigna diredta,atcp in tranfuer/ 
fum alia cx aiijs collocata, 8i copadta coaptato , adtidtoq; ut ex rate in 
hofteemineantroftra ardua praeacuta. Si pali , quos tonfillas nuncti / 
panr,fcrratocufpide,neqitidleuigatahoftiunauispienis uelis audeat Tcsnf.j^ 
opus impctere,aut translabi.Rate ab ignium iniuna contergito tellu/ 
re, crates. Si pluteos pro ualio circuadigito, locis idoneis turres conta/ 
buiac6,frequentianchora locis ftabihbus. Si quxhaftem lateant, con 
tra fluctus firmaro. lunabit opus ducere finuaaifn,arcu in fluctus Rex/ 
o,quo robuftius.Si uaiidius nudtutn ferar,Si anchora,pracfidiocp ex/ 
trinfeco minus indigeat. De his hadienus, 

S l De 



Horrea, aerari 
a, et armamen 
caria ubi pone 
da. 


Salaria, 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

De quseftore,pubIi:anis,decumams,& id genus commeatuum 
magiftranbus,quibus horreum,serarium,armaivietariurn, em 
porium, naualia, & equilia debentur. De tribus item carcerisge 
nenbus,i3£ eorum ftrudturis,locisacformis. Caput XIII . 

N Vnc quandoquidem tantis rebus agendis commeatu atc£ impe/ 
fa indigeas, dicendu eft de magiftranbus, qui ifia fuppeditet, quo 
in numero quxftor,publicani,decumani,& generis eiuldem , His de/ 
benturhjec, horreum, cerariu,arm amentanu, emporium, naualia,eq/ 
lia.Pauca funt quae hic dicenda uideantur,non tn ncgligenda.Na hor/ 
reum Quid€m,3erarium s arrnamentarium fatis confiat media, 8C cele/ 
berrima effe ponendum parte urbis , quo tutiora 8C promptiora fint, 
Naualia propter incendia a ciuium cafis femouenda, illudminimc ne/ 
gligendum, q? integros ab folo furgentes,& preeter teefia fefe extollen/ 
testoto aedificio iuterfiruxifle oportet parietes , qui populantes incen/ 
di] flammas intercipiant, uetenttf? profufius per tedta defluere. Empo/ 
ria ad mare, ad fluminu fauces,ad triuia militarium uiarum fiatuetur. 
Ad naualia finus,SC aquaru conceptacula adiungentur, quo locifub/ 
ducenda,inftauranda,& mari danda dafsis recipiatur Jftic aqua ut af/ 
fiduo agitetur motu curandum eft, Auftro marcefcunt meridiano, se/ 
ftu fatifeunt nauigia,orientis radio feruantur. Tum horrea quaeuis fer 
uandis rebus afiruantur,coRfiantlori,aeriscf ficcitatein primis gaude 
re.Sed de his prolixius,cu de rebus priuatorum dicemus, ad quorum 
rationes ea maxime pertineant, proeter Talaria. Etenim falariafic fiatui/ 
to.Solum infiernito carbone ad cubitum ,atc£compcnfato, indefuper 
inlpargito fabulum creta pura (u badium palmos treis , 6C complana/ 
to,poftremo latere ufq? ad nigredinem decocto pauimentato. Latera 
parictu intima ducito,ubi lateris ifiiufm odi copia non eft,lapidequa/ 
drato,non tophinio, necf rediuiuoferuaturaintermedio , 8C alioquin 
praeduro, & opus a pariete introrfum ad cubiti (parium reducito, atc£ 
tignis coadmndns SC clauis arris,aut potius in paginibus obnexis feptu 
'ftaruito.Interuallum a materia ad parietem harundinecopleto.Maio/ 
rem in modum iuuabit materia creta cx amurca comacerata, &fpar/ 
to,iuncoqj confracfio intermifto dilutaffe.Cseterum publica iftiufmo/ 
di quauis ab furum, 6C hoftiuin,& feditioforum ciuium infidfjs, pro/ 
teruia,impetucj? prqrfus efle murorum, &C turrium, SC prsefidfjs muni/ 
ta oportet. De publicorum operibus abunde uideor per egi (Te, m'illd* 
defit, q? quidem ad magiftratus ipfos non in pofiremis pertinet, ut ha/ 

bcanf 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V. 71 

beant quoloaeos comittant,quos ob connimatiarn, perfidiam, 
bitatemcf puniendos iudicent,id demum no negligamus.Carceris g e/ 
nera apud ueteres triafuifle inuenio. Vnum,quo ininiodcfii ; ct parum 
exculti copellantur,iit noctu a dodtiSj&l probatifllmis bonarum artiti 
profeffonbus condocefiant, qu£ ad bonos mores, Ce' uitoe modum per 
tineant. Akerum,quo alieno aere obnoxij, Sequi carceristardio ab ini 
ta tritae petulantia abfterrendi funt, detineantur. Tertium,quo arum/ 
nes confcelerati coelo, & hominum cceai indigni, ac prope diem plecte 
di,ac tenebris, & pedori addicandi demandantur. Poftremo hoc gen 5 
carceris,fi fuerit quifpiam, qui fuhterraneum antrum , SC horrsndo fe/ 
pulchro fimile fadundum curauiqis quidem ad fontis pcenam nimirit 
(pedtabit magis, ^ lex ipfa,aut hominum ro poftuiet.Nam & fi perdi 
ti homines ultima omnia fuis flagitqs mereantur, erit tn 8C Reipublicae 
SC principis officium de pietate nihil demereri. Eo fat adeo fit firmaffe 
opusparieteSCapcrtionibus & tefiudine, ut eripere nufcjj faede fefeco/ 
clufuspoffit.Cuirei craffitudo,SCprofunditas, Sicelfitas operis grane 
dibus,8C praeduris lapidibus ferro, 6e sere iunctis plurimu coferet. Ad 
de fi uis,& trabium, SC arduas obretatas apertiones,& eiuimodi , tam 
iSCfi minora 8C imbecilliora omnino haec firat, qualia ut ea libertatis et 
falutis memor nequeat refringere, modo exequi finas quatum ad rem 
perficiendam naturae, Si ingenii uiribus ualeat. Ac praedare quidem il 
Ii mihi uidentur admonere, qui dicunt adamantinum effle carcerem cu 
ftodisaduigiiantis oculum. Sed nos in reliquis ueterum mores. Si infii 
tuta profcquamur,illud faciat ad rem , carceribus adefle oportere ubi 
iientri pareant, tibi etiam foco refociilentur abfqj-furot & foetoris iniu/ 
ria.T um de rota re carceris eft,ut fic ftatuas. Aream in parte urbis tu/ 
ta,8C non negledta cingendam muro ualido , alco,nullis apertionibus 
interfciffbjturnbus SC decurforiismunito . A muro lfto introrfum ad 
concltrfbrum parietes cubitos tres recedendum eft, quo cxcubie noctu 
obambientes eonitiracorum fiigasintercipiant. Medium uero quodin 
tft areae Ipadum ita diuidendum , ut pro ueffibulo aula minime triftis 
paretur,qua ad capefcendam difdplinam mifsi coganwr.Pofihac pri/ 
mos aditus cuftodes armati intra cancellos,S£ ualliprjfidia occupent. 
Subinde area febdiualis ftatuetur. Aderunt hinc atep hinc adadtae por 
ticus, quibus in cellaspfures pluribus apertionibus propatulus afpetft 5 
detur.Has intra cellas decotffores & aere alieno obnoxi), non una' om 
nes, fed diftintfti afferuabuntur .Fronte habebitur carcer affritftior, quo 

S 5 minori/ 


Carceristria 

genera. 


Quoufig esi/ 
cer firmandus. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTl 

minoribus criminibus rei mancipentur* Vltimis penetralibus capitales 
aflferuabunmr. 

De priuads aedificiis 8C corufn difcrimine.De uiHa,& quae in 
cius politione ac extrudtione fint obferuanda. Caput X 1 1 1 1. 

V Enio ad priuata a?difiria.Domu alibi pufiilam efTeurbe dixim 9 * 
Ferme igitur aeque omnia in ea afiruenda confyderaffe oportebit 
quae circa urbis opus pertineant,ut fit faluberrima,habeat oportunita 
tes,prGe{tctcomoditates,quse ad uitam faciant pacate,tranquiHe „ a tq? 
laute agenda Jfta haec omnia fuapte natura quae 'nam -fine, 8C qualia ef 
fe 5 & cuiufmodi oporteat. multa exparte uideor tranfegifsclibrts fupe 
rioribus.Sedhicaliundefumptoprindpiorem fic ordiemur. Priuata 
Doni 9 prt^at. familiae gratia ponenda confiat, ut in ea cemmodiffime acquie 

fcat,fatis comoda ncquicc| erit fedes, ni fub eifdem tedtis habeantur q/ 
cunc$? iftoru gratia debeantur.M agnus cft hominu in familia , 8C rem 
numerus, que no ceque in urbe,atq? in agro ad arbitriu colloces.Quid 
enim urbanis aedificationibus euenit ut uicinus paries ftillicidiu,publi/ 
ca area,uia,6c eiufmodi plaeraq? omniaimpediant.quo minus ipfe ti/ 
ki fatisfadas,id in rufticanis non euenit,liberiora illi^ppcdita ifiic funs 
omnia.Ergo,cu aliis plerisc^ renibus, tum etiam hac iuuat fic rem di/ 
fiinguere,ut alia urbana, alia rufticana efle priuatis dicam aedilicia , m 
utrifq; aliud tenuiores, aliud opulentiores ciues exigunt. Nanc£ tenuio/ 
res quide cohabitandi modum ex neceffitate metiutur,lautiores uix ex 
fatietate finiunt libidini terminos. At nos,quor in quibusc^ bene coful/ 
ti moderatio comprobet, referamus.a facilioribus indpiendum ccnfeo 
Rufiicana exp editiora, tum SC diuices adimpenfam ruri promptiores. 
Sed prius pauca breuifsime repetamus, quae ad fummas uilloe rationes 
facianr,ea fimt eiufmodi.Ccelum calamitofum,terra cariofam fugien/ 
Vflia quo lo/ dum, medio in agro ad montis radices, aquofa,aprica,falubric£in re/ 
qo habenda . gione,3£ falubri parte regionis aedificandum. T rifie 8C infalubre cce/ 
Ium prxftare arbitrantur, cum cetera incomodafdc quibus libro pri/ 
mo tranfegimus)tum &C fyluas denfiores , prxfcrnm arboribus refer/ 
tas, quibus amarum fit folium, an illic nec ucntis,ncc fole pertaclus a/ 
er incrudefcat,tum & folum etia fienle atep infalubre, a quo tandem ft 
quid capias, cruntfyliiSe.V illam ea parte agri habendam puto,qu£ ur 
banis cu domini xdibusbellifsirnecondicat.Eft apudXenophontc,ad 
. uilla eundum pedibus exercitii gratia, redeundum equo. Ergo em non 
femora penitus ab urbe,eritq? uia non difficilis, non impedita, fed hy/ 



&E AEDIFICATORIA LIB. V.. 7* 

bernis,3efo'uisc^irionibus,5i fubuedtionibus apta, at<$ peroportuna, 
feu id rheda,feu pedibus,feu etia naui fortafsis iuuet, conferetq?, fi erit 
non aliena a porta urbis,fed proxirniore,c£c6modius,expedifmsf|? fi 
ne maiore uefiiu apparatu, 5C fine populo interprete pofsiscu coniuge 
& liberis urbeq* uiliaq? frequens ad arbitrium repetere* Villam c£ ha/ 
buiffe condecet ea, qua matutini radrj oculis proficifcenrium fint no in/ 
fefii ,8C ueipertini folcs domum redeuntes no moleftet*Rurfiis hnda uil 
Ia eft loco non ufq; deftituto,neglesfto,ignobili,fed eiufmodi,ut illic 3C 
fructus fpe,&cceli amoenitate illecti habitent cum rerum copia, $£ uitg 
iocundirate,& fine periculo*Et ne item habenda quide uilla eft loco ni/ 
miu celebri,aut ad urbe,ad uiam militarem,^ ad portum adiuncta,u 
bi nauium numerus adplicet,fed collocabit apte, ut litarum rerum 110 
Iuptas,cum non defit, tum dC res familiaris praetereuntium hofpitu fre 
quenria haud multo infeftetur. Ventofa inquiunt ueteres loca carere fo 
lent rubigine,rofcida uero,& conualles , perfiatumc^ non hntes eiuf/ 
modi nocuis frequenter uitianturJlJud mihi non femgubic^locorum 
probabitur,q> amnt,aed 2 ncandum uillam utfpectet equinoctium fole 
orientem.Na ifta quae de folibus,8£ aura feruntur pro regionum for / 
te mutari in proptu eft,ut non femg aquilo leuis,nec£ auiter ubiq; infa 
lubris fit*Perdo<fce qdcm Celfus phyficus,uentos omes afferebat,qui a 
mari cadant effe denfiores, qui aute a mediterraneis ueniant nuncp no 
clfelcuiores.Et uitandas uentorum gratia primas fauces ualliu cenfeo, 
na illic ucnti nimium frigentes funt,fi per umbram ueniunt,aur nirniu 
seituofi ubi per conftratum S>C colluftratum ab multo fele applicent . / 
Villarum tecfta duplicia e fle. De uille partium fingularum comoda 
pofmonc,partim ad hominum, partim ad animalium , partim ad reli 
quorum inftrumentorum,neceffariarumq? reru ufiim, Caput XV, 

S Ed cum uillarum tecta alia funt quae ingenui, alia quae aferipri gle/ 
boeincolant,horumc^ altera emolumeti caufain primis conftituta, 
altera fortafsis animi gratia adducta uideantur. De his quae agrum ap 
prime fpecftanr tranfigamus, horum tc&a non loge ab herilibus efle o/ 
portet, quo in hora,quae quiiq? aga r,& quae fado finr opus,intelligar. 
Huius quidem partis tectorum proprium eft,ut per eam fructus , q cx 
agro pofsit capi, parentur, colligant ur, atejs feruenrur, Ni poftremum 
hoc,id eft,col!edta,ut ferues,herilium,urbanarumc£ cfle munus aediS 
putas magis,cp prsedrj rufii cani, ifta perficies hominum manu,infiru/ 
mentorum copiande in primis uillia induftria et diligentia^anu rufii 

caiu 



Culina ruftica 
Tablinum. 


Quadrupeda 

duog* nera ' 

prstfcpe 

Equus* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
cani pofuere ueteres homir.u fermexv. Horuin igitvr gratia habere o 
portet, quo lea algentes foueas. aut ten.pt ftatibus ab epere dcpulfos, 
reapias,ut cibum capiant, ut acquiefcsnr,ur coparent,qua? ufm iutura 
funt.Ergo parabitur culina ampla, minime oblcura , ab incendii peri/ 
culis tuta, cuni furno, foco,aqua,6£ cloaca .Intra culinam tablinum, u 
bi honefuores pernoctenr,ubiciftam panaria,pernam,larduc£inqiio 
tidianos ufus feruent.Reliqui ita diftribuantur,ut fuis, quibus qi ilcp p 
fit rebus,curandis praefto fint. Villicus ad ianuam primariam, ne quid 
noctu fe infcio quifpia progrediatur,aut afpcrtct quidpiam ♦ Bubulci 
pro ftabulis,ne quid eorum ceffet diligetia,ubi res poftulet. Hgc de hd 
roinu manu hactenus. Inftrumenta alia animata, ut quadrupedes, alia 
muta,utuehicula,ferramenta,S<: eiufmodi.lltorum gratia ad culinam 
adiungetur teges immodica,fub qua ploftrum,traham,burram,iuga 
aftas fenarias, &eiufmodi colligas. Spectabit teges meridie, quo etiam 
illic familia per brumam agar dies feftosmfole.Et dabitur prglo ac tor 
culari fpaaum expedirifiimum & perpurganirimum,aderit d>C concla 
ue ubi alueolusjcalarusjorbiculqfums^farculus, bidentes &C generis e/ 
iufdem condantur atq; infarciantur.ln trabm tranfiris, &iugam entis,- 
quse ad tegetem finr, crates confter nentur, illic uectes,perricas,hiftale/ 
as,uir. as,farmenta,& frondem, 8c faginamenta bou,& canabis, & li/ 
num rude, &eiufmodi collocabuntur. Quadrupedum duo funt gene/ 
ra,operariuiri, ut bos,iumenturn, .&frucf£uanum, ut porca, pecus, ca/ 
pra,bmnccp armentu. De operariis prius,quandoinftrumemi potifli/ 
mu loco fint,mox de fructuarijs,qu3? ad uilliriinduftriam pertinent 
Bubilia, 3C equilia caueto,ne per hyeme fint algida,prsefepia confepito 
ne pabulum difsipent. Equis facito exfublimi ftramenta pendeanr , ut 
ftantes fubiata ceruice non fir.c adhibito innixu decarpant , fiant em ea 
re capite feriore, & fcapulis agilioribus.Conrra hcrdeu,et femina prg 
berOjUt ex infima fer obee hauriant,minus enim ingurgitabunt intem/ 
peranter,& minus integra (emina uorabunt,& prarterca torulis pccfro 
ribust^ reddentur firmiores dC robuftieres . Omnino prcuidtndu ne 
paries ad prxfepe fronri aducrfcs fitbumedus,craneo eft equus tenui, 
8t humoris, frigonscj impacier.ti,eo fcneftroe ne Lur.se radios acmir/ 
tant caueto, album oculo inducit Luna, & tuffim graue , 3C faudo pe/ 
cori lunse radius peftis cft.Bobus deprefla ponito, qua? iacentes madu 
cenr.Focu fi fpedfabunt iumcnta,fient horrida . Bos hon imfcus cbie, 
dis hilarcfciqMula calenti tenebrefi/ue habita loco ir.fanit f Sunt q mi 

lam 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. V. 75 

lam putent fatis tedb opertam efle.fi caput optrtum fir, exteras partes 
corporis aeri SC trigon obijeiendas. Bobus pauimenta lapidea fubiter 
nito,ne ungulae illuuie putrefcant,equis pauimenta fi!bfochro,&' isceis 
aut pluteis robufleis,foflam operito, ne urinae lutamentis commade/ 
fcanr,& contrepidatu pauimenta ateg unguem attritam reddst . 

Quod uillici induftriatamcirca animala,quarn circa mefles, fru/ 
ctusij; colligendos, §C condendos,areamcj; conficiendam uer 
fabitur. Caput XVI. 

V illici induftria uerfabitur non in eo modo,ut tffi ex agro colligat, 
uerum &in primis ex animante quadrupede, alite , pifce dicendu 
brcuifsime. Armentaria fepta loco ficco,& minime uligmofo ponito, 
folum eruderato &C prodi ue ducito, ut euerri,& facile pofsir purum fie 
ri,partim operito ea,partim fub diuo finito. Aufter noctu, humeeftaue 
aura ne pecus pemngat,ncue nimium alqinfeftentuentiprouideto.Le 
pori profundiore ad aqua ufc£ parietem iapidc obducito quadrato,a/ 
ream fabulo mafculo locis plufculis ex creta cimolea tumulos exdta/ 
co. Gallinis dato in corte porticulum ad meridiem conlperfum pluri/ 
mo puluere cineritio,fupracg id nidarium adigito, 8C pertica ubi fe no 
dtu colligant.Sunt qui gallinas magnis caucis loco haberi confepto iu 
benr,qui orientem fpeeftet. Sed quae ouorif gratia, & prolis habeantur 
ueluti libertace alacriores funt.ita SC facundiores in umbra & conclu/ 
fo exortum ouu difsipit.Palumbaria fecundum aquS confpicuam , SC 
moderatefub limen ponito,quo folia uolitando ales. Scindens, quali 
alarum paleftra S£ plaulu, pronis alis labens gaudeat appellere. Sunt 
qui dicanr palumba defumpta ex aruo jfca,quo plus ui j, 8c laboris Iu 
os adnatos rcdienspertulerit,ed pullos pleniores dare,id quid? cp al/ 
lata gutture femina,quibus preie nutriat,fernicoeSa fecerit mora,eafjj 
de re palumbariam arduo in loco pofita probant. T um 8C fortafsis p 
ftare arbitrantur palumbana longe habere ab aquis , nc oua madidi* 
pedibus refrigerem. Ad turrim in angulis tinuncuiu alitem, fi eondule 
ris,ab acdpitruiniuriafietsUaCor.Lupinumcaput rimino alperfum, 
urceo conditu rimofo,ut uidorefpira,fi intra aditum infoderis, fiet ut 
plurimus eo pJumbusconfluac . Maiori! fedibus relicftispauimeniu 
fi ex creta feceris,& urina hominis iterum atep iteri! afpcrfcris,r.umcru 
adaugebic.Pro feneltns corona’ lapide«e,aut rabulae oleagineae adpli/ 
cemur prominentes cubitu, quo fe ales c uefubulo recipiat, 8C rurius e 
uolet.Mmores condufe auiculae arborum attj coeli profpedhi conta/ 

T be/ 


Armentaria, 


Gallinaria, 


Palumbana, 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

befcunt. Cubilia & areolae alitibus coaptabuntur Ieris tepentibus.Hi» 
ucroqux magis ambulent, cp uokntdepiTa,& ipfo in lolo apponen/ 
tur, caeceris demu alnora collocabuntur,ft'ngulaipondulis coercebun/ 
Auicularia tur ouorun3,SC pullicmorum continendoru gratia, Cubiculoru ope/ 
nbuslucum comodius calce , dC calx gypfo, Lapis omnis rediuiuus no 
xius,tdta utiiior topho,fi modice excocta fi t, m atena ex populo auta/ 
biete unliisima ♦ Alitibus omnibusftabula effe oportetilluftria,pura, 
munda, prxfierum palumbaru.Quin 8C quadrupedes, fi immundifsi/ 
me accubet,fcaber fiet. Ergo fiant teftudinata, totis parietibus illita et Ie 
uigatatectorio marmorato,^ diligenter drcumobftruantur,ne feles, 
mus,lacerta,5C eiufmodinccuxbe{tiole,ouis,pullis, autparienb 9 fint 
infeftee, addentur cfcari3e,aquarLec£jdeo circa uilla ducetur Fofla, qua 
anfer,anas,<SC fus,8C bos prolui,profimdiq> pofsit,& ubi sefca fumat, 
curabitur,ut coelo ena pluuio 8C turbato,lautifsimocp fiant faturae, A 
litum minorum itabulisaquaria,3efcanacj? conceptacula, circa parie' 
te adigentur canahbus,ita ut nec difpergere, nec foedare immiffa uale/ 
ant. Ex hisfifiulxextrinfecus patebunt, quibus uicftusimmiffus fuppe 
. direntur,in medio lauacmm, quo abunde aqua no impura infiuat.Pi/ 

fcinam cretofo in foio infundito,profundiore cp ut folis radio uidta JV 
Pifcina, feruefeat, aut gelet frigore,aun dC cauernas arca latus aperito,quo etia 
flibitisturbatiombiis tumultuansconfugiat,ne animis deitinms conta 
befcat.Telluris fuccu pifds alitur,cefiu acriore languet, gelatu interimi 
tur, meridianos ad foles foluicur alacritate . Credunt lutofas imbriu a / 
quas,interdu excipi,non incomodc,fed primae poft caniculu excluden 
dce,q>fapiant calce, pifcem q? enecent,& deinceps rarae immittendce,q> 
foetenti mufeo aqua,3/pifcem lentitudine infidant* Illud curandum ut 
perennisin{pirer,atc^rdpiretaqua exfonte,fluuio,lacu,mari. Sed de 
xnaritimispiidnis amplius ueteres pcrcomode monent,Sklimofa,in/ 
quiunt,regio planu educatpifce,urfokam,& conchilia arenofa,ceete/ 
ros pelagus paf.it mehus,ut auratas & dentices -Saxa turdos, & meru 
las, <5C qui inter faxa nati fimt. Demu fiagnu effe aiunt optimu pifcinis. 
Stagnum, quod fit pofitum,ut infequens maris unda , priore fubmoueat, necin/ 
tra conceptu finat remanere ueterem pigrukntem. Minus em conuale/ 
fcere a quas ducunt quae fienfimmnouentur.Hactenus deindufiriauilli 
d 5C diligerta multis in rebus,fed mane quidfadt ad rem mefisibus, fru 
tribus colligendis acq? condendis probatur,Horu gratia aream fru/ 
jnemariam paraffe oportet/olibus OC uenns patuIa 3 non longius a te/ 

& 



DE RT? AEDIFICATORIA LiB, V. 94 


' getc de qua nuper diximus, quo fubms obortis nimbis pofsis (eruitis, 
collccftaq? fpicaleui momero ad opertu fubducere. Vbi area facias iter Arca frument* 
mro fio!u,non ad hbella,fed leniter ca(tigatu,5C cofodito,poftea amur 
cacofpergito bn,finitoq;cobibat,poftea cominuito hri glebis, deinde 
chilindro,aut palmicula coaequato, 8C paliculis uerberato , pofteade/ 
tiuo amurca confpergito cum aruerinqneq? mus,neq$ formica nidum. 
facit,nec£ lutefcet,nec£ herba nafcetur.Creta huic operi plurimum afic 
retfoli ditaris» De aferiptitiorum tectis hactenus. 

De herili 8C ingenuorum uilla,eiustfe partibus finguli?, Sc earum 
commoda locatione. Caput XVII, 

H Erilem uilla funt q dicant aliam eftiua elTe, aliam jlyberna,atq; fic 
diffiniant, ut cubicula hyemis fpectenr brumaledrienrc , cceriario 
aeqnoctiakm occidente.CubicuIa uero seftiua meridie,coenatio hyber 
nu oriente, ambulario ad meridianumi equinoctiu expolita fit . Sed ea 
nos pro coeli,regionisc£ modo alibi 2 tq: alibi aliter hhda ccnfemus , c| 
ad frigida calidts,& humida ficcis conteperentur, Cxteru tedla ingenti 
ora uelim occupentlocu agri non ferarifsimiqfed alioqn digmfsmiu. 


unde omnis aurae (olis, 3fpe<dusc$com oditas, & uoluptas liberrime c a 
piat, faciles ad fe ex agro porrigar aditus,uementem hofpire honeftifsi 
mis excipiet fpatijs,fpe<fcabit,(pe<5tabitc|! urbe, oppida, mare, fufam c£ 
planicie,& nota colliti, monnuq? capita, hortoru delitias, pifcationu, 
uenationuq; illecebras fub oculis habebit expolitas. Quom c£,uti dixi/ 
mus,3ediu partes ahjeunuierforu,ali3epluriraorum 3 ahx fingulorum 
fint,in his q umuerforuin funt imitabunrur aedes principu , (paria qui/ 
de pro foribus ufupabit amplifsima curnculorn,equeftriuc^ certatui/ 
r«u,q iuuenturis iaculum et-fagitta longe exuperentur.Intrafores itide, 
q plurimorum funt, no deerunt ambulariones,geftationes, natationes 
SC arexjcum uiretes,tumficc3?,& portic%& hemicydi , qbus ad gra/ 
tos per bruma foles fenes cofabu!entur,& familia dic agat feilCr, ce itate 
fruantur umbra. Atqcoilat quide in cedibus alia deberi familic,alia re 
bus his,q familise grata habearmir«Familia conitiruentuir 3C uxorji/ 
beri 3C parentes, & qui horu ufu una diiierfent,curatores,miniftri,(er/ 
uftum SC hofpite familia no excludit. Familie gratia hnda funrqu^ ad 
iri<ftu,ut efca,Se q ad ufum,ut uefris,arro 2 ,hbri,atq; etia equus, Omni 
um pars primaria ea eft, qua feu cana cediri, feu atrium putes dici,nos 
fmum appellabimus, proxima u emunt ceenacula, fubinde haben/ 
tur quse fingulorum funt cubicula , poftremo cxiftant concla/ 

T t UUL 


Familia, 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

liia^reltquaipfiscx rebus notefcutJtaqjGnus pars erit primaria, in qii3l 
extera omnia minora membra ueluoin pubh eu xdis rorum confluat, 
«x quaque non aditus modo comodifsimus, uerum &C luminum etiam 
comoditates aptifsime importentur, hinc apparet linum queqifibi op 
care amplu fpaciuir^apertum, dignum, prompturo. Sed flnu alr, con/ 
tenti uno funr,alrj plurcs producere profecutifuntjhoscf aut queef un 
diq? altis parietibus, aut partim prxaltis,partim humilioribus parieti 
bus concluic rc*Et uolucre alibi opertos cfse tcdo,alibi fub diuo, alibi 
partim opcrtos,partim nudos,alibiuno Iatere,alibi pluribus, alibi o 
ninibuslareribus porticu adaunxe^alibi in folo co^quados, alibifub 
- teitudinaro pofuere pauimento. Circa hxc nihil plus dico,mTiut regio 
num,S£ tepeftatum,3<C udis , SC omnis comoditatis ro adhibeatur, ita, 
ut frigenti regione acerbitas borex,& acris,foli c|? horrcrjxftuofa aut 
fub plaga molefti foles excludantur, cceli fpiritusgratifsimus admitta 
rur,S£ lucis iucundifsimg quantum par fir copia omni ex parte influar, 
prouidebiturcf ne quid ab uligine foli noxium infudas officiat, ne qd 
ue ex fliperioribus deuolutinimbi obliment. Patebit cp in medium finii 
aditus SC ueftibulum,honeflifsimus,minime ardus , minime arduus, 
minime obfcurus, aderit cf primario obtutu religioni dicatum facrari/ 
um cum ara propala, quo loci ingrcflus hofpes religione ineat amici/ 
cix, 8C domum paterfamilias repetens pace a fuperis,& fuorum trar.ql 
litarem pofcat,Iftoc falutates amplexabitur, fi qua erunt arbitria deco 
filio penfitabit amicorum, 6C huiufmodi. Cum his conuenient fpecula 
Specularia ♦ r j a feneftrarum media in porncu,qu;bus una fpedandi cum uolupta/ 
te,& foles, SCauras,prout tepora poftuIabunt,hauriant. Hyberms(m 
quit Martialis) obteda noctis fpecularia foles. Admittunt puros, SC fl/ 
Porticus* nc & ce ffies.5 porticum ueteres ad meridie ponendam cenfucre,q? efta 
te fol fublimiore ambiens cyclo no immittatradios , hyeme fubimmit 
.. • tauMontium profpedusquifuntadrneridie,q? eaparre,quafpedan/ 

^ 1 s ^ tur,umbra operti fint,q>c£ albente eius coeli uapore caligantes reddan 

? z 1 tur,non ufc£ iucundos prxbent,fi longe difienr. At ijdem proximio/ 

res,5C qua fi in capuun£umbentesfifint,pruinofas pbent nodes, 6C um 
bras prxgelidas^alioquin ex propinquo gratifsimi,8C q? au ftr os inter . 
eludant CQxnodafsimi funt.Pro fepietrione proximus mons radium fo 
Afeptentrio * iis remittens uapore adaugcr,diftans uero 3C procul pofitus lati {simus 
cftJMam aeris puritate qux fuhea coeli plaga perpetuo fcrenauiget,Sf 
ioh s fui gpr c,qu o p e rfu ndi cu r ,illu ftr is mirifice {pedatus redditur* 

Sub 



DE RE AEDIFICATORIA LIB* V* 7* 

Subfolani montes proximi frigentes horas anticulanas occidui roru / 
lante auroram pr3ebent,ambo ex medio interuallo feftiuifsimi.Itidem 
& flumina et lacus,necj; funt comoda nimium propinqua,neq? funt ut * 

eunda, ubi nimium diftent. At cotra mare ex mediocri fpacio foles ini 
puros flat, ex proximo minus laedit, quando aequabiliore perfeueret a 
ere.Ex longinquo illud infuper ad gratiam confert, cp defyderium ciet 
(ui.Tn intereft qua cceli parte fefe oftentet , nam patens a meridie adu/ 
rit mare,ab oriente humectat,ad occidentem caligat, ex flptentione p/ De marit afpe 
friget.Exfinu dabimrin coenacula ingreflus. Ea erunt pro uiusnecefsi ctu. 
tate,aliaaeltiua,al/ahyberna,alia(utita loquar)medicxuma.Aefliuis 
ccenaculis aqua in primis, & hortorum utridia pofcut, hybernis repo Ccenaculum ♦ 
rem, Si focurin utrifc^ amplitudo,hilarkas,atq;lautitiesoptatur.Siint 
argumeta quibus facile perfuadeas focos apud maiores fuifle, no qua 
les habere aflueuinausiEt fumant (inquit ili e) culmina tetfli. Id pter He/ 
rruriam 8C Galliam ad hoecufq? tepora obferuatum per uniuerfam Ita 
lia uidemus,ut nullae haberentur fumi ex tectis gulx.T riclinrjs,aicbat 
Vitruui 9 , hybernis non efl utilis camerarum coronario opere fubtilis Triclinium* 
ornatus,q> ab ignis fumo,8i crebrisfulginibuscorrumpantur . Quin 
SC cameram fupra focum atramento illinibant,ut atrum id pi<ftura m/ 
ductum pro fumo uideretur . Alibi reperio lignis uti folitos purgatis, 
ijfc^ut fumo eflentimmunes,quae coda nuncupabantur, eiusc^ rei gra 
ria m lignorum appellatione Iurifconfultos, cocta non uenire cenfuifle 
ut pofsis arbitrari focis ufos mobilibus ex aere, ferroue , prout cuiufcp 
res SC dignitas poflulabat.Et fortafsis caftrenfe id genus hominum , SC 
duratum militia,uti ad una omnes erant,foco minus utebantur. Neq; 
concedut phyfici,ut afsidue multo utamur igne. Aiebat Ariftoteles car |cr n c afsiduo 
nium fbliditatem in animante conflare a frigore. Et notarunt, quiifta uoncflutcndn 
profitentur,fabros,qui oflianis ignarqs exerceantur,fermc omnes uui 
tu,S£ cute admodum rugofa SC cnipa reddi, id effieri ea re atteflantur, 
cloacas gelu planitudines SC fuccus, quo caro fiat, colliquetur igne, 
atc£ uaporibus euanefeat. Apud Germanos 3C Colchos, ahbriue , ubi 
ignium auxilio contra rigores frigorum opuseft, concalefado utun/ 
tur conclaui^de quo fuo dicetur loco. Ad focum redeamus . Sunt q ad 
ufum pertineant haec, ut promptus extet, ut pluresuna foueat, luminis 
habeat faris, uentorum mhil,habebittnqua rcfpirer fumus , alioquin 
non confcendem.Ergo non in angulum, non mulco intra pariete co/ 
getur^non tamen primores conuiuarum naenias occupabit. Apertio/ 

T 3 num 



LEONSIS BAPTISTAE ALBERTt 

num flabris non uexabitur,imis faucibus ex pariete haud multo^mf/ 
nebit. gula erit capaci, <5C a dextris ad finsftraro lata, excitata ad perpen/ 
di culum, procera quoad toto fummo capitulo faftigia omnia excellat» 
Id quide certe propter incendioru pericula,tuir. tua ne u en tus c fienfis 
tecftorum obicibus undas aereas inglomcret,acucHJCibusft;n'os retar 
fnfumihulum . det,atq rctudat.Furousfpote fua imbuto calore ccfccndit, fed inde fia 
marum, 8C foci caloribus acceleratus s propellitur* Gula igitur can ini 
exceptus, uelun hftula, coercetur , impetucf fccurdannu firmari rr ncf 
fccus atep fonus ex tuba truditur 4 Par igitur uti in tuba,fi nimiu lata eft 
furdefot acre ebinuerfo,ficfun'us. Sin.tri capituli ucrttx tegetur cb’ 
imbre naribus, fiet% propatulis 5c rircumftifiSjpraefcptis tn alamento, 
quo uenti moleftia abarcearurJnter alamcnta , SC nares laxaras relin/ 
quetur ad eu emendes fumi fluuios , id ubi nen licet, uertula appello, 
Vcrtula. c l uani erectum in acu apponi uelim,ea eft capfis aenea lata quoad fum 
mas gula? fauces intra fe c apiat, Stabit huic prciecfia pro fronte crifta, 
qua ueluti temone a<fta,lactflcnt:bus uentis inuertat ccciput.Ceircdif 
fxme capirulis gularum circum apponent cornea aenea,aut ex opere fi/ 
chh arr pio,& aperto,uacuc per uiabre fupm o ad gulaipfam ccnuer/ 
fo.qua hauftos bucca inferiore fu mes fuprema cucmat inuitis uentis, 
C cenaculis debetur coquina,& crila ob{onaria,ubi reliquias ccenxet 
[Coquina, U2 & ct mantilia referantur. Coquina necp in gremium cor.uiuarum ha 
benda eft,nec£ porro longius ft mcuenda,quoad quf calida ccnuiuijs 
exigunrur,inter ueniendum rcfrigcfcanqfat eritfi lixarum, patellarum 
cortinarum ftrepitus,S<l foeditas excludetur . Ferculorum ccportatio/ 
nes ne imber, aut itionum ingrati anfractus , aut locorum obfccenitas 
impediat,ncueab his digniora dchoncftenrur promdebitur. Ex ccena/ 
culis cubicula petunt, Venit in mente illud Luculli, Ingenuum hc mir.e 
deteriore in ferte q? grues atq? hirundinest fte non oportere. Nos tn, q’‘ 
in quibusqt bn moderari ro coprobet,referamus. Ex Aemilio Probo 
hiftoricofolitos memini apud Grxcos non nift in conuiuqs propinq/ 
rum uxores adhibere, & partes xdiuirqubifederent mulieres, qualda 
efle,quo praeter cognatos propinquioreshomo accederet nemo. Er,p 
fecfto ubi qdem congruant mulieres loca effe oportere arbitror nonfc 
cus,atcf? dicata religioni &C caftimonia*, tum Sc lauta uelim iftiufnicdi 
r* laue a &ignan puellis SC uirgimbus diuerforia , quo molliculi carum animi 
* iftiufmodi conclaui minore cum txdioftu fefe contineant. Matrcnad/ 
Lc utilius afsidebit,unde q quifq; domi agat,inrclligat.Sed nosquead 
patrios cuiusquuores condicant, fequamur» Viro atq uxeri dormi/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, V. j* 

tio fingulis fingula debetur, non id modo,ut parturies aut malFata mu 
lier molefta uiro non fit, uerura QC aeifiuos etia fomnos illaefiores pera 
gat,cui libuerit iua cuiq aderit ianua«& procer id comunt aderit podi 
culum, quo mutuo fe pofsint petere fine interprete* Sub uxoris conda/ 
ueuediaria,dib uiri libraria cella comparabitur. Parens aetate feffa,qd' 
ocio SC quiete indigeat,dormirione habebit tepente, obrecda, (emota m 
ab omni Familiae SCatq externorum ftrepitu. Habebit in primis foculi 
Igtitia, SC q alia ualitudinarij exigur, animi 5C corporis grada.Hui 9 fub 
conclaui argentaria erit cella. In hac liberi mares adolefcentulirin uefti/ 
ariauirgines puelle, in proximo nutrices gnoctabunt.Hofpitem collo 
cabimus aedium parte, quefit proxima ad ueftibulum,quo' fe fui Uberi 
us falutatores adeant , dC familia reliqua minus follidtent.Praetextaa li 
beree regione, aut no loge ab hofpite diuerlabuntur familiaritatis fru/ 
endae 3C fouendje gratia. Subcociaue habebit hotpes, ubi fecrctiora, 3£ 
cariora condar, atq ad arbitrium redulus repetat. Prxrextato erit fub 
conciaue cella.armametana,Curatores,miniltri,ferui ab ingenuorum 
comertrjs ita fegregabunrur,ut pro cuiusq officio deces & paratus lo/ Curato s . 
cus attribuat. Ancillae 8C cubicularqfuisconnfsi locis non longius ab 
erunt, q ut exteplo audire, SC pito ad iubenris imperia pofsint effe.Cu/ 
rator triclinii ad urnaria cella, et penu aditu pofsidebit.Quadrupedura AndHar« 
curatores^p ftahulis accubabnnt. Heriles equi a dorfuari^s fegregabun 
tu r, habebunt q loco unde foeto ribus domum aut inter fe rixa non of 
fendant,aut igniu cadi qdpiam obfit . T ririctr,fenieq omne marcefat 
humore,pallefcit gftu, attenuat afflictu, calcis contatftu uitiat#Ergo ubi 
uis condendu duxeris,feu {pelucis,feu puteis,fcu tabulato, feu nudo in 
folo aceruatu, curato ut habearloco ficdfsimo,& penit 9 receti.Finffe a 
pud Sibolim repta fi umet a integra poft annum cetefimum, a q effof/ 
ia ruerint cedis ed Iofeph 9 .Sunt q hordea caleri loca non uitiari putet , 
pod annu oeyus uitiant. Affirmat phydri humido parari corga ut cor 
rumpant, calido heri ut corrumpat. Lutum ex amurca atq argilla co 
maceratum fp areo, aut paleis tritis ualde fubacftu fi granano induxeris 
habebis grana (olidiora SC firmiora, SC feruabis diuti 9 ,& gurgulio no 
nocebit, 3C formicae non faciet furta. Que horrea feminu caufafiat cru 
doexlatere pltabunr. Semini b 9 atq etia frueiib 9 codititqs boreas ue t 9 
amicior ed auftro,& ab locis humeccis fpirate aura quauis ptabefeunt 
gurgulione, uermeq refudunt.Tu SC pnnaci atq immodico c|uis ueto 
reddutuietalegumimb 9 ,pfertuii fabis horreu cinere atq amurca cruda 
*o ♦ Poma in tabulato occlusus, atq gelido habao«Vtnbus mrgefasTus 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

pomafcruari integrum per annum putabat Anftotdes . Acris ir ren/ 
ftanna omnia conficiuntur, ea reornes arabuntur flatus. Quin» nam 
cx aquilone ferunt poma rugis deturpan .Cella trinariam fubrcrranca 
6C conclufam prebar qtn de uina funi qua' un bra languefcar.t.V entis 
omnibus qui a fubfolano meridie ab cccafu uenianqpkrum bruma ct 
Cella uinaria uere,uinum ptactum perturbatur. Ad caricula aute fydus etiam bor< 
a comouctur,folis radio arefcit,luna h£befdt,motu fracefdt atep elan/ 
guefcit,odoriscapax eft irinum, foetere cncruatur dC fbhritur , ficco dC 
gelido tenoreq: uno perfeuerami annos pfett. Vinum (inquit Cclumcl 
la)cpdiu frigidum enf,tam diu rcccc mantbit.Ccllam idcirco uinariam 
in loco ponito ftabili,& a carrorum concurfu imir.uni,cort\m latus et 
Iumin 2 a fubfolano in aquilonem obuertito. Sordes de male odorata 
omnia, uligo,crafTus uapor,fumus,horn fpiramenta cx ccpe,brafsica 
fico, caprifico expurgato,longe abigito,pcnitus excludito.Solum ccl/ 
loe pauimento fubdiuali fternitc,in medio lacunulam dcprimito,qua, 
fi quid dolii uitio effufum fiqcolligas.Sunt qui epire ccmentitio et mu 
rarili dolia faciunt. At dolia quo capacicra,co uinum er it acrius & for 
tius.Clearia calentes amant umbras , odere auras frigidas,tum de fu/ 
rco,atcp fuligine inficimur, Impura illa pr^ter mittantur, qd’aiunt,fter 
quilinia habenda alia, ubi r.ouum ftercus,alia,ubi uetus codas. Hume 
_ r . dto gaudere fole,& uentis exinaniri.Hocfit ad rem,qu£ ignes. metuar, 
sterquilinia * ur fce n iic,5C quoe confpectu atep odoratu tetra funr, abigantur de able/ 
gentur.Rcbufteo fterquilinco ferpens non orietur* Hccptereundu no 
cenfeo.Nam quid hoc mali eft, in agro fterquilinia ponimus loco ab/ 
dito atep exclufo,ne quid familiam rufticam offed 2 t fcetoribus,fub te/ 
ens ucro,& prope fub puluinari cellis primarrjs(quibus alioquimnte/ 
gras captamus quietes)latrinas habere priuatas,hocefi, apothecas pc/ 
fiilentifsimi foeteris uolumus.Si aegrotabit, trulla 6C uafculo commo/ 
dius utetur,bene aute uaicntibus ? quid m' abigendam ifianc naufea du 
cas,nonuidco.Etfpectafle liceat, cu caeterasalires,tum in primis hirti/ 
Hirundinum dines quante pe curent pullos habere fuos nido ncquiccp fcedo . Mira 
mundicies. quid moneat natura. Nam t3CpullicuIi,cum primum per aetate firma/ 
trs membris licet,non nifi ex nido onus uetris der]ciunr,adfunt dC Fare 
tes,qui quidem, quo longiusfceditatem abigat refiro pullorum fege/ 
ftionem acre cadentem excipiunt atq^afpcrtanuNaturae igitur bnad/ 
tnonenti parendum cenfeo. 

* ' In 



DE RE AEDIFICATORIA LIB * V. 77 

Inter locupletiorum uillaro 8C urbanas aedes quid interfit. T enui 
orum aedificarionesadlocuplenqres, quantum pro facultatibus 
permittitur,accedere debere, 8C sefiuis quidem qu5 hybernis 
ufibus potius aedificandum. Caput X V 1 1 1. 

S Ed uilla SC urbana locupletiorum diuerforia mtcr fe hoc differunt, 
q> fortunatis uillaseftiuum diuerforium eit, urbanis tedtis ad bru/ 
mas comodius tolerandas utuntur.lnde adeo ex agro oem lucis^aurf, 
fpacfj,profpectuscj; amoenitatem captant, ex urbe umbratiles, SC mol * 

Iiores delinas fequuntur. Sac idcirco eft,fi, quseadufum ciuilem opor 
tunafunt,intra urbem cu dignitate, <5dfalubritate, profantur , quoad 
tn locorum anguftise,SClumxnis copia patietur, oem fibi uillse amoeni 
tatem,atq? iucunditatem sedes urbanse arripient.Habebunt quide prx 
ter lafsitatefinus,etiam porticum, ambulatone,geftarionem,atq? hor/ 
torum delinas, & eiufmoduSm id minus licebit, coaequabili in folo eti 
am aedificationibus alteris in alteras fuper ad actis iufta mebrorum fpa 
cia coparabuntur. Natura loci permittente fubterranea infodientur,q/ 
bus liquida ligna, seque feruitia colloces,in hafce honefhora. fupersedi 
ficabuntur. Atqui addentur etiam hafce item akerse,fi opus fit, aedifica 
dones, quoad familia? ufibus abunde prouifum fi t. Primis ufibus pr i/ 
ma?,dignioribusdign!orespartes diftnbuentur. Demum curabitur, 
utfint parata,difcretac|; loca,quibus cum mefiem frudxusue , tu inftru 
menta,omnisqj denic£ fupellex afferuetur.Non deerir,ubi ad res diui/ 
nas,ubiue mundu muliebre,<3L quse adfeftos dics,&fquse ad uirile or/ 
natum folehnium dierum, & ubi arma atq? tela , 3C ubi quse ad lanifici 
ubi ad epulationes, 8C hofpitum aduentum, 8C quo? ad rara tepo/ 
rum negocia adnumerata adfcriptacp feruentur. Alibi quod menftr u/ 
um, alibi quod annuufn,alibi quod ad ufus debetur quotidianos, qug 
fingula fub conclaui,ubi efle non poterunt,curanduin efimaxime , ut 
fmtfub confpectu,ed id magis,quo in ratione futura fimt ufu . Nam q 
res quotidie uidetur, ea plane minus metuet fure.T enuiorum aedifica/ 
tiones,quantum ferunt facultates, ex locupletiorum lautitia? fibi exem 
pia uendicabun^quse imitentur, hac adhibita moderauone,ut emolii/ Tenuiorum 
menti rationes poft habuiffe nuncf uelint uoluptati,Ergo iftorum uil/ dificia* 
la non multo minus profpiciet bcui,& gregi,q: uxori . Voler palum/ 
banam,pifcinam, 6 iCeiufmodi,adfrucftum,non addclitias.Compara/ 
fcit tamen uillam meliufcule,qub m are rfarrn lias illic iubentiiis. uerfari,- 
8C re doraefticam diligenter curare affuefeat, aeq? tm utilitati, fructu icjj 

V pro. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

pro$p;citr,qum in primis ualitudmi confidat. Vbi aere murare cp^fit, 
perhyeme id facias,moncbarCeIfius . Minus em cum periculo bruma 
graue perferre ccelum a(rueicimus,qua xftate. At nos uillam f Itare po 
tifsimu petimus.Curandum igir,ut fit lllaquide longe faluberrima. In 
tra urbe fub aedibus taberna queeftuariam habere,qua triclinium ap/ 
paratiore,id demum ad fuas Ipes 3C cupiditates conducere arbitrabif, 
Vrbanse aedes captabit^ m triuto angulu,in foro fronte, intra militare uiam pipicu/ 
tenuiorum q / ura reflexu,neq; alia ferme' folliritus erit cura,quam ut expofitis uenali 
modo £cufka. ura illecebris aucupenir 4 Inteftims operibus non indecenter uretur cru/ 
do latere craricijs,creta acerata materia .In extimis aut illud putabit no 
perpetuo dari, ut uicinofrugi &C ccmodo utatur,ea re arcuet demum, 
pariete contra hominum ac teporum iniurias firmiore, uiculoscj; con 
terminales, aut ita ponet latos,ut aura mature ficcetur,aut ita ponet ar 
ctos,ut uno canali amborum ftillicidiorum effhiuia excipiantur , at<$ 
deuomanrur. Inter pluuiares iitiufinodi uiculi ac multo magis canales 
ipfi multo faftigribunqne refideat aqua,neue refundat, fcd cofeltim cx 
purgetur uia, qua id fieri pofiitbreuifsima . Cxterum de his omnibus 
fummatim,quoe repetenda uidcanmr,cum his, quae primo libro trafc 
gimus,hcec funt.Quce partes aedificii igniu cafifcus lm munes cfle dnt , 
qux teporum injuriis obiedoe funt,q oedufiora effe, q firepitu carere 
oportet,teftudinenr.Terrenas oes habitationes teftudinari perplacer, 
qux terrenis fupaftruanttir falubriores reddentur contignatione .Qui 
bus ad crepufiulu «fui uenit lux,tiri funt falutatio,an:bulano,6T prae/ 
cipuc bibliotheca aequinoctium oriente fp edent. Quae tinean;, pallo/ 
re, tm5Core,eruginemuemetuanr,ueftis,Iibri, arma, femen, efct.lerrac^ 
omnia meridie atef occidente coerceantur. Si aequabili cpuscft lim ine 
pidori,fcriptori,fcaIprori,SCeiufinodi feptcntricre dato. Denu uerti 
toarftiua omnia,ucboream exc:p:ant,hyberna meridie, uerna 8C autu 
nalia orientem. Occiduum uero fele balneis Si uernis c cenaculis dato* 
Hcec fi non Ircet ex (ementia, eeftiuis comodifsimas partes prxeeeupa/ 
eo.Et mea quidefentenria,qui aedificat a fliuis aedificet ufibus , fi fapir. 
Nam hybernis,ut fiaqfaiis leue dt negocmm, claudito, SC focum ince 
diro.Conrra aedum inulta requiruntur, fediuuanr ea quije non firr.g 
muioLEo igitur hyberms facito area fit modica, altitudo modica,ap/ 
rionesmodica',xfttua contra omni exparte habeto laxa patula orrni 
a. Facito fit captatrix aurje gelidiufculx, foles autem , 3C ab fole miffos 
flatus excludito/multus aer ampla concludis aula multis una concep/ 
iis aquis in ftar^tar dius confer ydcit» Leo 



DE RE AEDIFICATO P IA LIB. Vr. 

LEONIS B A PTI' 

STAE DE RE AEDIFICATOR IA LIBER 
V I ♦ Qui de ornamentis inffnbitur . 

De fufcepti operis difficultate SC ratione,unde colligit quantum (Iu/ 
di],laboris,ac indulVrije in his fcribendis impcnfum fit. Caput L 

Ineamenta,& materiam operum 8C manum fa 
brilem,5c quae ad publica,priuata, cum facra/ 
tum 8C profana cedi iria conitituenda pertinere 
uidebatur , quoad effent ea quide ad ferenda m 
furiam tempeftatu apta , SC ad fu os quec£ ufus 
pro teporum, locoru,hominuc£, rerum q; ro/ 
mbusaccomodata , fuperioribuslibris quincjf 
cranftgimus,diligenna,quantu exhbrisipfis g 
ipicere potuifti , ut eam in iffiufmodi rebus tra/ 

«flandis multo maiorem non defydcres, labore 
me Superi maiore,cp pro inita prouincia.interdum exipfomc forraf/ 
fispoftulaffem .Incidebat em frequentes difficultates , SC rerum explica 
darum,& nominum inueniedorum,^ materia gtractandar,q me ab 
(terrerent ab incepto atq; auerterenr, Alia exparte rario,uf opus mcho 
arem, adduxerat, eade reuccabat,ur profequerer,atq? hortabar, Naq? 
dolebam quidem tam multa tamcppclanfsimafcriptorummonimen 
ta inter iffe temporu,hominumc|?iniuria,ur uix unum ex tar.to naufra 
gto Vitruuium iupftitem haberemus, feriptorem proculdubio inffru 
<ftifsimum,fed ita affecit um repeftare atep lacerum, ut multis locis mul/ Vitruuso * 

ta defmt,6(f multis plurima dcfyderes . Accedebat q? ifta rradidiffer no 
culta. Sic enim loquebatur,ur Latini Graecum uideri uoIuiffe,Gr£ci lo 
cutum Iarineuancinennir,res autem ipfa in fele porrigenda, necp Lati/ 
num, necp Graecum fuille teftetur,ut par fit , non ffnpf ffe hu nchobis, 
qui ita fcripferit,ut nen mtelligamus.Reltabant uctera rerum exempla 
templis,theatriscp mandata,cx quibus, tanqua ex optimis profeflori/ 
bus,mulra differentur, eadcir» non finelachrymisuidcbam mdiesdcle 
ri.Et qui forte per hoec tepora irdificai enr nouis ineptiarum delirame/ 
tis potius,^ probatifsimis laudatiffimoruiTi opei u rationibus deledta 
ri. Quibus ex reb 9 futi:rff negabat nemo, quin breui haec pars, ut ita lo 
quar ? uitae 6C cogniuonispoiu 9 dfet interitura Jdcirco heccu ita' effent 

V 2 . non 




LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

non potera non facerc,quin de comentandis his rebus , & foepe SC diu 
cogitare .Inter cogitandu qdem tantas res,tam dignas,ta unles,tam in 
uita hominum n cceffa nas, quae fcfe ultro afferrent fcribenti. non negli/ 
gendas inltirueba,officqc£ effe cenfeba uiri boni & ftudiofi conari , ut 
parte hanc erudicioms, qua prudentifsimi maiores femper maximi fe/ 
cilTent ab intentu uendicare Jtaq?anceps eram incertusq; confili), pro/ 
fequerer^nejan potius interrmttere.Peruincebat amor opcris,& ftudi/ 
orum chantas, SC quod ingenium protftare fatis non potuiffet, ftudiu 
ardens, 5C incredibilis diligentia fuppeditabat.Nihil ufc| erat antiquo/ 
rum operum,in quo aliqua laus elucefcerer,quin ilico exeo perueftiga 
're,h quid poffem perdifcere.Ergo rimari omnia, confyderare,nietiri, 
lineamentis picturae colligere nufq? intermitteba , quoad funditus qd 
quifq; artuliffet ingenfj aut artis prehendere atq; pernofcere . Eoq? pa, 
<Tto fcnbendilabore letiabam difcendi cupiditate,atc£ uoluptate.Et^p/ 
fecto tam uarias res, tam difpares,tam difperfas,tam ab ufu,& cogni/ 
tionefcriptorum alienas colligere in unum, SC digno recenfere modo, 
&C apto locare ordine, &orarioe tractare accurata, 8C certa ratione mo 
lirare prorfus eft facultatis &C erndirionis maioris, c| in mqpfitear . Me 
th nequiccp pcenifet mei,fi,quod ominno inftirueram, affecutus fum, 
ut qui me legerint effe me facile dicendo maluifle Itatuant, c| uiderielo 
quente.Quod unum qua fit difficile in huiufmodi rebus commentan/ 
dis magis nouere experti, qua credant, qui periculum non fece rc. Et ni 
fellor, quxfcnpfimus,itafcripfimus, ut effe latina non neges, 5c fatis in 
relligantur.Id ipfum in his quae iequuntur pro uiribus efficiem us . Ex 
tribus parribus,quce ad uuiuerfem sedificattonepertinebant, uri eflcnt 
quidem, qua 5 aftrueremus,ad ufum apta, ad perpetuitare firmifsima , 
ad gratiam, <3£ amcenitatem pararifsima,pnmisduafcus partibus ab/ 
foluns reftac tertia omnium digmfsnTia,&perquam neccffam. 

De pulchritudine 5C ornamento, & quae ab illis manem, 8C quid 
inter fe differant . Quod certa arris ratione fit aedificandum. 
Quis ft artium parens & alumnus. Caput II. 

Gratia et ames TTTenim gratiam quide atcjam: cenitarem non alicunde manare ar/ 
niras undema d-bitrantur,^ a pulchritudine atq? ornamcnto,hincducri,q? nemine 
nent. inuenin fentiant ram tardum, tam rude,S£rufticarm,quin pul 

cherrimis rebus maiore in modu affiriatur,ornatifsima omnib 9 poft/ 
habitis profequatur,furpibus offendatur, incompta omnia & negle/ 
«fta explodat, & quantum cuiufc£ rei deeffe ornamenti femiar , tantum 

de/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB* VI. 79 

deeffe profiteatur quod faciat ad gratiam atq? dignita te. Dignifsi m a i/ 

gitur atq? in primis affectanda pulchritudo eft,h>s plerrim, qui fua ue/ 

lint reddere no ingrata.Huicm maiores noftnuinprudentifsimi qua 

tum deberi exiftimantur inditio funt,cum C3etera,tum leges, militia, di 

uina res,totac£ Refpub.qua incredibile diclu eft,quatopere curarint ut 

effene ornatifsima,ac fi cenfuiffe uideri uoluerint,ifta haec , fine quibus 

hominum uira uix conflare pofsit, ornamentorum apparatu , $C pom/ 

pa fublata infipidum quid negotq 3C infulfum fore* Deos certe fpecfta/ 

to cceIo,<3£ mirificis eorum operibus miramur magis , quam piilchra 

illa quide uidemus,quam q> ciTe utilia fentiamus*. Aut quid ifta pro fe/ 

quar: ipfa rerum natura, q? pafsim uidere licet nimia pulchritudinum 

uoluptare fiiblafciuire xndtes non defiftit,omitto cetera 8C pingedis flo 

ribus.Qz. fi qua in re ifta defyderatur,profedto gdificium eiufmodi eft, 

ut ijfdem carere nullo paclo pofsit fine peritorum atq? imperitoru of/ 

fenfione.Quidefneftutmoueamurlapidumftrue informi 3C incon/ 

cinna, nifi,ut quo ea quidem maior fit, eo iacfturam impenfie magis ui 

tuperemus,8<£ inconfyderatam coaceruandorum lapidum libidine de 

teftemurcNecefsitarifatisfeciffeleue quid &C ppufillum eft , comoditari 

profpexiffe ingratum,ubt offenderit operis inelegantia. Accedit qp hgc 

ima, de qua loquimur,comrnoditari,atq;eriam perennitati plurimum 

affert adiu mena. Quis em non fecum agi commodius affirmabit, ubi 

fefe intra ornatos,quam fi neglectos intra parietes receperitr aut quid a 

Iioquin tam obfirmatu effici ulla hominum arte potent, quod ab ho/ 

minum iniuria fatis munitum fitr At pulchritudo etiam ab mfefus ho/ 

minibusimpetrabitjUtiras temperent, atc£ muiolatam fe effe pariant, Pulchritudinis 

ut hoc audeam dicere, nulla re tutum aeque ab hominum iniuria atq? il uis, 

iarfum futurum opus,quam formae dignitate acuenuftate.Huc omnis 

cura, omnis diligentia,omms impenfx ratio conferenda eft, ut quae fe/ 

ceris cum utilia 6C comoda fmt,tuoi SC praecipue fint ornatifsima, ac p 

inde granfsima,quo ad qui Ipccftent, nulla in re alibi crh erogatum effe 

impenfae malint, quam iftinc.Sed pulchritudo ate^ornametum per fe 

quid f:t,quidue inter fe differant fortafsis animo apertius intelligemus, 

qua uerbis explicari a me pofsit.Nos tnbreuitaus gratia ftcdiffimem 9 

ut fit pulchritudo quide certa cum rone concinnitas umuerfarum par/ 

tium,in eo cuius fint,ita ut addi, aut dimanui,aur immutari pofsit nihil 

qum improbabiliusreddatur.Magnum hoc,5£ diuinum,quo perficic 

do omnes uires artium $C ingenrjconi'umuntur,rarocf uti jpfi naturae 

V 5 au/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

Cingi conceffum,ut in medtUjpfcra^qdpi&nc abfolutum atc£ emnf 0 ? 
parte perfecftu fit, Quotus, inquit i'3Ie apud Cicerone , Athenis cxtat e/ 
phgbus pulchercDcefle aliqd fpectatcr ille formarum, ai t pius tfTc m 
his, quos non f pbaret,inteJiigebar, qcfpfurn cu pulchcrrin ts rombus 
non conuemret,iHis,ni'failor > adhibitaornairiemahccccntulifient,fu 
cando, operiendo cf ,iiqua extabant deformia, aut comando, cxpclicn 
Ornamentum docp uenufftora,ut ingrata min 9 offenderet , $C amoena magas deluft/ 
quid fit» aret ,Id fi ita pfuadetur, erit quide ornamentu quafi fubfdiaria qu fda 

lux palchritudim?,atcp udun coplem entu, Ex his patere arbitror ,pul 
chritudme quafi fuuarcj; innatum totoeffe perfufum corpore qcfpul/ 
chru fitiornamentu aute aff.cti SC copadi» naturam fapere magis. § in/ 
nati . Rurfusfic eft ut profequar . Qunta cedificat,utquf fdificetpro/ 
bari uelintjqcfuelle debent qui fale habet,hoscena fane mcuenratioe. 
Facere quide aliquid certa cu ratione artis eft.Redta idcirco & probata 
pdifcationem quis negabit non nifi ex arte poffc duaVEquide certe ip/ 
fa hxcpars quae arca pulchritudinem, ornametac£uerferur,primaria 
omniu quom fit, huius niiniru iplius partis aliqua certa SC coftans erit 
ratJO,arcp ars,qua qui negligarinfuIfiiTimuscft. Scdfurit quib^ifta no 
probetur, dicam q?, et uagam effe quadam opiniore,qua depulchritu 
dine atep omni edificatione iudicemus, 8C pro cuiufq; libidine uaria SC 
mutabilem efle forma gdificiorum nullis artium preceptis adffringen/ 
dam. Comune hocignoranne uitium efqquf nefcias nequicquam effc 
profiteri. Tollendum errorem huncftatuo, non tamen illud affumo, 
ut prolixius rimari oportere cenfeam quibus primordiis emanarint ar 
Artium pares tes, quibus ratiomb 9 dudt £, quibus alirretis creuerint. Sit non ab re q? 
BC alumnus, aiunt, artiu parerem fuifie cafuro,arcp aduerficn< ni ? alum num ufum, 
at ep experimetum , cognitione uero atep ranocinanone excreuifle . SiC 
ferut nnlle annis a mille milibus horr inu medicina inuentsm exritiffe, 
itidem SC nautica, SC plgrafcp omesiftiufmodi artes minutis additarce 
tis excreuifie. 

Quod aedificatoria adoiefeentiam in Afia^orem apud Grfcos, 
jpbaafsimam uero maturitatem apud Italos adepta fit.Caput III, 

A Edificatoria quatum exueteru monimenris percipimus, primam 
adohfccntiae (ut fic loquar) luxurie profudit in Af a , mox apud 
Grgcos floruit, poftrenio probatiiFima adepta eft maturitate in Italia, 
Sic enimmihi fit uerifinule, reges illos rerum afluentia, <5 C ocio abun/ 

dantes, 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, VI« so 

dantes,ubi fl,fuaq?,opes,fceptri;q? maieAatem,& amplitudinem intue 
bantur,q?cfle opus te<ft ; s grandioribus, 3C pariete honeftiore intellige Qua occafioe 
rent,ccepifle cuncta fectan,atc£ colligere,quoe facerent ad eam r.m, dC aedificia msio/ 
quo maximis dChoneftifsimis uterentur aedificiis,maximis fortafsis ar ra aedificata ♦ 
boribus reda ponere, ex lapide minus ignobili pariete ducere uflirpaf/ 
fe. Pr a:ftmt opus admiratione, atq: eius gratiam , indeq? laudari uafta 
fortafsis opera fentirent,q>q? in primis regium efle munus arbirraren/ 
tur,ea facere, que priuati non pofTent,operum immanitate deledari in 
ter feipfi reges ftudiofius certare progrefsi ilint ad infamam ufq? pyra 
nudum extollendarum. Credo equidem ufum oedificadi pracbailie OC 
cafionem,ut multa ex parte cernerent quid interfit numero,ordine,po 
(itu,facieep,qux aflrueretur uno, aut altero commififle,ac perinde gra 
tioribusdeledatos fpernere didicifle inconcinniora. Succefsit Graecia, 

«a quidem q> ingeni)s bonis, atq? eruditis floreret 3C flagraret cupidita/ 
te ornandi fui, cum ccetera, tum 3C templum in prunis faciundum cura 
uit.Hinc coepit Aflyriorum, Aegyptiorum^; opera diligentiusfpeda 
re, quoad intellexit quidem in iftiufmodi laudari magis artificum raa/ 
nusquam opes regias. Nam poffe quidem magna facere fortunatorn 
eft,facere a item quoe periti non uittiperent eorum cft,qui laudem me/ 
reantur.Ex ea refuas efl*e partes in(tituie Graecia fufceptom opere id co 
nari,ut quos Fortunae opibus aequare non poflent,hos quoad in fe cf/ 

(et ingenii dotibus fuperam.Ccepitq? uti ca teras artes,fic 8c hanc cedi 
ficaroriam lpfo ex naturae gremio petere atq? educere, totam c^ tracta/ 
re, totam q; pernofcerefagaci folerna profpidens,p€rpendens%. Quid 
inter ea quae probentur aedificia interfir atq? ea quae minus probent, 
iftain difqu fitione nihil prxtermif r . ^rnnia tentauit naturae ueftigia 
luftrans,& repetens, paria quidem paribus,recfta flexis, prompta fitb/ 
obfcuri oribus permifcendo. intuebatur ante,quafi ex maris fceminx 
eji conn ibio tehium qutdpiam oborietur, quod faceret ad fpem infti/ 
tuti ofFicq. Ne^ deftiat etiam in mi mtifsimis iterum atq? iterum confy 
derade partes fingulas , qui dextra (iniftris , flantia (acentibus , proxi/ 
jna diftannbus conuemrent ; adiungit, detraxit , sequauit maiora mi/ 
noribus, ftmilia diflimilibus , pruna ultimis , quoad compertum fc/ 
cit . Laudari aliud in his , quje ad uetufnto"» perferendam , quafi 
ftatarn con (timerentur : aliud in his quae nullam aeque ad rem atque 
ad uenuftatem fabricarentur , Htecilli* Italia tam primum pro m/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

innata frugalitate fic {tatuebat,in aedificio non feais,atc£ in animate co 
uenire.Nam puta in equo fennebat dia quidem ad quos ufus eius figu 
ram membroru coprobes,raro fieri, quin eos ipfos ad ufus id animas 
commodifsimum fit,& gratiam fornix perinde putabat ab expetita u 
fus commoditate nufqua excliifam,aur feiunctam inueniri . Sed parto 
imperio gentium cum non minore quam Graecia ornandae urbis ftu/ 
dio 3c iiii flagraret,annum ante trigefimum,quae fuerat omnium pul/ 
chemma in urbe domus, centefimum non obtinuit locum, curn^j in/ 
credibili ingeniorum copia, qui meare exercerentur,abundaret,feptin 
gentos inuenio Romae una fuiffe architectos , quorum opera uix fatis 
Romae feptin/ pro eorum meritis laudamus.Cumcj imperij uires faris,qu| ad omne 
gentos una fu/ admirationem facerent, fuppeditarent,Tatium quenda referunt pnua 
ifle architedtos tajimpcnfa thermas donafie Hoftienfibus centum aftrudtas columnis 
Numidicis.Num hxcita effent. placuit regum potentifsimoruro am/ 
plitudmem cum uetere frugalitate comungere,ita ut necy parfim cnia u 
nJitati detraheret, nec£ utilitas opibus parcercr,in utrifcf sute quicquid 
adlaumiem,uenuftatem'c£ufpiarn excogitari pofsitadiungerctur.Ca? 
terum aedificandorum operum cura&folhcitudmenufquarn intermif 
fa,ita difcuITam reddidit artem hanc aedificatoriam, ut nihil haberet ea 
quidem tam reconditum,tam latens, tam penitus 3 bitrufum,quodno- 
indagarerur,eiiceret,inmedium x c^produceret,uolentibusdi]s,arfe y c 5 
ipfa minime repugnante* Nam quom in Italia uetus haberet hofpitiu 
ars aedificatoria prsefertim apud Hetrufcos,quorii , pter illa regum mi 
raaila qu:s leguntur 3 labyrinthi,& fepulchrorum peruetufta 3C proba 
tifsimaextant lireris tradita templorum aedificandorum mommenra, 
quibus uetus Hetruria utebatur, quom, inquam, uetus haberet hofpiti 
um in Italiajquom^ intelligcret tantopere expeti fefc, uifa eft ars hxc; 
pro tiiribus praeftare,ut orbis imperium,quod caeter^ omnes uirtutes. 
honeftaffentjfuis etiam ornametis multo redderetur admirabilius. Er 
gofefepenitus nofcendam,habendamc£ prxbuir* Turpe nimirum du 
cens arcem orbis attigentium decus aequari operum glona ab his, qs 
omni reliqua uirtutis laude fiiperafTet.Et quid hic referam porricus,te/ 
pla,portus,theatra,ther marum "q? opera gtgantea,in quibus tantu ad 
mirationis affecuti funt, ut interdum fadta,quoe coram intueremur, pe 
ritifsimi exterarum gentium architecti fieri negaret poffe.Quid dernu 
non plus dico,cloads faciundis pulchritudine carere no potuerunt, or 
nameris ufc$ adeo delectati fu nq ut uel eam folam ob gratiam uires im 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI. Si 

perii profundere pulcherrimum duxerint, oedificando fcillicet,i!t habe/ 
rent cui apte ornamenta adiungerent. kacjt fiiperioru exemplis, & peri 
toru monitis, 8C frequenti afu admirabilium operum efficmndorum 
abfolutiffima cognitio extar, ex cognitione praecepta probanffmia de/ 
prompta funt, quae qui uelint ( quod uelleomnes debemusjno i nepti!/ 
limi effit aedificando, prorfus neglexiffe nulla ex gte debeant. Ea nobis 
pro inita prouincia colligenda, 8c pro uiribusmgenrj explicanda funt. 
Iftarum rerum praecepta alia uniuerfam omnis aedificrj puichritudi/ 
nem,& ornamenta copledtuntur , alia fingulas partes mebratim pro/ 
fequuntur, Prima ex media funt philofophia excerpta, ad artis iftius 
modum, uiamc}; dirigenda, & conformanda adatfta, proxima uero ex 
cognitione,quadiximus adphilofophioe nonnam ( ut ita loquarjdo/ 
lata,artis feriem produxere. Dicam priusde his,q,uae magis artem fa/ 
piunt, alteris, qua; uniuerfam rem praehendant, utarpro epilogo. 

- Quod aut ab ingenio,aut ab artificis manu decor, & ornatus om 
mis rebus immittatur.De regione, SC area,deif normllis ueterum 
legibus templorum gratijt laris , SC aliqs quibtifdam notatu qui/ 
dem 3C admiratione dignis,fed creditu difficillimis. Caput.! 111. 

O Vse in rebus pulcherrimis SC ornati fimis placeat, ea quidem aut 
exingenijeomento S£rationibus,aut ex artificis manu deueniut, 
~ '-^aur a natura rebus ipis itimifia funt.Ingenjj erit, eledtio , difiribu/ 
cio, collocatio , SZeiufmodi , q operi afferant dignitatem . Manus erit, 
aceruacio,affiiftio,amputatio,circucifio,expo!itio,&generis ciufdem, 
qu£ operi afferant gratiam.Rebus a natura afeitis erunt, grauitas,leui/ 
tas,denlitas, puritas. Contra uetufiatem uirtus,&Iimi!ia , quae operi 
afferunt admirationem. Tria haec partibus pro cuiufcf ulii Kmunere 
accdmcdandafunt.Partiu annotandam multiplexhabeturratio.Scd 
nos hic delectet aedificium ficpartiri, autperid,tn quo una conueniut, 
aut per id,in quo difitmiliafunt orarria aedificia. Primo ex libro ir.tcl/ 
leximus deberi aedificio cuiuis regione, aream, partitionem, parietem, 
tectum, apertione.In his igitur conueniunt.Diffcruntquide quo'd alia 
facra,alta prophana , alia publica , alia priuata.alia ad neceflitate,alia 
ad liolrpraiciii. d/ ciufmodi parantur.Ord/arourad hisin quibus con 
ueniunt.Regioni qiiide manus aut ingenium hominis quid poffit gra/ 
tiae aut dignitatis afferre , uix fatis conftat,ni forte illud conferat.fi cos 
imitabimur, qui fuperftitioft quae leguntur operu miracula, excogi/ 
carunt quos tamen uiri prudentes non uituperanr, fi comoda facere 

X aggrclfi 


Cognitio. 

Proecepta, 


Ingenium. 

Manus. 

Natura. 


Ecgio, 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTl 


Veterumos. 
Sicilia Cereri 
facrata» 


Area. 


Pfctani ad Dio 
medis infulam 


aggrcfTi fimr,& non laudant, fi funt non neccfTaria.Merito id quiderft* 
Quis enim audeat quicunc£ ille fuerit,fcu Staficrates , ut refert Plutar/ 
chus , feu Dinocrates, ut refert Vitruuius, qui ex monte Athos Alex/ 
andri effigiem fachiru fe polliceret, in cuius manu duitas affideret mi/ 
lium capax hominu decemr At Nitocrim reginam quod eudem ad pa 
gu Aflyriorum tertio infletum Euphrate maximisfoflionib 9 multo 
ambitu appellere coegerit non equidem delaudabo , fi regionem cum 
muninfTima foffse profunditate, tum 8C fertiliffima aquarum exuber/ 
antiareddiderir.Sediuuenrifta reges potetiflimos.Iungat maria mari/ 
bus profc-iTo fpatio quod inter utruq? fit, coaequent montes uallibus, 
faciant nouas infulas , reftituant^ rurfus infulas contineri, nihil relin/ 
quent alijs,qud fepoffint imitari , eoC^ pacto fele commendet po fieri/ 
tati . Certe quo ertfnt quidem eru opera magis cum utilitate coiuncta, 
eo' 8t magis^pbabuntur. Aflueuerut ueteres afferre dignitate cu locis et 
lucis , tum etia regioni religione.TotaSidlai Cereri fiicrata fuiffeleg» 
mus-: fed lfta prsetereantur.illud perplacebit,fi erit quide regio mirifica 
re aliqua prcedita, qug fit raritate fmgularis,uirtute admirabilis, fic fuo 
in genere prceffabilis,uti quidem fi forte coelo erit pr-e ceteris omnibus 
miti , SC incredibili aequalitate perfeueranti,qu 2 lis apud Mer.oem , quo 
loci homines tam uiuant qdiu uelint. Vtic£ fi feret ea quidem regio ari/ 
quid nufquam uifum alibi,& generi hominum optabile atef falutare, 
qualis eft qux fuccinos,rinnamum,balfamum'ue ferat. Vtiq? fi diuina 
iris aliqua inerir,qualisfolo Eubofio infula,quam omni penitus nocuo 
«fle im munem ferunt . Aream, quado ea quidem pars quota regioni» 
«fi, cuncta heee omia honeflabun t, qug ornamento regionis conferant* 
fed ab rerum natura plures , paratiorefcf? prseftantur commoditates, 
quibus arca,q quibus regio reddatur celeberrima. Habetur enim quae 
paffim uariam SC multiplicem admirationem fui prfbeant promon/ 
coria, petrje,uerruc£,auem!, antra, fontes, ciufmodi* quibus adrnira 
cionis caufa gdificaffe pra?fter, quam ahbi.Neq; defimt ueteris alicuius 
memoriae ueftigia,in quibus 8C tempora, SC reru, hominu q? conditio 
attulerit,quod oculos, menteftg moueat cu admiratione. Mitto illa,& 
focum. ubi Troia fuir,3<f campos cruore madentes Leuticos, Thrafi/ 
menoSjdC mille huiu(Inodi,homimim uero manus , SC ingeniu quam 
multa ad eam rem conferant, non facile dixerim. Mitto coctera qu£ fa/ 
aliora funt . Platanos p mare ufq? in infulam Dic medis aduedeas areae 
condecorandae gratia , SC a maximis wris pofitas cclunas ? obehfcos, 

arbore 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI. S* 

&rbores,q polleri uencrent . Qualis apud arce Athenis diu fictit olea a 
Neptuno 8C Minerua polita .Mitto SC multo oeuo feruatas, 6c a maio/ 
ribuspofteritati per man* traditas res, qualis apdChebron T erebin/ 
thus, qua a principio mudi adlofephi tjpa duraffe ferunt. Illud pulcher 
rimefaciet ad rc maiore immodum honeitanda, comemum quide ele 
gans,atq? gaftutum,qud lege prohibuere, ne quis mas templu Bonae 
Dese, ne' ue in aedem Diang ad porticu patriciam ingrederetur . Et ape? 

Tanagram, nequa mulier iucu,ncue ite interiora templi Hierufale pe/ 
netraref,tum SC ne quis mfi facerdos , SC facrifici) tm gracia,& fonte a/ jieres nonnu! 
pud Panthos ablueretur,Ne'quis doliolis loco apud cloaca Ron^rna j a , uei - eruffi 
ximam,ubi offa Pompilrj regis fmt,difpuat * T uni SC aliquot lacellis triplis lata:» 
infcripfere,ne'quod fcortu adhibeatur. Sacellu Dianae in Creta mfi pe/ 
dibus nudis fes eratingredi:Et ancilla in aedem Matutae admittere non 
licebat* Apud Rhodios templu Orodionis praeco, apud T enedum ti/ 
bice templum T emnrj non ingrediebatur ♦ Ex Iouis Alphiftij teplo e/ 
gredi fas non erat,ni prius facrificaffent . Athenis in sedem Palladis,S£ 

Thebis in aedem Veneris hedera inferre non licebat. In teplo Fanng ut 
num ne licebat quide nominare. A tq? inftitucre,ne porta Janualis Ro/ 
mae unc£ clauderetur, mfi quem effet be!in,nciie templum Iani aperire 
tur quom effet pax, aedem Hortae perpetuo aperta effe uolu erc.Hgc 
nos,fi quid erit ut imitari inftituamus,fortaffe condicet ii indictum fir, 
ne templa martyrii mulier , 3C uirginum dearum uiri non ingredianf. 

Illud praeterea qua dignifsimum eft,modo fiat hominum ingenio, qcF 
factum quom legimus minus crederemus, niper haec tempora locis 
nonnullis fimilia uideremus . Sunt qui dicant hominum effedtum 
arte , ut Byzantio ferpentes neminem lsedanr, gracultq? illuc intra 
moenia non peruolent. Et in agro Neapolitano dea dse non au/ 
diantur,auem Creta Nodtuam non ferar, sedem Achillis in infula 
Boryfthence auis nulla infeftarit. Romse foro boario sedem Her/ 
culis nec mulca intrant, nec canis . Quid illud , quod per hsec 
tempora Veneti]s publica cenforum tecfta nullum genus mulcarunt 
fubitr Et apud Toletum macello publico non plus unam toto 
annouidebismufeam , SC eam quidem infgni albedine notabilem . 

Talia multa SC compluria, qux leguntur , longum effet hic profe/ 
qui , SC ea quidem artene , aut potius natura fuapte fant, non fatis ha/ 
beo quid referam » Quid tum c Et qua natura id fiat arte, quod 

X i aiunt 



AI ires au r ese 
4 * magicae» 


Serapis Pluto 
dictus* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

aitint.Ex tumulo regis Bebryx Ponti lauru extare,a quo fi qd decerp/ 
tum inferatur in nauim Jurgia illic no ccfTenr, donec abijeiaturin pha 
no Veneris apud Paphosin ara no pluere, apud Troade circa (imula 
chrum Mmeruoe relidta facrifida non putrefeere , ex tumulo Antaei fi 
quid erutu fit,imbresc' ccelofpargi, donec effofTa repleantur. Sed fiunt 
qui hsecdemO fieri poffie affirmant arte Jam tum pridem obfoletaima 
ginti,quas aftronotni fibi no ignotos efie profitentur. Ex eo, qui Apol/ 
lonrj uita ficripfit memini, ad regiam bafilicam apud Babylonem ma/ 
goste&o alligafTe alites aureas qua tuor, quas illi \ deorum linguas 
nuncupabant, habuiffie quidem uitn , ut animos multitudinis ad regis 
amorem conciliaret.Tum SC grauis autor Iofiephus atteftatur Eliaza 
rum. fiequendam uidiffie,qui Vefipafiiano fpecftante , Si filijs anulo ad 
nares Maniaci adacto , eu e ueftigio liberaret,profiteturq; Salomone 
in ftituifie carmina, quibus aegritudines mitigentur . Et Serapisjnquit 
Eufiebius Pamphilus,apud Aegyprios^quem nos Plutonem dicimus, 
fymbola edidit, quibus daemones expellatur, docuit cp quo pacftd dx/ 
mones aflumpta brutorum figura infulret* Et Seruius fiolitos refert ho 
mines certis confiecrationibus muniriaduerfusfominpimpetum,neu« 
moriquide nifnlla confecrationeexaitdtoratipofTent. Haec fi ita funt, 
facile adducar ut credam quod ex Plutarcho legimus; Siinulachrum a 
pud Peleneos fuifTe,quod a facerdote amotu a templo, quoquo uerfius 
Ipectaffer omnia terrore , &C maxima perturbatione coficiebar,qcF ueb 
culi nulli poterant prae timore intueri. Sed cu<fta haec finr animi gratia* 
Cxtera quae generaam ad aream honeftanda faciant , uti efit ambitus, 
cicumfcriptio,aggeratio,coplanatio,ftabilitio, SC eiufimodi,no habeo 
quid amplius dicam, mfii ut ea ex primo, 8C item ex tertio fuperioribus 
libris repetas,Honcfitifisima quide erit,quae(uti admonuimus ) ficcifsi/ 
ma,cequabilis,confiolidatacj fit,etiam ad re cuileruire oporteat aptifsi 
ma,atcp expedmfisima,egregiecp confert,fi erit infitrata opere crufita ce/ 
o,de quo mox dicem us,cu de pariete tra<ftabimus*Hoc etiam faciet ad 
re,qdPmonebat Plato, digniorcfiitura Iociautoritarem,fi ci nciri fiple 
didifisimum impofiueris .Idargumentu placuifse Adriano principi in/ 
dicio flint licus,canopeius,academia,tempe,& danfisima ciufimodino 
aninaab ie ccenaculisuilIoeTyburtinaeirnpofita.. 

De partinonedccenti repetitio breuiufcula,dec£ parietisactecfti ex 
©macione*Qyod accuratus ordo 8C modus in componen/ 
doiirferuandus* Caput V , 

Parti/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI. 

P Artitio item SC fi m agna ex parte primo Itbro tradtara fit, de ea ta/ 
men ficbreaifsime repetemus. In re omni prim anu ornamentu eft 
carere omni indecentia. Erit igitur decens partitio,quce fit non interru/ 
pta,non confufa,non perturbata,non diffoluta,non ex male conuenie 
tibus copacca,cntcp mebris non nimiumultis , non nimium minutis, 
non nimium uaftis,non nimium diffonis atq; deformibus, non quafii 
acoeterocorporediuulfis SC difsipatis.Sed erunt omnia pro natura, SC 
utilitate,& trasfratione rerum agendaru ita diffinita,ita explicata ordi/ 
ne, rtumero,amplitudine, collocatione, forma , ut nulla partem totius 
operis fine aliqua necefsitate,fine m ulta comoditate,fine gratifsima gti 
m concinnitate effeclam intelligamus.Nam cu his quidem fi bn con/ 
uenerit partitio omnis,illic ornamentorum iucuSlitas SC decor, cu re/ 

<Se conflabit, tum dariusducelcet.Sinonconuenerit r nullam procul/ 

dubio feruare dignitatem poteris.Itaq; totam conformationem mem/ 

brorum diductam 8C perfesfiam effe oportet ad confenfum quenda ne/ 

cefsitatis^8Ccomoditatis,ut non tam adeffehas , atc^alteras bafcepar/ 

tes iuuet,c| iftas ipfas iftic,iftoccf ordine,fitu,adiunctione, collocatio/ 

ne,conformatione'q? ipfa eadem, qua funt , politas effe egregie confe/ 

rat.Circa pariete atqj tedtum exornandum pluribus tibi erit locus, ubi 

rarilsima naturae munera, 8i artis peritiam, SC artificisdiligentiam,in/ 

genrj'c|: uim explices. QdPfi forte dabitur facultas ut pofsis ueterem tllu 

Olyrim imitari, quem duo condidiffetepla ferunt aurea, unum ccele/ 

fti,alterumregioIoui.Aut,utpofsislapide fupra hominum opinione Oiy rls ouo «/ 

maximo attollere,qualem Semiramis a montibus deuexit Arabiae Ia P' a con dicut 

tum quoquo uerlus cubitos xx.longumad. cl. Autfi tanta dabitur la/ aurea, 

pidum magnitudo,ut exeo pofsis integram aliquam totius operis par 

tem perficere, qualem Aegyptofuiffe ferunt ad templum Latonae lacd 

lum, latum fronte cubitosxl.unicoSC integro cxiiulptum lapide, alte/ 

ro'.|; item unico contcdlumlapide. Profetfto idquidem operi multum 

adferetadmirationis,eo'qtmagis,(i peregrinus, difficiifcg fitdeueetus 

uia, qualem feribit Herodotus ab Elephantooppidopetitum,frontela 

tum cubitos plus xx.altum xv tfadtiraiufcjtfui itinere dierunfiifts. Ad 

rationes etiam ornamentorum egregie pertinebit, ffdigmis admiratio 

ne quiuis lapis loco erit pofi tus nobili atqpnlignr. Apud Chennim in/ 

fularn in Aegypto facellum illic non tam eft quidem mirabile, q> unico 

fit tedtum lapide , cp cp parietibus tam altis tantorum cubitorum lapis 

impolitus fit.Adieret etiam ornamentum ipfiuslapidis raritas atej ele 

X 3 gantia. 



Leonis baptistae alberti 

Sontia, puta fi erit ex genere marmoris ( quo sedem Fortunse aurea iti 
domo ftruxxffe principe Neronem feruntjpuro,candido,tralucicio, ut 
eria nullis adapertis foribus intus e fle lux induta uidererur.Dcmcp ifti/ 
ufmodi omnia conferent.Scd qualiacuqufta quidem fint inepta erue, 
ni accuratius in coponendo feruerur ordo 8C mod 9 . Singula erh ad nu 
merum redigeda iiint omma,ut paribus paria,dextra finiftns,fun,roa 
infimis reipondeaunihil lnrcrmilcendu quod perturbet,aut rcs,aut or 
dineSjOmia ad certos angulos paribus lineis ada-quanda* Videre qui/ 
de licet q inrerdu ignobilis materia , q> arte tractata funt , pkis adferat 
gratia?, qua adferat nobilis alibi confufe aceruata, Muru Athenis, que 
tumultuario facium opere feribit Thucydidcs,raptis ena fepulchroru 
ftatuis,quis ea re pufthrum efle affirmabit, q? dade ftatuaru refert 9 fit? 
At contra iuuat ex r ufticams ueterum sedifitijs lapide incerto,ir. inuto, 
operecj; congeftitio aceruatos parietes fpedtare, ubi ordinibus itant x/ 
quatis,coloribusalternatim albo nigrocj; diftindlis , quoad pro ope/ 
ris tenuitate amplius nihil dcfyderetnr.Scd harcfortafsis magis ad eam 
partem parictis,qu3e criiflano dicirur, c£ ad perpetues parietes tollen/ 
dos perimet, Caeterum omnes ita diitribuentur copiae, ut nihil inccep/ 
tum,nifi ex arris,8d confilij deftinatione,niHil adactum, mfi ex incoepti 
rationibus, mhii pro abfoluto relictum, quod ipfum non fit fu n m a di 
^ i' ’ teefri liantia, curae]? elaboratum atcppcrfinitum.Scdprimariurn parietis tc 

pariet. sct e i ©rjiamcnium^pircefcrtam teftudxnacs > ertcipia cruftatao 9 coluinna^ 

primarium* j^ onem {ernperexcipio,Ea quidem erit mulnpiex,albaria pura , alba/ 
riamfignita.picTtoriajContabulatajfccrulis, uitrea , 8C quae ex his parti/ 
busconftarmifta. 

Qua ratione maximorum Iapidum moles ac pondera facilius 
moueantur loco,aut in altum fublcuenrur, Caput V I . 

D E his nobis dicendum quae fmt,& qui' fiant.Sed quoniam maxi 
morum lapidum moliendorum mentio habita eft,locushicad/ 
monet,ut prius referamus quo padto tantae moles trahantur, atcpdifli 
tillimis locis imponantur.Refert Plutatchus Archimede apud SyracU 
(asper medium forum traxifleonuftam onerariam nauim , quafiiu/ 
mentum loro 8C manu. Mathematicum ingenium, ar nos tantum, qu£ 
ufsbus commodentur,profequemur,poftremo etiam nonnihil cxpli/ 
cabimus,exquo dodra, 8C acuta ingenia rem hanc haud obfcure exfc 
percipere pofsint.ExPlinio fic comperio, obelifcum deuedtum The/ 
bas a Phoenice folia ex Nilo produdta # fubmifsis lapidi nauibus plenis 



t>E RE AEDIFICATORIA LIB* VI. 5 + 

UtercuIo 3 rrioxc$ exinanitis,ut conuehendi Iapidis onusfufieptum le/ 

uafenr.Ex Ammiano Marcelhno hikorico fic comperto. Conuecftura 

cxNilo obelifeum naui remigum trecentorum impolitum uolgqs, 8C 

traciuim a tertio urbis lapide porta Hoftienft marcum maximum .In 

cot^ erigendo multa hommu milia laboraffe,toto circo referto machi 

nis akifsimarutrabium,3£uakifsimorufumurn ♦ Ex Virruuiolegun 9 

Ctefiphonem patrera.^ Methagen em filium columnas SC epiftiiia du 

xilTe Ephefum a cylindris,c5mento fumpto, quo aream ueteres com/ 

planareiubeant. Affixit enim S C firmauit plumbo fmgulis extremis ca 

pitibus lapidum fmgulos acus ferreos porrectos , qui quidem pro axe 

exta rent, rota sc£ hinc ateg hinc axibus lltiufmodi adegit amplitudine 

tam latas,ut ferreis illis ex axibus lapides ipfi penderet,inde uerfatu ro 

tarum motos ac deportatos. Chemimum Aegyptium ferunt in pyra/ 

mide aftruenda,quod eiTet opus altum Itadia plus fex,fadtis aggeribus Cheminius* 

uaftifsimos lapides apportafTe.Qeopam Rafinitoe filium fcnbit Hero/ Cleopas, 

dotus,in ea pyramide, qua aftruenda centena milia hominu annos plu 

res fatigafTet,gradus exrrinfecus reliqunTe,qu£>ualtiflimi lapidcsbreui 

bus tignis 3C aptis machinis admouerentur.Tura Si illud mandarunt 

literis, alibilapideosuaftilTmios trabes altis columnis fuifie inpofitos 

tn modum hunc.In trabis enim mediam logitudinem duos fubititue/ 

rum tranfiterfos thorulos mutuo contiguos, mox in alterum trabis ca 

put acernarum fportulas plenas harena , qua prefsione caput alterum 

quod nudum elTet,alleuaretur,&.' alter thortilus pondere immunis re/ 

linqueretur translatis fu bin de fportulis,inq; alterum iam fublatum ca 

put alternarim coaceruatis,& thorulis fubinde akioribus ea parte fub 

fh tutis, qua immifsio apertior pateret, aflecuci funtut fenfim lapis qua 

fifuafponteconfcenderet.Hcecbreuifsimc collecta, ab ipfis authorib 9 

prolixius difeenda relinquimus . Cxterum pro operis inftituto pauca 

qux adrem faciant fuccincte repetenda funt,non hic infiito , ut illa ex/ 

plicem , ponderi naturam ineffe, ur continuo premat , obftinate que/ 

rat inferiora, attolli totis uinbus repugnet 7 nufquam cedat loco , ni / 

fi ut uicftor , marori pondere peruincente, aut contraria ui prxpoten/ 

te, neque motus efTe uarios repeto a centro in centrum , circa^centrum 

&C uehi aha, trahi alia,impelli aha,8£ eiufmodi . De hifce dilquifitioni/ 

bus alibi prolixius ♦ Hoc ftet apud nos, pondera nufquam facilius mo 

weri , quam defcendant^fponteemm monentur . Nunquam diffy 

fi Q/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

ficilius,cj? ubi confccndant,natura em repugnat, T ercium uero quen/ 
dam,atqj inter hos medium e fle motum, & fortafie qui iitnufq; horu 
natura fapiat,qui qutde nec£ fuaptc mouetur,neq; obfequi repugnet, 
uti quom plano & minimcimpcdito trahitur uado . Caeteros omnes 
motus, quo huic uel huic proximiores fiint,eo aut faciliores,aut diffici 
liores eue* Quo autem pa&o immania pondera moueri pofsint,ipfa 
rerum natura multa ex parce monftrafie uifaefh Namc£ uidere quide 
licet, qux ftantem in columna imponantur pondere facili appulfu per 
turbari, et cum adcafum moneri cceperintnullauiadmodum contine 
ri poffe,Tum &fpe<ftare quidem licet columnas ipfas teretes, 8C orbes 
rotarum, SC uolubilia facile moueri,a.’gre confifterefi rotentur, eadem 
fiinftituas trahere,ita ut non rotentur, no facile perfequi.Til SC in pro/ 
ptu eft, maxima pondera nauium leui appulfu fiagnates per aquas mo 
ueri,fi trahendo pcrieueres.Si uero arietes eas ne maximo quidem fubi 
to,quo uelis icftu, moueri, 8C contra,ictu repentino, concitatocf impul 
fu quaedam moueri, quae alicquin non fine maxima ponderum uidi/ 
mouerentur,Supra glacie qnccj grauia haud quatp repugnanter tra/ 
hentcm fequfiPrselongo item qua? pendeantfune alligata aliquot qui/ 
dem fpatium efle ad motum prompta perfpirimus.Iftorn rationes ad/ 
uertiffe,atq; imitaffe conferer,nos ea fuccinctc tranfigamus. Carina po 
deris omnino folida, SC cosequabdis fit neccfie eft,ea quo erit latior, ed 
minus obteret fubftratauada,quo eritgracilior,eo' expeditior,fedful/ 
cabituada 3C obuorabitur,Ad carinam ponderis fi aderunt ang uli,u/ 
tetur quafi unguibusaduada carpenda atep renitendum, Vada fi' erunt 
lubrica,fubfolidata,aequalia,conftantia,nufq; cadentia,nufcpfefc 2 ttol 
lentia,nufq obfundentia quod interpellet,illud proculdubio no habe/ 
bit pondus,quod contra certet,aut obfequi recufcr,prs?rer unu id ,qc? 
ipfiim pondus natura fui quietis amannfsimum fit, .St' perinde pigrum 
Archimedis di & morofum. litis fimiliafortafsisintucns Archimedes, Sc rerum earu 
dium» quas r ecen fu imus, uim altius repetens adduci mfus eft ut diceret: Si ran 

tse molis daretur bafis,profecfto fe mundum pefle peruerrere. In cari/ 
na,uadoc£ parando, quaeifticquxnmus, percommode affequemur. 
Trabes emmfternentur pro ponderis uaftitate.rumero, atef crafsitu/ 
dine,& robore frequentes,firmi,coa'quaks,nufq; fcabri,nufqua iun/ 
deuris interrupti.Inter carinam at cp uadum mediu quidpiam cfleopor 
cet,qubiditcrlubricurn reddatur. Lubricat fapone, aut fepo,autamur 
ca,aut madente forcafsis lotura cret^Eft 3C aliud lubricandi genus,ccf 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.VI. 8? 

Et cylindris in tranfuerfum fubftitutis.Hic fi erunt numero complures 
difficile ad lineas aequidiftanres, atep diftmariores pro itinere agendo di 
rectos coaptabuntur,q> omnino necefle eft fieri, ne perturbent at cp fub 
radant,ponduscp in alteram partem uehant,fed una coipiraiione inof 
ficio fubfequantur.Si erunt numero pauciores, illic quide aut fub pon/ 
dere deficientes fatifcct,acrefolutxremorabiitur:aut qua una linea fub 
ftrata uadi fugfide,quaue altera irem una linea fugirepofitam ponde/ 
ris carina attingant, quafi acie penetrando infigentur ^tep haerebunt cy 
lindri corpus coaequalibus circulis copluribus altero alteriscongeftis. 
Confiat circulu,&circultt apud mathematicos afleritur , rebtam non 
polle lineam pundto plus imo attingere. Hinc nos cylindri aciem appel 
lamus lineam,qua unicam pondusex cylindro prxmar.lftis prouide/ 
bitur materiae denfitate, SC linearu notatione ad norma atep dircdioe. 
De roris, axedis, rotulis, uechbus, trochleis, earum cy msgmtudi/ ; 
ne,forma,ac figura, Caput VII. 

S Ed quom praeter haec etiam fimt quae ufu coprobentur, rotae, troch 
'cx, cochlea, atey uetfles, dehis accuratius tractandum eft 4 Sunt em 
rotae uolgulismulta exparte fimiles , Semgenim unicum in punctum 
praemuni ex perpediculari.Sed hocintereft,q> rotuli expeditiores funt 
rotx axium mterfricltone tardantur. Rotae partes funt treis , ambiens 
extremus amplifsimus limbus circuli : medius axis, & circulus re, in q 
axis inducatur quafi in armilla.Id alqfortafsis polum appellarent, nos 
q> in ali)s machinis fter,in alijsuero moueat(£i ita licet) axeclam nuncu 
pabimus.Rotafiaxeuoluetur cralTo, durius prolabetur, fi tenui, pon/ 
dera non tolerabit.Rotaru extremus ambitus fi breuis, quod de rotu/ 
lis diximus, infigitur uado,fi latus uacillat in alterutras partes, & fi d'./ 
uertendum forte in dexteram aut finiftram eft, aegre obteperant. Axe/ 
da fi plus fatis aperta eft,rodcndo exit, at fi nimitt arbta, fit contumax, 
Mediuinter axem S C axeclam lubricum efle oportet . Nam horum 'a!/ 
ter pro uado,alter pro carina ponderis eft. Rotuli, di rotae exuimo ili/ 
ce, axes aquifolio, Si corno aut potius ferro. Axccia omnium optima 
ex xre ftanni parte tertia tmmifta. Ctdeolx puftltae funt rotx , Vesftis 
radios rotarum fequitur . Sed iftiufmodi oroma qualiacuucy Gnt , fiue 
{intingentes rotx, quas immifst homines calcando mucrtant ,'fiue fint 
erganx aut cochlex,in quibus necas in primislualet , au t cickelx SC q 
uis genens eiufdem, omnium. eft quidem ratio ex principiis ducta Ii/ 
brae.Mercurium fernnt uel maxime ob hanc reni dtuinum habitum , 

Y q, 


Rotae partes 
tres. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

nullo figno manus,fed folis uerbis, quae diceret,ita diceret, ut plane 
intelligeretur .Id ego fi uerear polle affequi, tamen pro uiribus conabi/ 
mur.Na inititui non ut rriathematicus,fed ueluti faber de his rebus lo/ 
qui , non plus quam quod praetereundum no fit.Efto fit inter manus, 
difcendx rei gratia , iaculum , in eo treis locos uelmi confideres , quos 
puncfta nuncupo . Duo extrema, capita ferrum atc£ pinnulas, tertium 
eft medium amentum,quaM.iero fpatia inter puncfta hxefint ab amen/ 
to ad capita radios nuncupo.Non difpuro quid ita fit,fed ipfa res pate/ 
bit experimento ♦ Nad? fi erit quidem amentum telo fitum medio , 8C 
aequalia pinnulis pondera refpondeant ferro,ftabunt fane alterutra ia/ 
culi capita mutuo renitenria SC collibrata : Sin erit fortaffis ferratum 
caput, grauius peruincentur pinnulae.Erit tamen in iaculo certus locus 
grauiori capiti propinquior , quo fi amentum reduxeris,fefe pondera 
ilicd aequilabrabunt. Is erit puneftus ille , a quo maior hic radius tantu 
exuperat minorem, quantu minus hoc pondus ab maiore exuperatur. 
Compertum enim fecere , qui lfta quaeritarunt , radios non pares pon 
deribus, no paribus aequari modo numeri partium,qui ex radio,atcjj 
ex pondere una collecti fune in dextra contrarijs talibus in finiftram nti 
meris refpondeant.Nafieritferru,triapinnulaeduoab amento ad fer/ 
rum radius duo fit oportet, & radius alter ad pinnulastria. Ex quo cu 
hic numetus quinq? alteris quinc£ par refpondebit , aequatis radiorum 
£C ponderum rationibus quiefeent aequilibrati Si compares, fi non re/ 
fpondebunt numeri peruincent, in quo excedent ♦ Illud non praetereo, 
ab eodem amento fi pares protedentur radij , pares, dum capita moue 
buntur , aere circulos fignabunt . Sin uefo impares quoq:,&imp 2 rcs 
defcnbentcirculos,circulis continerirotasdiximus , Monftratumid/ 
circo ifi,fi uno, eodem c|? moni duae contiguae unicum affixae in axem 
rotae moneantur, ita, ut mota una,a!tera no quiefcar,& quiefeente una 
altera non moueatur,cxradioruin utrifqslongitudine,qu£'nainuna/ 
quacf; fit uis, intelligemus ♦ Radij longitudine notaffe oportet a medio 
intimi axis punefto ♦ Haec fi fans intelligutur, omnis, quam quaerimus 
De trochleis, ratio hmoi machinarum in aperto eft maxime rotaru SC uecfiis.In tro/ 
chkis paululum eit amplius qdPconfideremus . Nam &tradudtusper 
trochleamfunis Si orbiculi ipfiin trochlea pro uado funt, in quo me/ 
diusquidem firmotus, quem efie intra difficillimum arc£ facillimum 
diximus , quod neq? afcendat,neq? defcendat,fea in fuu centru aequati 
obinfict , Atqui utmtdhgas quid fit in re , fumito tibi ftatuam pondo 

M, 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI. si? 

M.Hxc fi ex arboris trunco fune illaqueata pendebit, certu eft,fimpli/ 
cem fune iftunc mille integra fufiinere. Adncctito ad ftatuam trochlea, 

& per eam traducito funem, quo pendebat ftatua,3£ reducito ad trun/ 
cura,ut iterato pendeat,promptu eft ftatuae pondus duplicaco pende/ 
re fune, atcp trochleam per aequilibria medium interftringi.Profeque/ 
re, addito etiam trunco alteram trochlea, & per eam quoqt traducito i 
pftim funem, quaero a ce, quota eritponderis portio, qua reducta in a! 
tum,& mox traducla pars funis fuftinebit' quingenta inquies , noti tu 
exmdeintdligisfecundae huic trochleae dari pondus non pofTe maius 
ab fune ipfo,qua cjj habeat.Habebir ergo V.non longius progrediar. 

Hucufij latis mon liratum puto dtuidi pondus trochlexs,exindeef ma/ 
iora moueri pondera minore. Quot enim erunt iftiufmodt condupit/ 
cationes,toteruntpoderisdifparritiones,ex quo illudfequitur,utquo 
plures adhibeantur orbiculi, eo pondus, quau concifitm , 8Cin partes 
difgtegatum, commodius tractetur. 

■ De cochlea, riuscg anulis.Pondera quomodo trahenda , uchen / 
da,3£ pcllenda.Defcriptio forcipis, impleolae ac machinae. 

Caput VI II. 

D iximus derota,& trochlea, Sc uedte,nuncuelim inrelligas coch/ 

leam conflare anulis, qui quidem in fe pondus fufiinendum fulci Cochlea. 
ptat.Hi anuli fi eflent integri 8C non ita caefi, ut finis unius alterius prin 
cipio iungeretur , proculdubio motum in eis pondus necp afeenderer, 
necg defcenderet,fed aequabili uado per cydi ambitum traheretur. Co/ 
gitur igitur ui uectis pondus per anuli obliqtates labi . Rurfits ii efTcnt 
hi quidem anuli ambitu perpufilli,S£ centro finitimi nimiru ucete bre/ 
uiorepondus,etuiribusieuionbus moueretur.Hicnon reticebo quod 
me didturum non putaui.T u fi rem ita parabis,ut ponderis carina , <|/ 
ad id manus & fabri ars pofsit affequi,fit non amplior pundto, et flabi 
Ii in uado,ita moueatur,ut motu {ito Irneas in uado efficiat nuHasrhoc 
teftor, Archimedis nauim m ouebis & iftiufin odi, quae uoles confeque 
ris.Sed de his alibi.Harum rerii quas recenluimus fingul g per ie ad po 
dus mouendu ualidifsimse fur.t. Quod fi una omnes iungentur in ur.5 
mirifice ualebunt. Apud Germanos pafsitn offendes ludibunda in gla 
deiuuentutem foccuio ferreo gracili SC fubterleuigato innixam , fa/ 
dto impulfu leui teftaelubricitatefupcrlabitanta motus uelocitate, ut 
ne urnei quidem fe a praepete alite patiatur. Sed quom pondera aut 
trahantur, aut pellantur , aut uehantur, fortafiis erit, ut fic pofsi/ 

Y J tnus 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

Pon Jera quo/ mus diffmire.Pondera quidem trahi fune, pelli ue<fte,uehi rotis,&eiuf 
modo traheda modi . Quo autem pacto his una omnibus poffumusuri in promptu 
cft.Sed m iftiufmodi omnibus adeffe oportet conftans 5C obfirmatiffi/ 
mum aliquid, quo inmoto extera moueantur.ldfi trahetur pondus* 
adiit oportet maius aliud aliquod pondus cui uincula machinarum 
coinendenfur,fitale non aderit pondus, clauu ferreum tncubitum uali 
dum infigito funditus in folum denfatum , aut rranfuerfis truncis ob/ 
firmatum ad exrtemu claui caput, quod ab folo emineat,uincla aduol 
ufto trallearum atc£ erganx«Si autem erk folum harenofum profter/ 
r.ito trabes prxlongps integros, in quibus uada coaptentur,& capiti/ 
bus uindaad clauum alligato. Dicam quod imperiti non affentiantur, 
tu' totam re inieMexcrint,duo fircul commodius trahentur per planum 
pondera, quam folum unu*ldfietfic,moto primo pondere ufcjj ad ex/ 
eranum fobltrati uadi caput impediam ,id cuneolis quoad prxfirma 
tu haereat, 8C machina qua fecundu pondus trahedum fit,huk ita cope 
dito accingam , fiet ut eodem uado per pondus , fed mobile ab altero 
pari fid refirmato perumcatur. Sim altura trahendum erit pondus, 
camodiffune utemur trabe unico aut malo nauis minime imbecillo»; 
Hunc fi erigemus , calce firmabimus ad clauum ,auc fi abite aliud quid 
uis . Exoemo capiti funes alligabuntur,ne minus tres,unus in dextra, 
alius m fimfiram , tertius per trabis longitudinem obtendetur in pro/ 
ductum. Inde fpaoum aliquod ab calce mali trochleae ergana ue firma 
bitur in foio,& per easdiftentus is funis trahetur, trahente fequetur fe/ 
fi capite attollens malus , eum nos funibus illis geminis capiti alligaris 
hincarctj hinc quafi loris moderabimur , ut quoad uetimus ftet,&in 
partem, qua opus fit , pendeat ad onus ponendum * L aterales iftihinc 
Funes quomo step hmc funes fi aha maiora nonaderunt,pondera, quibus eomoden/ 
4 q firmandi» tur,hunc in modum firmabuntur. Effodietur irTprofundum foffa qua 
drata , truncus in medio fundo fternmir,huiCMnclaadne<ftentur ut ab 
folo emineant fiir fu m .In trucum tranfuerfifuperinfiernentur plutei, 
mox coptehimr foffa terra SC denfabittiF^tum fi madefeceris fiet graui 
or , extera omni a expedientur tui in planorum uadis diximus* Ad ca/ 
pur enim trabis, SC lpfuin ad pondustrailcx adigetur, & propter pede 
«rgana firmabitur, aut quid uis eiufmodim quo uis uedis infit.In hifcc 
omnibus ad ufitni operis firuanda hxc funr , ut uafiifFimis poderibus 
mouendis media iftiufmodi adhibeantur , non minuta , aut mualida 
longitudo in fune^ufq? radio, insomni quo admonendum utamur 

jncdiO 



DE RE AEDIFICATORIA UB. VI. 87 

medio quod imbecillitate fapit. Nam eft quidem longitudo natura fui 

coniuncta graalitari,S£ contra exbreuirate craisitudo redditur . Si e / 

runt funes tenues conduplicentur cydeolis.Sin uafliores fint, quocg 3£ 

cydeolce grandes fubigantur,ne minuri circuli acumine funeis interfe/ 

centur,axes immittantur ferrei crafsi, ut fmt ex fuo cydeolae femidia/ 

metro ne minus parte fexta, ne plus ex tonus diametri parte otftaua.Fu 

nis madefactus eft ab incendio tutior, quod quide frictione 5C motu fi/ 

at. Eft em cycleolisuoluedis paratior, adde,q?,& minus fokiftur* Ace 

to utilius madefit cj aqua,S£ mantima,q? albula,dulamadefacft 9 aqua 

feruentiin fole ocyfsime marcefcit.Couolutiones in funibus tutiores,c| 

innodatio.In orhibus cauendu ne funis funem fecet, Regula ferrea ute/ _ 

bantur ueteres, cui primarias annodationesfunuim 8C trallearu com/ . 

mendarent, ponderi, picrtim lapideo praehendendo forcipe ferreo ure/ tr £ heciis 9° 

batur,form 1 forcipis ex litera X erat ducfta digitis infimis intro uerfus deriDUS* 

aduncis,quibus podus,quafi cancer,mordicus inftringeret . Suprema 

duo capita erar.t armillata, per eas armillas fu nis traductus, Sc reumct* 

tractu fui forcipe aftringebac. Vidirnuslapidihusuafus prxfertim co/ 

lumnaru media in fuperfide aiioquin dolata atq; expolita relictos um 

biLeulos prominentcs,quafi anfas,quibusfuniuillaqueanienta detine 

rentur,ne (libexfluerent,utunturcj? pfertim ad coronas, implcoiis . Sic 

enim appello, qu$ fiant fic,incauatur formula in lapide ad crumene ua 

cugfimilitudme^ lapidis uaftitate palmos ore arctiore, fundo intror/ Impkobe» 

fus latiore. Vidi mus impleolas profundas pede,hac copknt ferreis cu/ 

neolis,quoru duo hinc atq; hinc collaterales lineamento ad D Iiterce fi 

militudtne finiuntur « Hic ad fpacia intus coplenda lateribus impleobe 

fubi nger enti 1 r . Medi u s uero cuneus,quod inter utruq; uacui eft,poftre 

mus copkt,fir»gu lorum cuneorum auricute extant ex formula. Per au 

ricularu foramina inuehitur digitus ferreus, 6dadrungituranfa ualida, 

cui funis duifanus illaqueatur.NoscoIumnas atq; portarum Iabra,et 

huiufmodi,qu^ flantia linenda flmtin hunc modu illaqueauimus.Fe/ 

cimus fer reu aut ligneum ergalcnlitm, pro ponderis uaflitatebene fir/ 

mu, quo columna apto fui tocopr ehenia.ni incinximu?,cuneis'q; gra 

cihbus SC oblongisleui malleo inftnndmusSC afftrmauimas 4 0crau 

(uri aiunt)brachas exfumbus ergafculo adegimus hocpacfto,neq; im/ 

pleolaru uulneribuslapide, neqj ang ilareslapidis acies cincfturisrud€ 

tum 1 jefimus. Adde, q> genas hoc ligandi omnium expeditiflimum^a 

pufsimu fidiisim u eftJMuiuquce ad iftos ufus pertineant proftxi 

Y j w 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
us alibi explicabuntur . Sed hic machinas tantum interpretari epbr/ 

tet,effe ueluti animantia,manibus admodum ua!idifltma,& dimouere 
pondus non alijs fere modis , quam id nos ipfi moueamus . Ea de re 
quas intentiones mebrorum,neruorumc£' amittendo,peliendo,trahc 
do,transferendo adhibeamus,tales machinis imitari neceffe eft. Vnum 
admoneo.uaftiffima uiiciicf mouereinftitueris pondera conferet, (en/ 
fim.cautim, mature aggredi rem ob uarios,incenos, irrecuperabiles ca 
fus, Si pericula , quae iftiufmodi negocio pfsettr opinionem etiam ex/ 
pertiffimisfolenteuenire, Neq; enim t5ta fequemr laus & ingenii ap/ 
probatio , ft fuccefferit quod tuo fretus; eonfilio aggreffus fis, quam re 
dundabit deteftario & odium temeritatis, ubt male fuccefferit . De his 
hactenus.Nunc redeo ad cruftationes. 

In cruftandis parietibus harenationum tunicas tres ad minus adi/ 
gendas effe,Qiiaefmt earum officia Si materia. Dc cruftationibus 
Si earu fpeaebus,de calce ad inducSas cruftationes paranda, decjf 
fignorum generibus, ac piiftorijscruftationibus.Caput IX, 

O Mnibus cruftationibus adegiffe oportet harcnationS tunicasne 
minus tres.Primar offidti, parieris fugfidem prsehenfare ardtifsi/ 
me, 3 C reliquas fupadditas harenationes ad pariete continere.Extremj 
offidti eft, expolitionum, coloru,Imeamentorumi£ uenuflates expro/ 
mere.Mediarura officiu eft, utrifq? uitia emendare atqt prohibere. Vi/ 
tia haec fiint. Nam fi erunt ultimse quide,& fupmae acres, ut fic loquar, 
HarenatiO . mordicaces parietum, quales effe quide primas oportet, acrimonia lui 

crebris rimulis interfundentur exficcando. Sin aute erunt primae illae 
molliores,quales effeultimas oportet, no conpraehefabunt tenaci mor 
fu pariete, fed defcifcent.Quo plures erunt harenationes,eo illuftriusle 
uigabirur,8£ contra uetuftate folidiores perfeuerabunt . Vidimus apt? 
atttiquos,qui ufeg nonam ftiperaddiderint barenatione . Haru prunas 
omnino effe oportet afperrimasexharena fofsili, 8C teftanonualderif 
fa,fcd glandulofa ad crafsimdinem digitorum,interdum ufer palmum 
Medias tunicis harena fiuuiatilis comodior,q; minus findatur . Hafce 
item effe alperas oportet.Nam leuigatis fuperaddita non adhjrent. VI 
cima omnium erit niridilsima marmorata, hoc eft, cui pro harenafittS 
fus lapis candidifsimus. Hanc ultimam partem craffam ponere femtdl 
gitumfac eft. Aegre enim ficcaturfieralsior adiungttur. Vidimusqul 
parfiraoniae gratia extremam eurini corio caldameatorum non crafsi 

orem 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, VI, $8 

orem fuperextenderint. Mediae harenationes pro ut his, aut illis prosi/ 

miores funt deinceps moderabuntur. Venoe quaedam al abaftro tralu/ 

cidoperfimileslapideismonribusinuemutur, qua?nec|;marmor,necj 5 

gypfurn , fed inter utruegfintnaturafui admodum friabiles. Is lapis 

tunfus, SC pro barena mixtus fplendentes marmorei candoris fcintillu 

las mirifice' referet. Viluntur paffim cruftationum continendaru gratia 

daui parietibus affixi, aetas docuit teneos praeftare. Perplacet qui claui 

culorum loco mter iundturas ordinum per pariete fadtis minutis fora 

minibus, extantes glebufculas filiceas confixere, malleolo nimirum 

ligneo. Murus quidem quo erit recetior , quo'ueafperior,eo'harena/ 

riones denGus conrinebir.Ergo fi inter aftruendum, SC dum uiret opus, 

primam quauis tenuem harenationem induxeris captus praeftahit fu/ 

perinducedis tenaces 8C indelebiles.poft auftros commodiffimc' omne 

cruftationis opus inducetur,per boream, & frigora, & aeftum aeris in, 

ducfta,prefertim cutis ulrima,repente infcabrefcet.Porro crufiacionum 

alte inductae , jaliae adacte . Inducitur autemgypfum aut calx , fcd . . . . 

gypfum non mfificcifTimo eft in loco utile . Cruftationibus qmbufuis '“ ,rulta 1 *• 

ex uetere pariete fuffufa inimica eft humiditas. Adigitur SC lapis , SC ui/ 

trum,&huiufmodi. Inductarum cruftationum hae funt fpecics, alba/ 

ria, pura, infxgnita,picloria. Adactarum autem hx,obtabuIata,circu/ 

exetfca,teffel!ulata.Deinduiftis prius.CalxGc parabitur , exuberarim , 

Si pura aqua operro in lacu diu macerabitur,inde ferro, non ficus atq? 
ligna dolentur,afciabitur.Maceratse fignum erit,ubi inter afciandu cal 
culi ferrum non offenderint.T ertium ante menfem non fatiseriam ma 
turam putant,lentam Si ualdeglutinolam effe oportet,quam prober. 

Nam fi ferrum exierit ficcum indicio erit cuanidam effe. Si fiticulo/ 

fam , Cum harenam , aut quid tunfum immifcneris , diu , Si uehe / 

menter, atcgiteru diufubagitato,eriamrurfusfubu«rfato quoad qua Veterum niO* 

fi fpuraeftat . Eam ueteres qua ultimam cuiim indudluri erant morta/ 

riocopinfabant, temperabantc£ ipfam hanc mixturam,ut ferrum no 

detineret duminduceretur.In iam indutftam fubarefcentem,atq: adhuc 

fubuirentem altera inducetur, curabitur ej ut tenore uno fimul omnes 

aites inarefcant, leuibus planatorrjs & bacillis uerberatas cruftationes 

dum uirent,denfantur . Vltima cutis in puro albario diligenter perffi 

cata fpleodorem dabit Ipeculi , eandem cj fasftatn penitus ficcam fi un 

xcris ccera , Si maftice , modico tj oleo una colliquefactis', SC fic.un/ 

flum parietem carbone ignito ex pelui concalefeceris , ut unguen/ 

ta 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTX 

ta cobibat,uincet marmora nitore. Nos experti fumus cruftas eiufino 
dx rimis euadere immunes,fi inter inducerdu ilico apparentes fifiuras 
manipulis uirgularuibifd,fparti'ue crudi caftigaueris . Q, fi per cani/ 
culam,aut loco arituofo mdudturus fis, tundito, 8C romunfsime conci/ 
dito rudentes uetuftos,& pulu comifcetoitum 8c leuigabitur quidebel 
tifsime,fi fapone albo tepento, aqua foluto modice' inter leuigandu fu 
perafperferis, multa inundtura expallefat.Signafigillis expeditifsimc af 
figentur. Sigilla ex fcuipturis haurientur gypfo madete fuperinfufo.Ea 
quide cum aruerint, quo diximus unguento perundta, cutem marir.o/ 
ris imitabuntur. Signorum iftiufmodi duo funt gna. Vnu promines, 
aliud caftigatum 5C retunfum.Rccfto in pariete non xncomode afcifccn/ 
Signorum du tur prominentia, ccelo au tteftudinu retundam agis conuenient, Na,p/ 
O genera* minentia fi pendeant, pondere fui facile deftituuntur,incoIisc}; periculo 

funt cafu.Recte admonent, ubi puluis multus futurus fit,ccelatas coro 
nas,& prominentes non adhibeas,fed planas 8C cafttgatas,qud aptius 
abftergantur.Pidtorioe cruftationes 2 liarin udo,aliae in ficco. Vdis co/ 
lor omnis natiuus ex lapide,terra mineris,et eiufmodi,fumptus ccnue 
niet.Fucatusaute oixi niscolor,& omnis pfertim, qui in igne pofitus 
mutetur,{icofsima defyderat.calcecp,lunaniq:,6C auftrum cdit.Nouu 
inuentum,olco Imaceo co!orcs,quos uelis inducere contra omnes ae/ 
ris &C ccdi iniurias setemos,modo ficcus 6C minime uliginofus fit pari 
es ubi inducatur, tametfi coperio picftcres antiquos pingendis puppib 9 
nauiu ufos liqueri caera pro glutino. Tum & uidimusin ueterum ope 
ribusinduclosparieti colores gemmarii, fi fatis re teneo,C3era,autfor/ 
tafsis albo bitumine ad tanta duritie redactos uetuftate,ut ne igne qui/ 
dem,neitem aqua diffclui pofiint,dTe id uitrum aflum dicas.Vidim 9 
& qui lacteo calas flore colores maxime uitreos parieti dum uircbat, 
adglutinarunt.Hxc de his. 

Marmoris fccandi ratio.Quse harena ad eam rem aptior.De teffu 
latorum ac arcum exedtorum marmorum conuenicntiaacdiffe/ 
renria,decj; pulti ad inficiendum praeparatione. Caput X. 

A Dactx aute cruftationesobtabulatse quamuis,autpuroe quidem 
fint,aut ccehtcr, amborum tn uha eft ratio . Mirum didtu quanru 
diligentur ueteres fecandistabulis marmoreis atq: illuftrandisadhibue 
rint.Vidi equide tabulas marmoreas cubitos' longas plus quatucr,la/ 
tasduos,craflas uixfemidigitum,<Sd iundtas linea undofa, quo magis 
%>edlanres fallerent, Execandis marmoribus ueteres harenam Aethyo/ 

P 1 / 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI. 39 

fHCam in primis probaffe fcribit Plinius ♦ Indicam proxime accedere* 
icd ni olliorem dic Aegyptiam , itidem praefure nohris. Ex quodam ta 
men Adriacid maris uado reperta ferunt,qua ueteres uteretur. Nos ex 
luroribus Puteolanis harenam colligimus huic operi no in poftrcrcis 
uulern, Ex quouis torrente angulofa harena fumpta utilis cft , fed qud 
crafsior quidem eft,eo laxioribus Tegmentis terit, & aerius redir, Quo 
auteieuius delimat, ed politurae proximior eft. Expolitio ab extremis 
limis incipit, definit in qcPpotius lingit, quam rodit . Thebaica fricadis 
6C poliendis marmoribus probatur . Laudant Se cotes , Tmirillum ap 
pellant lapidem, cuius farina nihil praeftabilius.Et pumex poftremis de 
linimentis perutilis eft, Stagni peruiti fpuma, uftacp ccrufa,& tripo iea 
in primis creta, Se generis eiufdem , quouis modo in minunflima cor/ 
pufcula atomis pufilliora , eadeq: mordentia conterantur, utilifsima 
funt.Tabulis continendis,fieruuil2e quidem craiT3e,dauicuIi,autmar 
rcoreiprominetes captus adinterfigantur parieti, fubinde nudae tahu/ 
Ix applicentur ♦ Sin autem] erunt tenuiores, poft fecundas harena/ 
tiones calcis loco C3era,pix > refina,rna{tix,S£ gumarum ornis numerus 
confufe colliquefactus adhibeatur, fenfimq? cocalefiat tabula,nerepen 
tmaingnismoleftia errpet. Ponendis tabulis lauserit,fi ex carum expa 
ginarione acferieafpeCtuscodnniras reftrctur/Maculx enim maculis, 
8C colores coloribus , SC talia talibus coaptanda funt,ut alter alteri mu/ 
tuo praritet gratiam , Veterum perplacet aftutia, qui quidem pro xi/ 
miora oculo nitidiffima , expolita reddebant.ln his autem q diftantcs, 
&C in altum erant futurae parcebam labori . Quin & locis aliquibus ne 
leuigatas quidem apponebant, q? ed uix curicfilTimirecognitoresin/ 
fpeclatu nefient . Circuexecta 8C tcflellulata in hoc conueniunt, q? in 
titrifq; pidturam imitamyr uarijs lapidum, uitri, concharum ue colori 
busapta quadam explicatione copacftis . Conchas margaritam fecar e 
&C inmifcere cruftattonibus primum infutuiffe Neronem ferunt. In hoc 
differunt q? incircumexectis, q; maiufculas poffumus , rabdlularum 
partes adhibemus. In teffdlulatisquadrata minutalia fabis no maiora 
immittuntur , qud enim intra minutiora funt, eb fplendoris fcmtillas 
diffufius referunt, tefiellularum fuperfidebus uariasin partes 3cccpta 
lumina reijcientibus^Difftruntcf, q? illis affigendis eomodior guma/ 
ru pultis eft,his uero tcffellulatis utilior eff calx, cui Tyburrini lapidis 
farina tnnffirr a inmixra fit ♦ Sunt qm operi tefleilularo calcem iterum 
itqj iterum allutariaqua feruentiiubeant, quo falis ardoribus exuta 

Z moliior 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

& lentior fit.Rota uideo circuexectorum operum preduros lapillos fu 
ifTe delimatos in tcfTellu latis. Auruuitro appingitcakeplubi, qua nui 
lum Et fluidiusuitrum.Que de cruftationibus diximus omiaferme ad 
opus pauimenti,de quo dicturos pollicitifumus,faciunt,pter id, quod 
neq; pictoreas,necp adeo infignitas cruftationes recipiunt, ni' forte pro 
pictorqs illud ueniat,q> pulte uarrjs coloribus inficere pofiumus,etfpa 
crjs circumfeptislimitibusmarmoreis ad picfluroe imitatione fundere. 
Inficitur rubrica ufta,tefta,filice,& ferri fece , Sc huiufrnodipauimenris 
cruftatis, cu ficcuerint,op 9 difpum abitur .Id fit fic.Siliceus lapis,aut po 
cius plubum pondo quinc£ fupplanata fupficie funiculis horfum iftor 
fuintrahif,retrahiturc|;perpauimentufpanfa harena afperrima atqj 
aqua, quoad radendo bellifsimeleuigetur.Non leuigabitur nifi telfel/ 
lularir anguli 8C linex fint conformes, Quod inductum fit oleo prxfer 
lim linaceo perfufum,uitream acqrit cutim .Amurca pfundere como/ 
difsimum,tum SC aqtia,in qua extincta fit calx uehementer conferet , fi 
iterum atep iteru afperferisjn his omnibus,qux recenfuimus , uitabir 
eiufdem coloris 8C formse nimiu crebra, & uno in loco plus fatis cofer 
ta,2£ perturbate copuncta copia , uirabitur dC coniundtionum hiatus, 
omnia ad unguem componentur atq; delicabuntur , ut cundtae partes 
operis aequaliter fefe abfolutasprxbeant. 

De teefei contignationibus, teftudinationibus,8d uibdiuali 
bus crultanonibus, Caput X I . 

H Aber Sc rectum fuas contignationum,teftudinationum,&fubdi7 
ualium cruftationu dehtias atq? uenuftates, Extant in hancufq? di 
Porticus A/ em ad porticu Agrippx contignationes xncis trabibus pedum qua/ 
grippx ♦ draginta,opus,m quo nefeias impenfanLne magis,an artificis ingenui 
infrere, Cedro tectum EpheGe Dianx annos ftetiffe permultos alibi re 
tulimus, Salauce Colchorum regem habuiffe ui<fto Sefoftre Aegypti/ 
orum rege trabes aureas, 8C argenteas meminit Plinius. T um 8C uifun 
tur repla marmoreis tabulis operta, quales ad templum Hierofolima/ 
rum fuille referunt amphfsimas lununo nitore candentes,ut a longe id 
tecftum intuentibus niueus effc uideatur mons. Catulus primus tegulas 
Romx xneas Capitolii inaurauit.Subinde Pantheon Romx xreis op 
tum fquamis inauratis fuiife copeno.Et Honorium Pont.Max. eum, 
cuius tempeliate Mahometes nouam Aegyptus Libyxcs? religionem , 
&facra inftituit,bafilicam Petri tabulis totam operudiexneis. Germa 
tua tegulis uitreatis m tet, Plumbo pafsim utimur, opus quidem ad di/. 

uturni 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI. 90 
Uturnitatem aptum,atqrin primisad granam,neq?impenfa non mo/ 
deratum eft.fed in eo haec funt incommoda. Nam ii ccemennno adpli/ 
cabitur operi,illicquod non fubrefpiret,fed fuccenfis , quibus incubat 
lapillis,piusfans aeftuansferuorefolis coiiiqucfcit. Faciat hoc ad rem, 
quod experiri licet,plumbeum uas igne non liqu abitu r,fi plenum fit a 
qua,m^cito calculum, ilico colhquefiet contactu, ac perforabitur. Ac/ 
cedit q> iftic ubi non habeat crebros 8C admodum firmos captus, qui/ 
bus laminae contincantur,facile uenhs ab ftergitur. Accedit etia,q> bre/ 
ui falibus calcis uitiatur atq? exeditur, ut materix nimiu tutius comitta 
tur,ni forteignes metuas.Sed illic quaquncomodo funt clam, praefer/ 
tim ferrei , qp foleuehementius,q calculi ipfi inferuefeat, &C. rubigine cir 
cum rodant, Anlas 6>C acus idcirco teftudinatis oporter plumbeos, qui 
bus laminae tegulam candenti ferro affolidentur. Oportet et opus fub 
inltratum reddere leui oblinimento ex cinere falictarum loto admixta 
creta albenti.Ciaui ex xre minus conferuefcuntjaeduntq? minus erugi 
ne.Plumbum ftercore allitum uitiatur.Iddrco prouidendum.nc ftstio 
nes habeant,quibus fefe apte recipiant aduolantes, aut denfior illic ma 
teria f jbftituenda e It, ubi ftercus cadens accumuletur. In fumrao ad tc/ 
pium Salomonis refert Eufebius catenas extenderant,quibus uafa pen 
derent aenea cccc. quorum fonitu alites fugarentur. In tectis queq? orna 
tur fafh'gia,3£ ftillicidiorum labra SC anguli. Apponuntur enim 
flores,{tatu3e,biga? , 8C ciuf;nodi , de quibus membratim dicemus fuo 
loco. Nunc quod quidem totum genus iftiufmodi ornamentorum co 
pleccatur amplius mhil occurrit, nifi ut aptis locis quocq; operi 'con di/ 
eant, apponantur. 

Apertionum ornamenta plurimum adferreiucunditatis,fed ha / 
b ere difficultates acincommoda multa uaria.Affxftorum ope 

tum duo effe genera , SC quid cuic£ conducat. Caput XII . 

A Pernonum ornaraenta plurimum operi adferuntiiicuditatis atq; 

dignitatiSjfed habent difficultates,& graues,& multas,quibus no 
mfi magna artificis diligetia Scgraui impenfa^uideatur. Lapidibus e 
nim indigetuaftis 5 intcgris,c6paribus,elegantib 9 ,raris,q oirua neqsfa 
cileinuenietur,neq; tracfant, dirigunt, dolatur , coponuntur penit 9 ad 
arbitrium . Negalie architectos aiebat Cicero columnas polle ad per/ 
pendiculum ilatufquodipfum cum firmitatis caufla, tum etiam uenu 
Itatis gratia in apuonibus omnino nccefle eft ♦ Sunt 3C alia incomoda, 
fedpmnib 9 ,qadingeniu uslebir.qauidebimus , Agrio natura fui puia 

Z 1 eft,fed 


Ornamenta 

pmionum. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
fed interdum paries parieti , quafi pellisuefti, affulcit,quoddaC£ fingit 
apeitionis genus,non paruu,fed gelu fu m ofciedo pariete quod quide 
non inepte ea rc affictu nuncupabitur. Hocgenus ornamcnti,uti &C cx/ 
tera pleracf omnia ornamenta,corroboradi operis 0 6C minuendae im 
penfoe grana a fabris ugnanjspmo inuentu eft.ld lapicidae imitati egre 
giam operibus ucnuftatem attulere, Quiduis horum pulchrius erit , fi 
habebit offa integra unico ex lapide. Proximum erit , cum ita cun&as 
habebitgtes,utnonappareatubiiu<5befint. Veteres maximos colum 
narum , exterorumq; offium lapides etiam affictis apertionibus prius 
erigebant, in^fuis bafibus ftatuebant , q parietem attollerent;Prudeti 
fane confilio. Na patebat ufus machinaru expeditior , perpendicula 
liberiora captabantur . Ad perpcdiculum coluna ftatuetur,ficinbafi, 
^ & ima in columna, & in fummo centra circulorum notabuntur.In cen 

tro bafis acus ferreus plumbo affirmabitur, centrum uero imae colum 
nx perforabitur,quoad acu extarem ex bafis intra fe concipiat. Supra 
uerrice machinae annotabitur punctum, a quo perpendbuluinmediu 
cadatbafis acu. Hisparatisnon erit difficile pellere fummum , colunx 
fcapum, ut fui circuli centrum punefio annotato fubfiituat ex perpen/ 
diculo.Didid ex ueterum ogibus coplanari pcffe marmora teneriora 
ijfdcm ipfis ferramcntis,quibus 8C materia abradatur.illud etia obfer/ 
uarunt ueteres, ut rudes adhuc lapides afirucrent folis dolatis capirib 9 
lapidum & labris, quae in opere mutuo iungemur;obftruao uero ex 
opere pofiea,quod rude aderat, dedolabant atef leuigabar.t. Credo id 
quide, ut periculis machinaru cp minimum poffent impenfoe comitte/ 
renr.Grauius em difpendium ex terfo SC plane abfoluto lapide accepif/ 
fent,fi cafu aliquo diffractu fuiffcr,c§ ex inchoato. Adde, q? temporib* 
Afficlorum o confultifsime profpidebant. Aliud enim tepus eft operis aftruendi, ali/ 
perum duo ge ud ueftiendi,atq; expoliendi. Affictorum operum duo funt gna: Vnu 
nera, quod ita adhxrct parieti,utquota fui pars interlateat,^ quota premi 

neat ex pariete. Aliud,qucd totis columnis ex pariete folutum exit, 8C 
porticu imitari uoluiffeprxfert.Illudea re prominens, hoc expeditum 
nuncupetur.In prominentibus erunt columnx,3ut rotunda?, aut qua/ 
drangulx. Prominere oportetrotundas ne plus,neitem minus fercidi 
amejro,qLiadrangulas,ne plus parte fui latens quarta, ne minus festa* 
In expeditis colunx nufcp plus,qj totis bafibus, 8C parte amplius quar 
tafecedenc a pariete, nufcp minus,q ut tota coluna cC bafis exeat ex pa/ 
riete.In his aute,qux totis bafibus , QC quarta fecederint quadraguia ex 

par ie/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI. 91 

pariete coluna promines refpondeatnecefTeeft , Trabs in expediris no 
continuo per fronte parietis extendetur,fed interferabitur ad pares an/ 
gulos,&libella contra columnas, utillieprorumpentia ex pariete ca/ 
pita intimarum trabiu ad lingula columnarum capitula carpeda pro/ 
tendantur.Coronae quae trabem parietis ornant etiam porrectaittiui/ 
modi capita circitomabunt.In prominentibus aut licebit utrum udis, 
aut perpetuo trabe , & coronis non interruptis toto aedifirij dudtu uri, 
aut etiam expeditorum rationes imitari fimulat3 intimarum trabium 
eruptione acprominentia.Diximus de ornamentis, quae ad eas partes 
aedificiorum pertineant,in quibus omnia conueniut eedtficia,de his ue 
to in quibus non conueniunt dicendum erit in proximo libro . Na hic 
fatis habet amplitudinis.Sed cum hichber ea ftbi fumpfcrit difquiren/ 
da, quae ad iftarum parrium ornamenta pertineant,nihil iddrco negli/ 
gatur, quod quidem ad eam rem canferat . 

De columnis, earumfp ornamentis. Quid plana, quid axis , fini/ 

. tor,proieclurx,retradliones,uenter,torquis, 6 Cnextru.Ca.XllI. 

I N tota te aedificatoria primarium certe ornametum in colum nis eft. 

Nam 8C una pluresappofitx porticu, parietem , omneq; apertionis 
genus ornant, SCfimplices uticj non indecorae funr.Triuia emm,thea/ Columna pri/ 
tra,p!ateas honeftant,trophaea feruant, m onumento funt, gratiam ha marium orna 
betit, dignitate adferunt,difficilecj!di<ficu eft quantu ineare,cjuodeiTet mentum aedifi 
elegantifsima,ueteresimpenfeconiecerint,Alijemmtn!mecontetiPa ciorum . 
rio,Numidico,alabaftrocg marmore, &eiufmodietiam artificum p/ 
ftantifsimorum adiecere manti, fecerecj ut effent refertae lignis SC ima/ 
ginationibus, quales in replo Ephcfiae DiansfuiiTeferunt numero pl® 
centum uiginti. AKjbafes,& capitula gnca,atc£ inaurata addidere, qua 
lia in porticu Romae duplici, quam quidein Occaurj conftilatu eius, g 
de Perfistriumphauit ftatuerunt. Alrj totas columnas aereas, alij argen 
to Ueftitas reddidere.Sed ifta praetereatuf. Teretes efle columnas opor 
tet omnmo,& tornatiles.Coperio Theodorum quedam,& Tholum 
architedtos in eorum offietnisparaffe turbines apud Lemnum, Si illic 
pendentes columnas ita libraffe, ut puero circumagente tornarentur. 

Graeca hiftoria,Hoc fit ad rem,in columna lineashafce penfitamnslo/ 
gifsimas axim Si finitorem .Breuiores aut funt circulorum diametri, c[ 
uarq uarrjslocis columnam cingunt . Ex circulis quidein iftis nottfsi/ 
mi funt,plana fuperficies,quae in ftimmo eft capitecolumnae, & piana 
«em alterafuperhcies,quxin imo eft, quam eandem planam appella/ 

• Z. 3 mus. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

mus. Axis autem recta eft linea,per medullam columnce duda a c en/ 
cro circuli lupremi ad centrum infimi, qute eadem linea medianum 
dicitur columnae perpendiculum. In hacipfalmea axi cetra circulorum 
omnium fiftuntur. Finitor uero linea eft , duda a limbo extremo fup/ 
mi circuli adinfmuim huic regione oppofitum infimo in limbo pun/ 
dum ♦ Diametrorum omnium , qui per craflitudinem columnae funt 
extcnfionem finiens,eac£exre non umca,&redaeft,uri axis,fed mulris 
param rectis, parnm flexis lineis copofka uti mox exphcabimus.Cir/ 
culorum penfandorum diametri funtlocis per columna qumcp.Loco 
rum haec iunt nomina, proiedura,retradio,ucnter.Proiedura duplex 
eft,in fummo coiumng una,in imo altera,didae,qp prseceteris prodeat 
atq? emineant ♦ Retracftiones ena binae proieduris proximae fuccedut, 
tum in imo , tum ena in fummo,dictae , q> per eas proicdurae ad fcapi 
foliditatem retrahantur. Ventris diameter fu b media columnae longi/ 
tudine annotatur, dictus, quod illic columna fubinturgekere uideatur, 
Rurius proiecturae differunt inter fe. Nam qux in imo eftfolo confiat 
nexero , di flexione , qua ab nextro ad columnae folidum retrahatur, 
Proicdura uero quae in fummo fcapo eft, praeter nextrum,& inflexam 
hanc obliquitate habet etiam torquem. Polliciti fumus uelle me quoad 
in mcfic,larinc,& omino ita loqui utintelligar.Fingereidcirco opertet 
uocabula ubi ufitata non fuppeditant,& fumere a rebus non diflimili/ 
, bus nominu finuhtudincs condudt.Nextrum appellant apud nosHe/ 
Nextrum SN* trufeosuittam penenuem, qua capillos uirginesuincsatatqrinncdam, 
Fafciolam idcirco, quae quafi regula circufiexa pro anulo columnae 
calcem obambit, fit ita iicer,nextrum appellemus , Anulum autem in 
fummo praeter nextrum, quiueluti funiculus aduolutusfupraemum 
icapi ambitum adftrin git, torquem appellemus .Demum finitor linea 
comparabitur fic, namqjin pauimento quidem aut coa-quato aliquo 
in pariete, que locum pidura nuncupo, recta infcnbitur linea, longa x 
que atc£ futura eft coluna,quam ex rupe fabri exeduri fmr,hac linea a 
xis dicitur. Axim ergo diuidemus certas m partes , prout futuri operis 
ratio columnarii uarietas,de qua fuo dicetur locorad quartum par 
tium modii net imae plantae diameter, quam iftic in pictura tranfuerfa 
Lineola ad partes utrumcp angulos infimo in axis capite perferibimus. 
Hanc diametrum in partes diuidimus quatuor et uiginti.Partium una 
damus altitudini nextruli, quam quide altitudinem iftic in pictura de/ 
fcnbimus lmcapufilla, Rurius ex quatuor X uiginti particulis planta: 

capi 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI* '9* 

capimus treis,ad altitudinem in axi ponimus centrum proxi/ 

mse retrac$ionis,Per hocc£ centrum lineam ducimus ad pares angulos 
Sqiridiftatein plantg.Iftgc igitur linea erit diameter ime retraCtionis, cu 
ius longitudo fiet breuior c| fit ipfa diameter piante ex illius feptima* 
Signatis his duabus !ineis,hoc eft, diametro retraCtionis 6C nextro a ca 
pite nextri (oluto ad caput retractionis ducimus lineam inflexam dor/ 
fo uerfus axem flexione,q id fieri poterit, molli at cp gratifsima*Eius i/ 
ftius flexionis initium quartam habebit circuli pufilli, cuius cycli {emi/ 
diameter fit nextri altitudo * Poft id totam axis longitudinem in partes 
diuidimus gquales fepte, SC eas diuifiones punCtis annotauimus. Quar 
ro igitur in puncto a planta numerare incipiens eoftituam centrum ue 
rris,per quod fuam ducas diametrum, cuiuslongitudo equalis fit dia/ 
metro ime retractionis.Sumrnadeinceps recractio 8C profectura con/ 
ftituentur fic.Nam pro columnae magnirudine,de,qua fuo loco rado/ 
cinabimur, fummi circuli diameter ex diametro imae plantae deducet* 
atejj in piCtura ad fupremum caput axis ad feribetur. Quam qui de dia 
metrum cum erit deferipta in particulas diuidemus duodecim. Harum 
particularum integram unam occupabunt una torquis 8C nextru fum 
mg proieCturae,Sic nanq; torquis huius ipfius xq.tertiam capiet bis^re 
liquum dabitur nextro, Sed hac proieCtura erit retractio , cuius centru 
diftabit a centro fupremi circuli proiecturx ex particulis illius duode/ 
cim una atc£ infuper dimidia,Eritq? retractionis ipfius diameter minus 
diametro maximo proieCturae ex illius nona. Poft hoecducetur inflexa 
linea duChi, quali infimam duximus inflexuram. Demum perfcripris 
in pieftura proieCtionibus,retractionibus,obliquis inflexuris etuentris 
diametro ducetur linea recta a capite retractionis fupremce, atep item a 
capite inite retractionis ad caput diametri, qua uenrrem notarim us 4 1/ 
tac£ his,quasrecenfuimus,perfcnptiombus linea, quee finitor dicitur, p. . 
compofiraefl. Ad cuius lineae modum tabula gracilis deformabitur, *' inu 
qua fabri lapicidaeiuftumcolumnae ambitum 3C finitiones captent atq? 
terminenr.Scapi imi fuperficies fi erit columna bene tornata ad pares u 
trinc£ angulos medi} perpendiculi coaequabitur ducto radio a centro 
circuli, qui infuprema coluncefuperfiriefit.Haeca ueteribusliteris tra/ 
dica non inuenimus 5 fed diligencia,ftudioq? ex optimorum operib 9 an 
notauimus.Qute fequentur ad iftiuffnodi lineametorum rationes ma 
xima ex parte pertinebunt, erunt c#niultodignifsima , 6C ad pictorum 
delinas mirifice conferent* 

Leo 



LEONIS BAPTISTAE ALBER "T 

-*WLEON IS B APTI-' 

STAE ALBERT1 DE RE AEDIFICATORIA 
Liber VII, quo de Sacrorum ornamentis difleritur ♦ 

Moenia,templa,bafilicas df,s dicatas cfle.De urbis regione 2C area, 
decp illius ornamentis praecipuis. Caput primum* 

R EM aedificatoriam conftare partibus diximus, 6c partium, alias q 
dem effe,quibus omne aedificiorum genus, qualecunq: ipiiim f;t, 
con tin eatu r, uti e ft area , tectu m , 8C eiufm o di . Alia s item efle, quibus ae/ 
dificia ipfa differant inter fe. De illorum ornamentis hatftcnus recer.fui/ 
mus, quantum ad inftitutu pertinere uidebatur,nunc de his alteris dice 
dum eft,Habebit quidem hxc difquifitio unhtatis tm,utea ne pieftores 
quidem uenuftatum exquiftifsimi fecftatores ullo paefto fibi carendum 
effe affirmaturi fmt. Habebit etiam iucunditans,quoad, non dico plus 
legiffe non pceniteat,fed uelim non improbes,fi nouis propofitis fini/ 
bus nouis primordfjs rem aggrediemur, Primordia quidem,adituse£ 
ex diuifione,& perfcnpnoe,annotationcLiepartm, ex quibus tota cau 
fa conftet retftifsime panduntur, Nam uelu:i'm {tatua,eere,auro, argen 
to cg mixtis conflata, aliud Faber ex pondere confydcrar, aliud fictor ex 
lineamentis, aliud alrjfortafsis quxrent.Ira SC nos alibi partes hafce rei 
3edificatoriae,ita diftribuendas diximus, utor dine fatis aprum atepex/ 
peditum pr^buenntrecenfendi,qii3eillicad eam rem facerent. Niic par 
tionem praefiniemus eani,quse ponfsirou uenufian, decori cp xdifido/ 
rum fatisfaciat magis, quam utilitati acfjrmirati.Tametfnftiufmodio 
mnes laudes ita inter fe conuemanqut in qua re aliquid horum dcfyde/ 
res,tn ea quidem SC extera non probentur. Aedificia igitur alia publi/ 
cc,alia funt priuata.T araen 5C publica atc£ item pnuara,autfacraqui/ 
Moenia drjs di dem pjnt,aut profana. De publicis aedificas prius dicam. Vrbiumceni 
cata » a uereres fumma religione ftatuebant,3£ numini dicabant, in cuiustu/ 

tela futuri effcnt.Necj ulla quidem hominum rone arbitrabantur pof/ 
fe mortalium res fatis a quoqj; moderari, quin inter homines contume 
lia atq? perfidia uerfarentur, fempq uel iliorum negligenria , uel finiti/ 
morum muidia xque urbe efle,atq? in falo nauim arbitrabantur, cafi/ 
bus proximam pericuLisq; expofitam. Ea re fabulari folitos interpre/ 
tor Saiurnum,ut rebus hominum confuleret, quondam heroas,fcmi/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. 

deos q; urbibus prxftci(Te,quorn fapientia tutarentur, q? no incenibus 
folum adnostuendos,ied dcoru etiam ope adinodu indigeamus . At 
illi Saturnum id ita egi(Teprjedicanr,q? ; ueluCi in armentis non pecude 
fedpaftoreprjeponimus,it3& hominibus praeponendos inreJhgtrer, 
genus aliud animantium,quod multo prxitaret fapienti3 arq; uirtute. 
lraq; drjs dicata m censa. Alrj optimi 3C maximi dei prouidemia effedeu 
praedicantjUt cu animis ho minii, tum 3C populis fatales genrj afcifcere 
cur. Moenia igitur quibus in unum ciues cogantur 8C tueantur facra ni 
mirum habebatur, quorric^obfeflam aliqua urbem clTent capturi , ne 
quid contra religionu ueneranonem eg.fle uideretur certo facrcr u car 
mine euocabant tutelarios deos urbis illius, utnoninuiti tranfrrigra/ 
renf.Templu quis dubitet religiofum eft*e,cum cceter 2 s ob res,tum ucl 
ea re maxime, q? illic fupens de genere hominu opnme merentibus de/ 
bita gratulatio OC ueneratio habeaturtqux pietas una eft primaria iu/ 

(litue pars,aciuftitiam quidem ipfam per fediuintim quodda e (Te mu 
nus quis noii alTentiarur. Et iu (litue pars etia eft huic fuperiori finitima 
&C dignitate praecipua, luperisq; multo gratifsima, ac perinde facrarif/ 
fima, qua erga homines pacis,tranc|llitatisc£ gratia utimur , dum dTe 
pro meritis qmbusq? retributum uelimusjidcirco bafilicam ubi uis da 
dum fit religioni adiudicabimus. Quid monumenta rerii dignarum, 
qux aTermtati dicata poftenrari comendanturrEa,nf fallor,tota exiu 
ftitix, religioni sep rationibus conftanr. De incenibus igitur 8C templis 
bafilica,t3c monumentis nobis dicendum eft , fi prius, quam ifta at / 
tingamus,pauca breuifsim e referentur de ipfis urbibus non preetern it pj 2ro ^ vr he 

tenda. Regionem urbis arefc aream uehementer honeftabit copia cecJiFi n 
• - 9 i ■ jr u Gr ti m o r conitituenaa * 

cioru apmsimis locis dntributa oC coiiocata . Platoni ager oC area pro/ 

babatur diftindea dafsibus duodecim,&in fmguhs fngtila tepla,facel 
lauc conftituebat.Nos 3C copitalia dC minora etiam iudicum (edes , 8C 
prarfidia , 8C curricula,ludorumcp (pacia adrjciamus, SC fi qua demum 
cum his conueniar, modo ager quacf uerfiis tedorum copia florefeae* 

Atquiurbium quide aliae maximae,aIiGeminores,uri caftella& rrinu/ 
ta oppido. Eft apcfPrifcos feriptores op>inio,urbes in plano pofitas iri 
ni me uetuftas e(Te,6>C idcirco minus habere autontatis. L or.ge em poft 
diluuium conditasinterpretantur.Sed certe urbibus plana etaperra,ca 
flelhs aute ardua 6C difficiliora magis conducunt ad gratiam SC amce/ 
nitatem.in his tn mutua uehrn efle h~ c , ut plana lcinfsimu in tumui 5 
fkk attollant munditix g; aua >$C montana coplanatam^xquabileir cp 

a fibt 



Capua- 

Alexander* 

Cmiurn copia 
urbis orname 
tum eft. 


Piaro. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI , 

fibi occupent arcani, uterum , aedificiorumef caufa. Capuam urbe Ci/ 
ccro uifus eft urbi Romxpra:pofmffe,ea re,q?fu{pcfa collibus , SC con/ 
milibus interrupta non efiet ,{ed patti!a,atcfc pera' quata. Apud Pharo 
infulam condere urbem deftitit Alexander loco alicquin munito , & 
percoraodo , qcPfpacio futura non aropLffimam intelligeret * Ne illud 
quidem hic prarereundu eefeo, infigneurbiscrnamentum extare ubi 
fit duium copia, Tigranem legimus, cum Tigranocertam urbem con/ 
derer,coegifle maximam uim honeftiflimorum &lplendidilfimorum 
hominum,utineam cum fortunis orhibus conuenirent,pofito edicto, 
quos qui co loa non conporraflent alibi inuenta fifco afcnbcrentur.ld/ 
ipfum quidem uel {ponte facient finirimi,atqx item exterarum gentium 
mortales,ubi fe tlticuicam , cum faluberrime , tum 8i laurifiimc inter 
frugi SC benemoratos agere putenr.Scd prcecipuum urbibus ornamen 
tum afferent ipfa uiarum,SCfori, 3C dcincepsoperu fxngulorum fitus, 
ductus,conformanones,collocanoncs,ita, ur,p cuiufcp ufu,dignirare, 
comodirate omia rcifte parata 8l diitnbutafmt « Naq; amoto quidem 
ordine nihil prorfuserit qcPfefe aut commodum, aut gratum , aut di/ 
gnum prceftet.Benc moratam, 8c bene confuturam rempiibhcam lege 
cauiffe oportere aiebat Plato,ne exteraru getium delititexn urbe con/ 
portaretur,neue ciuis quiuis nam miner annis-xl. pegrc^pficifccretur,- 
Et qui hofpites uirturis gratia in urbem coucniffent , cu ad tepus bonis 
ciTent imbuti difcipiinis , adfuos remitterent. Id quidem ,qd’rftiufm odi 
peregrinorum conragrjsfiat,ut ciues ueterem patrum parfimeniam/ 
dies dedifcant,& prifeos mores odiffe incipiant, ex qua una maxime re 
urbes reddantur deterrimae , Epidauros refert Plurarchus q> fuos ciues 
lllyrieoru comerttjs fieri improbos aduertiffcnt,5£ meminment malis 
moribus res nouas duitatibus cxcitari,id ueriti ex omnium ciuiu mul/ 
ritudine unum in fingulos annos eligebant in primis graucm SC circu/ 
(pedtu, qui ad lilyrios accederet , SC quae quifqTuorum maneiaflet mer/ 
caretur atq? cotraheret. Demum in hac lententia periti ornes funt, ut iu/ 
beant omnino curam habenda perq diligenter, ne quid duitas aduen/ 
citiorum admixtioncuitiet. Non tamen eos imitandos duco , quioirie 
genus holpitum excluderent . ApudGrarcos ex ticfere more populis 
non cofcederstis,alioquin tam cn no inimids,fi qua do armati ad fe ?.p/ 
puliflent, afsueucrant necg intra urbem recipere, necp p inhofpitalitatS 
abigere, fed a pomeriis ftatuebant non logeforum uenalium,quo fe r« 
ficeret aduene,(i quid ufui pofcerent,S£ ciues a periculi fufpitione e fient 
fbaifnunes. Ac mifu quidem Carthaginieofes^pbamur» Necf enim noB 



BE RE AEDIFICATORIA LIB. VII, 

fccipiebint hofpires «iduenas , necp illis omia cum cinib 9 uolcbant cflc 
co munia. Cetera patebat in foru uia exteris, uerum ad fecretiora urbis, 
ad naual:a,& eiuimodi ne alpcdt 9 quide coctdebatur.Noshirc moniti 
ira urbis arca partiemur, ut non modo fua pcngrim habeant chfui cta 
diuerfofia Tibi apta , duibus non incommoda,uerum 8i ciues etia ipfi 
apte' , conmodecj? inter fefe^p cuiulc£ officio Si dignitate habitent . Ad 
urbis quidem grariam perquam egregie' raciet,fi uarix fabrorum effi/ 
cin oe uarios uicos ,& regiones fibi occupabunt locis idoneis ♦ Nac£ ad 
forum quidem argentarrj, pictores, anularrj , fubinde aromatariae ta/ 
btrnCjUeftiarig, & qua? demum honeftioresputetur.Extremis aurem 
locis obfcaenorum foeditas SC fcetores, maxime coriariorum fterquili/ 
nea feci udetur, a tq; ad feptentriones fubigent, q? illic flatus, aut rari f nt 
in urbem^autadeouehenuntes, ut ablnrgantur magis. § importent, 

Eff.t fortaffis quibus placeret nobilium couidnias ab ofhi pkbiculai 5 
colluuie effc liberas & purgatas . Air) mallent totas urbis regiones ita 
ornatas effe,ur quae ufus po-cat, omia ublc^ fuppeditentur,eaqi re pro 
imlcuas digmffmqru xdibus haberi tabernas meritorias intermixtas 
non recufarent* Sed de his hactenus . Aliud nepeuniiat^alidchgnitari 
debetur . K edeo ad rem ♦ 

Qjo poafssmum , Si quanto lapide moenia fmr extruenda,<3£ a 
quibus prinCip o templa fmt condita. Caput. II, 

M Oembus ueteres prxfertim populi Hctrurioe quadratum, eun/ 
deq; uafnffmum hpide probaucre .Q^ ipfum Athencequcqj 
autore Thetniltocle ufurpariihradPyrxum.Vifuntur Si uetufraop/ 
pida cum Hetrunx,tum di Vilumbrix,tum etiam apud Hernicos ia/ 
pide aftrudta prxgradj,incmo,ualfo>qcPrnihi quide opus uehmenter 
probat. CVianda enim pfefert rigiditate feueriffimf uetuftatis,q urbib 9 
ornamento eft. Ac uelim quide eiufmodi die urbis murum, ut eo fpe/ 
ccaro horreat hoftis,& mox diffidens abfcedat, Maiefratc afferet !auf/ 
fima,proB.indac^fofla,ripisabrupris coercita inuro. Quale ad Baby/ Fofsa 
Ione ftuffe ferut cubitosregios lata quinquagin a, &' ^fundam plus cen n ig ui 
tt.m. Augcbirmaieftatcm altitudo Si craffitudo n ceniu, quales feciffe ta, 
legirn c Ninu, Semiramim, Tigrane, &'plxroicjj emes qui animo ad 
magnificentiam propenh fuerirt . In tui rff us & dccurforijs rr cenium 
Kcrna* indimus pauimenta picta opere. Si parietes crufaros mnu/ 
ftiffime.Scd non omnia urbibus < iribus prejbaburtT . Coronarum 
Ucro 6 l ei ukaticnum diliuA incenibus non bebcnfjfedpro coronas 

a 3 paulo 


P ab vio/ 
bisquai* 



LEONIS'B APTISTAS ALBHRTI 
paulo abfterfiores aliqui praelongi lapides ad regula & libellam^ mi/ 
nc-bunt.Pro cruftatione aute tainetfi afperitas frontis ultro' contumax, 
&C quali minirabuda perflabit , uelim tamen lapides ita fundos efle ad 
angulos, lineafq; mutuas, ut aftrudta nufquam hiatibus dehonefletur. 
Id comodiflime aflequemur regula Dorica , cui fimile opertere legem 
cfle aiebat Ai iftotcles. Ea enim erat plumbea flexibilis . Nam cum ha/ 
beret ilii quidem apud fe lapides praeduros 8C intractabiles impenfg ac 
labori parcentes , non adretflos angulos dolabant glebas , fcd incertis 
ordinibus , utife quifc£ cubilia caperet apponebant, eare,q? circuferre 
lapidem quoad locos idoneos 3Cfede aptam captafTet, laboriofiflimu 
eflet, flexibile huiufmodi regulam appingebant, angulum cf ,‘laterac^ 
iungendi lapidis concingebant,& obflexa pro norma utebantur,qua 
ftrudorum lapidu interuacua pr$tentarer,ufurparent'qs loces, ubi co 
pulanduu lapide confirm arent, atc£ deinceps interfererent. Tum &ue 
nerationis gratia intra pomeria &C pro muris uelim patula circufcribi 
uiam,facranej 3 publicx libertati, quam quide nefofTa,nepariete,nefe/ 
pto,nc'ue arbufto quidem homo quiuis impune copediat* Venio ad te 
pia. Primos remploru conditores fuifle coperio Ianum patre in Italia,. 
Qui primum ideocg ueteres aflueffe in facrificijs perpetuo praefari Iano deo * Sunt£l 
templa condi/ louem apud Cretenfes primu dicaflctempla ferant, eac^relouem defl 
derint ♦ inter eos, qui coleretur,primar:um putari . Apud Phoenices Vfonem 

primum fnnulachra igni ucntotf erexifl"e,& tcpla firuxificprcedicant, 
Alrj Dionyfium cum apud Indos peregrinaretur, & nullae tum primu 
per eas regiones eflcnt urbes, confuturis a fe oppidis adieciffe templa, 
&C . certos tradiddle cultus religionum. Alrj m Achaia Cecropem pri/ 
imi Opi ; & Archadas primos Ioui templa extruxiffe affirmant . Ifim 
quoq?,quam eande legiferam deam nuncuparunr , q? prima tx deoru 
genere umere legibus jfuis inftiruerit , templum Ioui 5C iunoni parenti/ 
bus principio fecifle,facerdotcsc|? decrcuifTe referunt. Quale aute apud 
quoPpper eam pofterinte fuerit templum non faris conitar. Mihi qui/ 
dem facile perfuadebitur fuifle,qualc aqud Athenas in arce,qualc y ue a 
pud Romam in Capitolio. Habuere etiam florente urbe opertum pale 
is SC culmo . Sic enim priAina.illam patrum parfimonia exprimedatn. 
ducebant.Sed cum rcgum,caKcrorumcpciuium opulentia fu afi fler, ut 
fe, urbem q?fua a’df iciorum amplitudine honeftarent,turpe uiftim eft 
aedes deorum nulla pulchritudinis laude a tecftis mortalium fuperari, 
bxeui q? ad id progrefla res eft , ut in frugalifsima urbe unius tepli fun/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB ♦ VII. 95 

dhmentis Numa rex libras argenti quater centenas dedes erogarit.Cu/ 
ius principis institutum dum profpexit dignitati urbis, dum cj: id tribu 
it deorum uenerationi,quibus omnia debemus, uehemcter laudo ♦ T a 
etfi fuit quidem apud nonnullos,qui fapientes habiti fmt, opinio,ut fu 
peris templa fieri nonprobarint.His autorihus Xerxes inflammaffe te 
pia Grxcioe dicitur,q? parietibusinduderent deos,quibus omnia debe 
at efie patetia,qbus'ue ipfe mudus pro tcplo fit. Sed redeo ad inftitutu 
Quanto ingenio, cur a, 8C diligentia templum couftituendum fit, 
ac exornandum. Quibus dqs,& ubi fit ponendum* De uario 
item facrificandi ritu. Caput III. 

T Otzin re aedificatoria nihil eft , in quo maiore fit opus ingenio, 

cura,induftri3,diligentia, quam in templo conftitucndo atc£ ex/ T emplu excul 
ornando.Sino illud, q> templum quide bene cultum 8C bene ornatum tum primaria 
profecfto maximum SCprimariu eft urbis ornamentum. Deoi^equide urbis orname 
certe eftdiuerforium rem pium . QcPfi regibus 8C m agnis uinshofpiti/ tum. 
bus aedes ornam^lautiffimeq; apparamus,quid fuperis inmcrtalibus Templum dc/ 
faciemust quos quideadefie uocatos ad facnficium , 8c noftras audire oru dmeriori/ 
prxeesfiippl:c3tionefc£uolumus:Sed ne curent quidem fiipcri caduca uni* 
haec, quae homines faciet plurimi a nitentium puritateSt numinisucne 
ratione moneantur .Proculdubio ad pietatis cultu plurimum intereft 
habere repla, quae animos mirifice delectent,detincatc£ cum gratia ateg 
admiratione fui. Pietate ueteres tum detr.u coli affeucr 2 bant,cum tepla 
deorum frequetarentur. His de rebus uelim quidem templo tm adefle 
pukhritudinis,ut nulla fpeaes nc cogitari ufpia polfit ornatior, d£omi 
cx pte ita clfe paratum opto, ut q ingrediantur ftupefacftt exhorrefeant 
rerum dignarum admir arioe, uixq:fe cocineanr,quin clamore profici 
ru^dignum^pfedtd efle locum deo qcP intueantur. Milefq tem plu m,in/ 
quitStrabo , conftruxere , quo'd propter magnitudinem remafirfine 
tecto . Id non laudo . Gloriabantur. Samii templum apueife omnium 
maximum , ea non negabo ita ponenda die ut uixaugeri poifint . In/ 
finita enim res ornametum eft , fempq; eria in pufillis templis relinqui/ 
tur ut addi aliquid , cum pofte , tum ■& debera uideatur.Mihi tame ca 
probabuntur quae pro urbis amplitudine msioraeffe non defideres, 
te<ftorunic£ interea uaftitate ofFendor.Sed illud apprime adefle in tem/ 
phs opto, ut quoe^ui^fefe oculis ob qciaiu r, o it: nia finr.ei nfm o di, u t no 
facile ftaruas arrifictfneingenia SC manus , an ftudia ciuiii in parandis, 

«xhibendifcp rebus rariflimis atc£ praeftantifTimis maiore digna laude 

a 3 fint 3 . 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

firtt,eadec£ adgratiam ne magis decorem , an ad jetern itaris pcrpettt : 
itate in faciant. Cui rei cum caeceris m operibus publicis pnuatif 
maxime in templis aftruendis iterum atq? rerum maiorem in modum 
/pfp-aendum eft. Tam multas, n. crcgarasimper.fas contra finiftros 
callis munitiiTcmasdTecondccetnepereanr . Etuctuftatem non minus 
aatontatis , q ornamentum dignitatas adferre teplis arbitramur .Sed 
templ i uetercs ex ditoplma Hecruicoru momti,no ommb 9 dtjs omni 
in loco ponen da cenfucre . Nam deos quidem qui paci, qui pudicitiae, 
q n bonis artibus prjeeffent , intra mcemu fepta collo cados putarunt. 
Q_ laur uoluptates,nxas,mcendia cierent, Venerem, Marte, Vulcanii 
excludendos putarunt , Vefta,ioue,Mmerafquoseiretutoresurbiuin 
aiebat Piato) ad medium oppidi, arcecp ponebant. Palladem opificum 
de a,Mercuriu , cui maio mcnfe mercatoresfacerenr, atepifide ad forir* 
Neptunum ad littus mans,lanum excelf s montibus ftatuebant . Ae / 
fculapio m infula Tyberina templ jm locarunt,q? xgrotos aqua in pri 
mis indigere arbiti abant. Alibi exrra urbem cedes huic deo ponere a f/ 
fuctfe aiebar Piurarchus, ‘p «Ilie dTet aer falubrior , Preetcrea uarijs diis 
uarias templorii formas deberi exiftimabat. Nam aedem quide Solis, 
Libent^ patris rotundam probarunr,loui(c£ replum, q? femina rerum 
omnium patefaciat, tecto (hreoportere,aub.>t, Varro,gforato. Aede 
Veftje , quam elh terram putarent , rotundam ad pilae limilitudinem 
faciebat. AI rjs ftiperis xdrfiaa a terra exaltabant,inlcns fub terra, Ter/ 
reftribus media poneba 't.Fit etiam utfc interpreter uarijs ufib 9 facri/ 
fictorum uaria fibi templorum aedificia adinucniffe . Nam alrj quidem 
fangume aras perfundebant,alrj uino,.^ libo faciebar,alij nouis indies 
ritibus delectabantur . Pofthumrj iex apud Romanos fuit. Vinum in 
rogum ne afpergico,eaq? de re ueferes non uino libare alluctos referut, 
fcd lacte. Apud infulam Hyperborea ad oceanunqubt natam Latona 
ferunt, regia urbs Apollini fncrata erat , cuius ciues, cp quotidie cantu 
deum co!erent,erar eorum nemo no cirharifta. Apud Theophraftum 
fophiftam inuenio fohtosin I fimo Neptuno 5C Soli formicam iramo 
lare. Aegyptrjs fas non erat placare deos ullisrebus 7 practcrq prxcibus 
intra urbem , eaq? re Saturno SC Serapi extra urbem templa pofccre, 
q? illispccudes mactarent . At noftri quidem ad ufum facnficrj pajflim 
bafdicas ufurparunr,id quidem tum, cp a principio bafilids pnuatorix 
conuocari SC co gruere confuefTenr,tum cp in eisfiimma cum dignitate 
/P tribunali ara collocaretur, SC arcum aras chorus bdldTiir.e haberer» 



DE RE AED IFICATORIA LIB. VII, 9 ? 

Reliquu bafilicae uti elt ambulatio , &C porticus populo , aut fpaciantj, 
aut ad {acrmcium adftanti pateret. Accedebat q? cocionantis pontificis 
nox comodius bafihca audiret matcriata,c| tefmdinato in tcplo.Sed de 
bis alibi .Faciat ad re cp aiunt, Veneri, Dian£,Mufis, Nymphis, 8C de/ 
iicatiorib 9 dca$> aedes dicandas cfle , q uirgineam gracilicate 8C florida 
aetatis teneritudinem imitentur.Herculi, Marti, m aximis dijs ita po/ 
neda elTe tecta, ut magis autoriratem exgrauitate,c£ gratia ex uetuftare 
prcebeant.Demu ubiteplura coliocescfle opertet cckbrejillufirc, Sc( 
uti loquunturjfuperbum ,8C ab omni^pphanorum cotagjo expeditu, 
ca re^p fronte habebit amplam <3dfe digna plaream,circuetftratislaxi/ 
orib 9 9 uel poti 9 plateis dignifli'mis,q 2 d unde uis prgdarc cofpicuu fit ♦ 
De templi partibus , forma, & figura. De tribunalibus &C 
eorum politione. Caput . 1 1 1 1. 

T Em pii partes fune porticus, & cella interior. Sed mhisuchcmeter 
differunt.Nac^ templorum quidem alia rotun da, aha quadran/ 
gula, alia demum angulorum plurium .Rotundis natura imprimis de/ 
iectari ex his, quae dudu ei 9 habeant, gignatur , aut fiant in proptu elf. 
Orbis rerum altra,arbores, animantia, eorixq* nidific3tiones , SC emf/ 
modi quid eftut reteram , quee omnia e fle rotunda uoluir,5c delectari 
naturam fexangulis etiam uidemus. Apes enim 8C crabrones & inter/ 
lecta quxuis animanda non nili fcxangulas in fuis theatris cellas aft/ 
ruere didicere.Rotundsm aream cyclo praefiniemus . In quadrangulis 
ferme omnibus templis maiores obferuauemt arca producere, ur efiet 
ea quidem logio r amplius ex dimidia, quam lata, Alrj pcfuere,utlati/ 
tudo pte fui tertia a logitudine fuperarctur , alij uolucre longitudinem 
duas capere integras latitudines . In quadrangulis areis maximum erit 
uitium deformitatis , fi anguli aderunt nen om nes rccfti . Numero an 
gulorum ueteres utebantur, aut fex, aut octo, aur itidem & decem, 
Ifhufmodi omnes areae in cycli ambitum angulos terminent necefle 
cft , Atcp ex cyclo ipfo redte deducuntur, na q; dimidium quidem dia/ 
metri in cyclo latus prxftabit areae angulorum fex. QcFfi duxeris a 
centro lineas rectas fecantes in medio latera fingula lexanguloe , in 
promptu eft, quo pudeo arcam angulorum xippoflis efTicere.l um ex 
duodenaria etiam in promptu eft. quo padto quadrangulam,ate£ ct» 
odtagulam efficias, quauis ccftanguix perfcnbenda? alia cxiftat ratio 
percommoda . Nam deferipto qdem quadrato xquilatero atc£ reci / 
angulo diametros perduco ad Angulos quadrau angulos, &dim i/ 

siiar 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

dias cuiufqdiametri gt.es a pundo feciionis circuduco , ut lecenthmt, 
atq hinciatera quadrangulae, Id enim medium, qcPquidem binasinter 
hafce factas lateri fectiones fit, latus erit odtangulx . Dece angulorum 
area item ex cyclo gficiemus.Nam duos cycli diametros fefemutuo ad 
pares utrincjj angulos fecates perfcribem 9 , tum exipfis femidiametris 
Utram uelis diuidemus binas in partes coaequales , inde a pundo iftiC 
diuifionisadfubhme caputalterius diametri lineam rcdauia obliqua 
deducemus. Hac igitur ex linea fic dudta fi ademensquanru eft cuarta 
torus diametri pars , qcFillic reliquu refidebiqid erit arese latus dccan/ 
gulf.Adqciuntur teplistrtbunalia,fid aIrjSpIura,alr|Spauciora 4 Qua/ 
Tribunalia* dragulis enim teplis nufquam ferme nifi unicum idcp ad caput iniiiru 
ponetur,uungredietibusilico' adianuam fidec regione efferat. Autff 
demum in lateribus eram adqcientur, id in eis quadrangulis areis fiet 
non mdecenter,quae duplo fint longiora cj lata , atq lateribus quid< m 
ipfis apponetur haud plura,cj fingula,uel,fiquid iuuabit plurm a adie/ 
ciffe,conuenietinnumeroimpari . Rotundis areis,arq item (fi ira licet 
!oqui)multangu!aribus percomode tribunalium numerus adficietur. 
Pro numero enim laterum , autfingulis lateribus fingula adijeentur 
tribunalia, aut alternarim latus hoc mvmune relinquerur,a]rerrn' pro 
ximum dabitur tribunali. Rotudrs percomode adficicnrur fcx,aut eri/ 
am ocio tribunalia, n areisplurium larerum curandueft ne fint anguli 
inter fe no mutuo copares 5i conformes. Rurfus tribunal aut erit *edta/ 
gulum, aut cru ductum ad hemicych ambitu. Q> fi eritmbunal unicu 
habendum adeaput tepli,id in primis probabitur, cuius finus ad hemi 
cyclum finiatur. Proxime accedet quadragulum. V erum ubi confert* 
tribunalium numerus adfuturus enr,illicad uenufiate f?.cicr,fi quadra/ 
gula hemicyclis mifcebuntur fttu alternato,^ frontibus mutuo refpo 
dentibus . In tribunalibus apertio faucium fic confutuetur .Naqcum 
erit quidem unicum habendum tribunal in areis quadrangulis,diuica 
templi latitudinesin partes quatuor, exq his dabo faucibus tribunalis 
duas. Aut fi fpacio ampiioredeledtabimur, diuidam latitudine in par/ 
tes fex , exq his dabo apertioni partes quatuor. Sic enim q adhibenda 
ffint columnarum ornamenta, feneftraq , dC ciufmodi commcdiffirr.e 
fuis locis coaptabuntur . Sinautem circum aream plura polii eris tri/ 
bunaha,liccbiteaquidem quoqp lateribus luntcrque pari facere ampli 
tudine,atqipfijmeft tribunal primarium. Sed malim dignitatis gra/ 
tia primarium id effe grandius reliquis ex duodecim, Hoc &C interci! in 

qua/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. 9 ? 

quadrangulis, qeffii omnibus lateribus fiat primarium tribunal coav 
qualibus non improbabitur,in alteris uero lineae a dextra in finifirara 
duetoeduplam habeant longitudinem opertet earum, quar in receflum 
protedantur.Parietum parsfolida,hoc efi,olTa a?dificrj,qu:e in templis 
apertiones plurium tribunaliudiiTeperenqfientutfirit nufquam min 9 , 
cj ex quinta latitudinis interuacui , nufquam ampliora , cg ex tertia,aut 
ubi ocdufilTmia udis eife ex dimidia.Rotundis autem areis fi numefus 
tribunalium erit,Iex faties, ut intercapedines iftiufmodi, hoc eft,offa Si 
folidurhparietisfibiliabeantapertionisdiiTiidiam,Sinautem octo ad/ 
erunt apertiones, tunc facies ut habeant horc, prsefertim in replis maxi/ 
mis,oequam tribunalibus latitudinem .Sinautem erit numerus angu / 
lorum plurimus, fiet ex tertia tribunalis. Nonnullis hinc atq? hinc uctu 
fto Hetrufcorum more pro lateribustton tribunal , fed cellula? minu/ 
fcul e habendae funt,eorum haec fiet ratio. Aream fibi fumpfere , cuius 
longitudo in partes diuifafex, unafui parte latitudinem excederet , ex 
ipa longitudine partes dabant duaslaritudini pcrticus,qua? quidem ,p 
ueftibulo templi extabat, reliquum diuidebant in gtes treis, quae trinis 
cellarumlatitudinibusdarentur.Rurfus latitudinem ipam tepli diutde 
bantin gtes decem. Exhisdabant partes treis cellisin dextram, & tori/ 
dem treis cellis in finiftram pofiris . Mediae uero ambulationi quatuor 
relinquebant . Ad caput templi unum , medianafef ad cellas hinc ateg 
hinc aliud tribunal adigebant. Parietes pro faucibus cellarum efficie/ 
bant ex quinta uacuiinteru alii. 

Detemplarumporricibus,accefsibus, gradibus, ipfiufcg por/ 
ttcus apertionibus-& internallis . Caput . V . 

F J Adtenus de intimis areis. Porticus quidem ad templa quadrae/ Porticus in te / 
_jgulaerit,aut pro frote, aut item pro fronte atq; etiam inpqfiico, pio q modo e* 
aut cellam circum obfulciet. Qua parte tribunal prodeat, prencus no ubi ponenda, 
adficietur pro fronte , Nufqi erit breuior habeda porticus in quadran/ 
gulis templis , quam iitintegra templi latitudinem capiar, & nufquam 
entlanor,y ut fit pars loRgitudinistertia, In porticibus, quae ad latera 
templorum funtcolunueaparietib 5 cella? fpatio diftabtint intercolffntj. 

In paftico porticus qua udis illarum ipfartim, quas retulimus, imita / 
bitur.Templa rotunda,aut porticu rircuuajlabimus, auttanmm pro 
frote porticum ftatuemus ,In utrifcji ratio latitudinis ex quadrangulis 
templis duectur.Sed porticus qUx pro fronte extabunt,nulquam fient 
nili quadrangulje, earum longitudo aut totam intimae areae latitudine 

b capiet. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

capiet, aut cedet ex odtau<t,aut demum fiet nufcj brcuiotqcp ex quarta, 
Hefaroeorum Apud Hebraeos ex lege patrum fcriptu erat , Sit uobis una primaria, 
de templis po/ SC facra duitas loco oportuno SC commodo. In eaftruito templi! uni/ 
«edis inftituttt cum, altare unicum cx lapidibus non manu dolatis , fedcolledHtqsal/ 
bemib 9 8C nftidiffimis. Acceffus ad templi! Iit non p gradus. Vna enim 
gens uno confenfu , SCinftituto religioni dedicata uno erit deo tuta 8C 
munita.Horii utriicp non ( pbo.I!Iud.n.ab tifiqSC comoditate alienum 
eft,eorum prgfertim qui templafrequenles petent,uti funt uetula?,atq? 
imbelles . Hoc alterum a tepli maieftate uehementer alieni! eft, c|> alibi 
uidimus etqpxima patru noftro^t aetate aftructa facra, quibus pro fo/ 
rib’’ ad limen gradus cofcendas aliquos , 8C underurfostotide adfacri 
pauimentir gradib 9 defcendas, no dica ineptum fuifle inftituti!,fed cur 
snftitueritnefdo.Meaqdemfentetia areamporticusSf tepli toti 5 , qnid 
ad dignitatem uehementer faciat, exaggerata atcj a caetero urbis folo 
txtatera elfe oporter.Sed queadmodum in animante caput, pes, Sc qua 
lecuq; ueiis membrum ad cetera membra atcp ad totu reliquu corpus 
referendum eft,ita 8C in 3edificio,maximecj? teplo coformandae uniuer/ 
fae partes corporis funt,ut inter fe oes correfpondeanr,ut o,uauis una il/ 
larum fumpta eadem ipfa cceterae omnes partes apte dimetiant.Sic co/ 
perio plerofcp oes ueteres optimos architedtos {iiggefti altitudine fta / 
tuilfe fumpram ex templi latitudme.Nancf: latitudine quidem diuifere 
in partes fex, atef ex his unam dede' re altitudini fuggefti.Fuere 8C quiin 
maiorib 5 templis feprimS,in maximis autem nonam latitudinis elfeid 
elatum uoluere . Portic 5 natura fui uno tantum confiat integro , gpe/ 
ruotj 'pariete, caeteris aut lateribus pfofTis patet apertionib 9 peruia.Co 
fiderandum igit eft § genere apertioni! uti uelisJNa eft genus quoddam 
columnationum , cum rarae 8c inter feplufcuhim diflantes collocatur, 
alterum ubi confertae , 8C alteris uidniores ftatuentur , In his utrifqj in/ 
funt uitia. Na in rariorib 9 quide ob internatiorum laxitudines fi trabe 
utare,rupitur,fin autem arcu,non fatis comode columnisinducstur.In 
confertioribus autem arctatis mteruallis itiones &q3fpedtus 8i lumina 
impediunt:. Ea de re tertium quodda genus iuenrum eft medin elegans, 
cp iftorum uirijsjiuideat,comoditati feruiaqatq; p caeteris probet . His 
tribus generibus elfe contenti potuimus. Sed artificum folerda duo iri/ 
de genera fuperadiedt,de quib 5 fic opinor. Na cum fortaffis pro arete 
amplitudine columnare numerus deelfet ab oprima ilia mediocritate 
deflexere ad rariores iraitadas, Cu uero columnarum copia lugfuiffec 

placuit 



5l*E RE AEDIFICATORIA LIB. VII. 9S 

placuit non nihil confertiores ponere. Itacp interuailorii genera quincf 
annumerantquceficiuuetappeilaredifpanfum , conferturo , elegans, 
fubdil(panfum,fubconferturn.Pret£rea&illudaccidifle opinor, ut cum 
fortaffis lapidis prsdongi copia non ufg fuppeditaret , coactu quidem 
fuifle architectum opus facere columnis dcprefiioribus . Idcp coeptum 
cu non fatis ad gratiam operis fucce'dere intelligeret murulos columnis 
lubffituilFe , quo iultam operis altitudinem affequeret.NatJ ex anno/ 
tauoneipedcationetj ope^t compertum quidem habebat columnas in 
porticibus gratiam non habere , ni ad certas eflent rationes altitudinis 
craffitudsnifcj deductor. Ad halee rationes quod pertineat fic monent. 
Intercolumnia facito imparia,coiumnasneponiro nifi compares, Me/ 
diam apertionum q e regione ad oftium obfiet exteris facito laxiore. 
Vbi intercolum nia ardtiora habenda fu nt, graciliores columnas ad/ 
hibeto. Lariorib 9 interuallis craffioribus colunis utitor . It:up coluna/ 
ruro crafficudines ex interuallis & interualla ex columnis moderabunt 
his praefertim legibus . Nacj! confertis quidem operibuscolumnarum 
interualla non erunt artftiora quam ut capiant dimidiam, arcg integra 
unam columnae craffitudinem . In difpanfis autem capiet nihilo plus c| 
areis, additis ex odio unius columnae partibus etiam trrisjn elegantib 9 
aute duas capiet craffitudines, & partem unius quartam.Sub confertis 
duae , fub difpanfis dabuntur integrae craffitudines treis . Quao autem 
fuisin ordinibus erunt media interualla , ea quidem laxiora fient , ut 
quarta parte fui caetera excedat Jtacj illi fic monent . Atnosexdimen/ 
fionibusueterum aedificiorum medias iftiufmodi apertiones aduerti/ 
mus non utrobicj ijfdem effe pofifas rationib 9 . Nacg in difpanfis colu 
nationibus optimorum nemo ex quarta imo plerique ex,xtj.pofuere, 
prudenti nimirum confilio , nequid trabs inmoderata longitudine fui 
lefe ipfam non fultineret et deffingeretur.Muki demum ex fexta in reU/ 
quis , tum & non pauaffimi ex.xij. pofuere prsefertim apertionibus, 
quas elegantes nuncupamus. 

De columnationum partibus , dee}? capitulis,& eorum 
generibus. Caput. VI, 

P Ofitis interuallis excitandx columnae funt, quibus tedta lub/ 
(tineantur . Permagni mtereft, columnas'ne , an pilas exci/ 
tes, arcuatiVne, an trabeatis utare apertionibus. Arcuata & pi/ 
lae theatris debentur , & in bafilicis etiam arcuata non afpcrnantur. 

b i Sed 



LEONIS BAPTISTAS ALBERTI-- - 


Italicum capi/ 
suium» 


Doricum capi 
culum. 

Ionicum capi/ 
Culum. % 

Coriruthium 

capitulum» 


Sed digniflimis in operibus templorum {iniquam n ft trabeatoe per/ 
tJCUsuiTuntur.De his dicendum eft.Colunarionun' partes funt ara in/ 
£ima,8C in eam baf.spn bafim colum na, rr ox capitulum,inde trabs, in 
trabem tigna aut fafcia , qua reftdta tignorum capita aut operiantur, 
2 ut finiantur. Supremo loco corona eft. A capitulis incipiendum cen / 
feo, quibus maxime columnationes uariantur.Hic peto ex his, qui hoc 
noftrum opus exfcribanr, numeros , qui recenfebuntur , non figuris , 
fed nominibusi atinis lireris referant, uti fic, duodecim, uiginti 9 quadra/ 
ginta,5d emfmodi no xfi . xx . xl. Capitula columnis imponere docuit 
neccfiiras, utin his trabium trunci iunefti afliderent.Sed habebat defor 
nutarem rude id 5C quadratik lignum .Fuereigitur principio apud 
Doros , It oainiaGrxciscredimus , qui excogita rintfim ile quidpiam 
imitari ad tornum, quo rotunda ueluti lanx quadrangulo fub opculo 
pofitaefTeuideretur, hanccj; q> nimium preffa appareret collo pauld 
alriore (ubftituto fubleuarunt. Iones profpecus dori cis operibus laces 
capitulis probarunt , fed lancium illam nuditatem, colliq; adiucrione 
non probarunt, ea re corticem arboris addidere, qui hinc atq; hinc de/ 
pendens, &fefe in anfractum couoluens latera fencium conueftiret. 
Succeflere Corinthi],aiitore Calli macho,qui non ut illi fuppreffas la/ 
ces, fed praealtum uas folhs circuobtectum adfepulchrum puellae fub 
orta acantho herba, cum ita ueftitum uidilfet perplacu erat ♦ T ria igit 
capitulorum ghainuentalunt,quGeperitorum ufus reciperet. Doririr, 
tametfi hoc ipfum apud uetuftiflimos Hetrufcos in ufu fuiffe coperio, 
Doricum mq,lonicum,& Corinthm.Et quid putes effe caufoer Ntime 
rus capitulorum dilhmii!umpairimoffendinir,qu3emagn3cura,ex 
quifira diligentia effectafunt ab h;s, qui rebus nouis inueniendis fiudu 
erunt. Nullum tamen fefe exhibet quod merito prae his corprcbes > 
prxrer unum id,quod ne quidem omnia ab exteris accepta referamus, 
Italicum nuncupo. Corymbiorum. n. feftiuirati adiunxit delitias Ioni/ 
cas , 8C anfarum loco pendentes conuolutas affixit , opus gratum 8C 
percj probatum. Columnas, qua? ad operis elegandam fa cerent, fic in/ 
ftituerant.Nac^ Doricis quidem capitulis columnas dtberi easdixe' re, 
quarum ima fui craffitudo fepties fumpta longitudine fui, quae a flim/ 
«10 eft ufep adunu aequet . Ionicis imam craffitudinem capere nonaft\ 
fux longitudinis partem uolucVe . Connthrjs ucro capitulis columna 
odeo fui craO kudines longam fubftiruere His omnibus columnis bafes 
altitudine cogquahs inter fe,fed lineametis uanas fubfiituedas putarut 

Quid 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VI* 99 

Quid pluracTotisferelineamentispartium inter (e didimiles fuere. In 
columnarum tamen ratione multa ex parte conuenerunt . Nam colu/ 
nce lineamenta,de quibus fuperiore diximus libro, cum Ionici, tum 8C 
Corinrhrjjtum SC Dorici probauere, SCin hoc etiam conuenerunt imi 
tari naturam , ut truncos quidem columnarum in fummo nunq non' 
graciliores habendos ducerent,^ mimo . Fue"req dixerint, crafliores 
in imo ponendas ex quarta q in fummo « Alii quod intelhgerentpro/ 
(pedtas res eo minores uideri , qui uno ab oculo femotiores fmt , con/ 
fultiffimc idcirco prxlor.gas columnas minus habendas graciles puta 
runt in fummo , q? seque e flent breues , atq? de his ita cor.ftituerunt* 
Ima columbe craffitudinem, ubi ea quidem ad pedem ufq; quindenum 
futura longa fit , diuidenda dTe in partes fex , atq; cx his una parte ab/ 
iedta reliquasquinq; dandas fuprerrx cra hirudini . Columnam aure 
a quindeno ad pedes ufq? uiginti ita elfe coparandam putarunt , ut ex 
tribus atq? decem partibus ani fcapi undecim fummo relinquerentur* 
A uigefimo autem ad pedem ufq; trigefimu columnas imo habendas 
feptem, fummo fex.Inck ad pedes quadraginta ex quindecim im c colu 
nx partibus treis atque decem, m fummo relinquendasduas,reliquas 
abigendas.Demum ad pedes ufq? quinquaginta columnam quidem 
ad bafirn forecportcre craffarri octo,ad altum uero feptem. Ea deduc/ 1 * 
rione deinceps rariocmandum , ut quo alnus colu mox caputfiCeb 5C 
crafiius relinquarur.Itacfin his uniuerfa conuencre, Sed nos cx operti 
dimenfionibusiftahxcapud noftros Latinos non penitus fuiffe ob/ 
feruata comperimus. 

De columnarum earum partium lineamentis. Debafi,choris, 
orb:culis,anulis,lataftro,lmeamentorumparticulis,fafceola,gra 
du,rude,funiculo,canahcuIo,gulula,undula. Caput .VII* 

R Epetam igitur de columnarum lineamentis eadem fere, quxfu/ 
periorehbro tranfegimus, ratione tri non eade, fed alioquin uuli* 
Capiam quidem ex columnis, quas publicis operibus ponere maiores 
foliri fint,eam,qux medii fit, inter maximas, atq; inter minores hanc 
cfle ftatuo pedes triginta . In hac igitur plantx maximam diametrum 
in partes dandis nouem coxquales, ex quib 9 dabis diametro maximo 
fummx proie cturx partes occo . Eritca de req^portio iftarum uti no/ 
uem ad octo, qua fexquioctanam nunfupant,pariq: preportionepo/ 
nam, ut fit m imo retractionis mra diameter ad diametrum plant£. Na 
plantx quidem nouem huius iflius retractionis odto , Rurfus maxima 

b 5 dia/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTl 

diameter fummae ^piedturae ad lumma retractionem ponanqlit fitfes:/ 
quifeptima . Vento ad lineamenta partiu in tabus differunt, In bafibus 
partes hae fitnr. Lataftrum, thori, orbiculi. Eft quide lataftrum quadra/ 
gulain imofuppofitapars,quaflc appeilo,qj ea quide quaq uer&sin 
latitudine diffundaf.Thori funt eram torques in bafi,quoru alter colu/ 
na ipia pmitur, alter in la taftro aflidet . Orbiculus eft in gyru incauus, 
quiueluti in trochlea, fle illic inter thoros praeffat.Omne dimetiendam 
partium ratione duxere a diametro imae columnae , atq ficinftituerue 
principio Dorici . Na bafim quidem craffam effecere ex dimidia imae 
columnas, tn ea lataftrum uoluere quaq uerfus efle latum quoad ime/ 
gruimgcolumtediametrumcapereqatqinfugdiametriipfluspartem 
nihilo plus dimidia, nihilomin 5 tertia. Altitudine aute totius bafls diui 
fere in partes tres , exqbus unam dedere craffitudini lataftri.Fuit igitur 
totius craffitudo bafls tripla ad craflitudine lataftri, & latitudo lataftri 
quoq tripla ad craflitudine bafls , pter lataftru reliquff craflitudinisin 
bafi dmifere in partes qua£uor,ex quib 5 fummam dedere fumothoro. 
Rurfus illud craflitudinisin medio , q? inter fupremum thorurn 8C in/ 
filim lataftrum Gt,diuiferein partesbinas,exqbusinfircam dederein/ 
fimo thoro,fummaexcauarut orbiculo, quiinter ambos thoros inter/ 
'preffet. Confiat orbiculus ex canali interfcaipto & duobus nextrulis,q 
limbjjs canalis ambiunt.Nextrulo feprimum fpatp dedere , reliquum 
fubexcauarunt. In omni aedificatione illud aduertendum effe diximus, 
utq fugaftruanf in folido acquiefcant. No erit folidum fi gper.diculu a 
pede fuperimpofiti lapidis cades fub fe aerem atq interuacuum inuene 
rit.Idcirco cu excauaret orbiculo^ canales cauere ne fugaftruedarum 
perpendicula iftic in fodiendo attingerent. Thori ( p ni itiebun t ex dimi/ 
dia fuse craffitudinis adiedta parte odlaua.T um $C thori craffioris am/ 
fonica ratio phflimus circulus perpendiculo fui aequabit extrema in bafilinealata/ 

* ilri. Haec Dorici . Ionia quidem craffitudinem Dorica probauere,fed 
orbiculos ingeminarut , mediofq duos anulos ini orbiculos adiecere. 
Itaq bafes altas ex femidiametro imae colunae effecerunt,eamcg altitu/ 
dine diuifere in gtes quatuor,unaq his dedere craffitudini lataftri. Atej 
latitudini quidem lataftri ex hifce ipfls quartis dedere undecim. Fuit igic 
tota craffitudo bafls quatuor, latitudo autem undecim . Confcripto 
lataftro reliquum altitudinis diuifere in gtes feptem,atq ex his duas de/ 
dere craffitudini imi thori, 8C rurfus quodprueterithorum & lataftrum 
effet craffitudinis reluftum diuifere in partes treis , ex quibus fummam 

dedere 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. ,ce 

dedere fummo thoro,duas medias dedere duobus orbiculis duobufej; 
anulis, q quide inter urrofqfthoros preflantur. Orbiculo^ anuloru 
srario fuit huxufmodi. Na fpatium quide ipfura quod inter thoroseffet 
diuifere in partes feptem,ex quibus lingulas fingults anulis dedere, reli/ 
quas fibi aequis portionibus orbiculi adfcripfere, proiedluras in thoris 
eafdem obferuarunt , quas Sc Dorici,in orbiculifqj excauandis peper/ 
cere perpendiculis fuperadieclarum partium , fed nextrulos fecere ex 
octofuorum orbiculorum. Alt) fic excogitarunt,pr3eter lataftrum di/ 
uidendameffe balis craffitudinem in partesfcxdeciro, quasmodulos 
appellamus, ex his thoro infimo quatuor , luperiori thoro treis , or/ 
fciculo aure inferiori treis Sc dimidium , fuperiori uricp Sc treis atqj di/ 
midium,duos aute modulos intermedios anulis tribuendos. Haec 
igitur Ionici . At Corinthi} Ionicam , atc£ item Doricam bafim pro/ 
bauere,paffimcg utrifi^ ufi funt . Quin ad opus columnationum nihil 
praeter capitulu addidere . Referunt Hetrufcos in bafibus lataftrum no 
quadrangulu,fed rotundum appofiiifie,id genus bafis r.ufq in operib 0 
uete^t inuenimus, fed hoc aduertimus in replis rotundis ad porticum, 
qua quide idteplum arcundaraur,affueile ueteres poere bafeslataftro 
in co timiu m,p duclo,ut fit uniuerfis colunis ppetus ueluti fubicdus fo/ 
cius ad iufta altitudinem , quae lataftris debeatur , Fecere credo td qui/ 
dem cp intelligerent quadrangula rotundis non couenire . Vidimus SC 
qui lineas in operculis capitulorum ad centrum medtjtcpli dirigeret, 
quod SC in bafibus , qui fecerint forraffis non redarguas , tamen non 
fatis probabuntur . Sed iuuabit pauca interpofuiffe de deorum gratia. 
Particula? ornamentorum hae firat.Fafceo!a,gradus, rudens , funku / 
Ius,canalicuius,guluia,undula . Omnisparticula lineamentum eiul/ 
tnodieft, ut fefe porrigat atep promineat, fed id quidem uarqs lineis. 
Namcf fafceolse quidem lineamentum imitatur liceram L . Efttpfit/ 
(ceolaidem atquenextruro,fedeftnextroipfo latior . Gradus fafceola 
tft multo prominens . Rudentem addubitaui an hederam nomina 
rem, diftenfum quidem alhaeret eftcp eius prominentiae lineamen/ 
tum ueluti C . litera iubiuncla ad litcram L. fic Et funiculus qui 
pem minutus eft rudens . Hcec autem C . ubi inuerfa lubiungitur 
literae L , fic . efficiet canaliculum , Quod fi S .litera fub eadem 
L.iungiturfic gulula nuncupabitur . iugulum enim hominis imi 
twur , iinautera fub ipfa L . adiungetur iacens Si inuerfaS , fic 


Moduli. 


Corinthia 

ratio. 



Cimarium 

quid. 


Capitulum* 

Doricum. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERT1 

ex flexionis (lmilitudine appellabitur undula , RuiTus particulae iftiul/ 
modi aut pura? habentur , aut intcrfcalptae . In fafce,ola fcaipunt cori/ 
chilia , uolanlia , X titulos etiam literarumJn gradu denriculos,quo/ 
rum ratio hoec eft,utlatifint ex eorum altitudine ad dimidiam S£ cauu 
interuallum inter denticulos ex tribus habeat partes latitudinis duas. 
Rudentem ouiculatu efFiciunt,autinterdum folio conueftiunt, 8C oua 
ali] integra, ali] fuperne deca cuminata appofucre. Ex funiculo baccas/ 
quafiinfutasfiioefficiunt.Gululam uero Stundulam non mfi folrjsin/ 
tegunt.Nextrulum ubiuis purum fcmper relinquitur .In particulis iun/ 
getidiSjhtec eft rario,utfemper,quaefuprerng adfint magisp mineant, 
q infimae. Paniculas a particulis diltinguunt nextruli , funtq; illi quide 
particulisprocimatio . Cimarium quidem fupremum cuiufq; parricu 
lae lineamentum eft . Conferunt etiam q? leuigata' fuae frontis planitie 
afperitates inter fcalpturarum diftinguur,fuit lati cx ftxta eius particulg 
cui adiungentur , feu denticuli illi quidem finr, feu ouicula . Verum in 
gulula fient ex tertia. 

De capitulo Dori co,Iolico, Corinthio , Sc Italico . Caput.VIII* 

N Vnc redeo ad capitula 4 Capitulum Dorici effecere craffum aeque 
atq? bafi[m,Sc totam eius craiTirudinem diuifcrein partes tres, prt 
mam dedere operculo , alteram occupauit lanx , collo capituli quod 
fub lance fit, Vluma tertia relicta eft operculi latitudo quact: uerfus in/ 
tegrum habuit diametrum , 3C amplius partem femidiametri rince co / 
lumne fextam. Huius operculi partes hae funt.Cimatium SC lar a ferum, 
6C cimarium iftic gulula eft, ea capit ex quinqj operculi partes duas La/ 
brum lancis extremas lineas operculi accingebat . Circa infimu lancis 
alrj minutos anulos treis, alrj gulula m ornamenti gratia circutinxere, 
Occupauit ornamentum hoc lacis partem non plus tertiam ♦ Collidi/ 
ameter, hoc eft infima capituli pars , quod in omnibus capitulis obfer/ 
uatur,folidum columnx non excellit. Alij,ut ex aedificiorum br-eame 
fis collegimus , capitulu Doricum effecere altum cx dimidia , atejitem 
ex quarta diametri columnx imae , totam e£ hanc altitudinem capituli 
diuifere in parres undecim, ex quib 9 operculo quatuor, lanci item qua/ 
tuor,collo autem dedere partes treis . Mox operculum diuifc re in par/ 
tes geminas,ex quibus fuit fuperior pars gulula, inferior fafria.Rurfus 
SC lancem in partes diuiferunt geminas,quarum dedenintinfimam feu 
guiuiac,quee fubcingeret lancem. Ad collum uerc'al ifrofas. alrjfiirge/ 
na folia affixere , Haec DoriciJonicum capitulum fic efficiemus. T ota 

capituli 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. iei 

capituli craffitudo erit ad columnae craflitudinem infimam dimidia.' 

Hanc tibi craflitudine capituli diuiditoin modulos unum deuiginti. 

Operculo igitur dabis modulos treis . Cornei dabis quatuor , lanci 
dabis fex.Infimas autem reliquas fex relinquito uolutis,quas hir.c ateg 
hinc faciat dependens cortex. Operculi latitudo quacguerlus habebit 
diametrum (ummi fcapifuje colirnse.Latitudo corticis, qua- eft a frote 
capituli ad occiput aequabitur operculo . Longitudo ipfius corticis p/ 
fluet lateribus atcj? perpendebit fefe inuoluens ad cochleam lineam . 

V mbilicus cochleae, qui in dextro eft diftabit a finiftro compari umbi/ 

lico modulos duos atq: uiginti. Et diftabit ab ultima fupremi operculi „ e, 

linea modulos duodecim. Cochleam ipfam fic ducito. In punctum gj wt , ' e ^ 

dem medp umbilici deferibito pundtum pufillum , cuius lemidiameter 050 ouceaa 

modulum capiat unum . Et contra notato itidem alterum fubtus , in 

ambitu excelfo notato pundtum unum. Et contra notato itidem altera 

fubrusm ambitu depreffiore,tuc in fuperioreiftiufmodipufic ponito 

pedem circini flabilem, pedem aute mobilem duato a linea, quae eper 

culum diuidat a cortice, &defcendito urgendo in partem capituli ex/ 

trinfecam,uftf:coinpleatintegrumfemidrcuium,atc]srcfpondeate're/ 

gionefub cycli pufiilipundto,illicreftringito circinum, & ponito pede 

flabilem fubtus m punsfio ifiic infimo putilli cycli. Mobilem uero pede 

ducito ab inchoato uortice haettenus deferipto , SC afeendito introrfus 

ufqjfttmmumlancis labrum attingas. Sic enim duobus femicirculis 

imparibus uorticem unum integrum effeceris .Deinceps refumito duc 

tum iftiufmodi& cocleam , hoc eft , anfradtus tircumdutflat lineae ad 

oculum,hoc eft,adpufillum ufc£ cyclum inplicato.Lancisiabru pade/ 

tur,ut frontibus foris promineat ex cortice modulos duos , Fundo au 

temfui aequabit fupremx columnae amplitudinem , contractura- uo 

lutatum, quae ,p lateribus capituli iungtit uolutas anteriores pofteriori 

bus fient graciles ad craflitudinem lai cis addita moduli dimidia . Or/ 

namentum operculo adiungetur, cimatium gulula unius moduli cor/ 

ticis craffitudo excauabitur canaliculo ad profunditatem dimidii mo/ 

duli . Nextruli latiudo ad canaliculum pars erir qrta. In medio frontis 

per canaliculum fculpentur frondes 8C femina . Partes lancis, quae pro 

frontibus capituli extant,ouicuiatasfaciunr, & fub ouiculis diftcndunt 

baccas.Contradturaslaterun'. intcruolutasfqiian is aut frondibus cir/ 

cuueftiunt. T ale igitur Ionicum capitulum eft . Corinthiorum aurem 

capitulum altitudo binos capit femidiametros imae columnae. Tota 

c iftatc 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

iftoec altitudo in modulos diuidctur fepte.Craffkudo operculi moduI3 
capit unii., reliquos occupat uas, cuius fundi latitudo cft,quata in fum/ 
nio coiuna eft, practer^pu: eft uras, ciuslabru in 11:11 mo cequat anipli/ 
tudinefuicralTitudinem colurrnse infima. Operculi latitudo modulos 
implet dece . Sed decuflanf anguli ad modulum hinc S<1 hinc dimidiu. 
Aliorum capitulorum opercula lineis conftant redtis . Corinthiorum 
opercula introrfusinfinuantur, quoad diftentflexitudmcs inter fequa/ 
tum eft in uafe fundi latitudo.OpercuIi cimatium ex tertia crnflitudinis 
finieqeiushneamenta erutqliafumrms columnarii fcalpisspponim 9 . 
Nextrulu Si funicul 9 ueltiunt uas ordimb 9 folioru duobus. Si euicp or 
dini folia tribuut octo. Primis folfjs longitudo eft ad modulos duos, 
fecundae i tide fefe ad modulos attolluntbinos, refidui autem moduli 
dant canaliculis prcefurgentib 9 exfolf)S,& ufe^ad uafis altitudine con/ 
{cedentibus. Canaliculoru numerus fexdccim,quor{i in fingulis fronti 
bus capituli quatuor aduqluutur,bini in dextrum unico ex nodo,bini 
in finiftrum, altero unico nodo fefe ita deduceres, ut extrema pendeant 
fub angulis operculi cochlea imitari . Medij autem ad media froteuna 
iungunt capinb 9 fefe quoq; in anfractu implicat es ♦ Ad hofce medios 
flos in fignis ex uafe fuperexcellit craflitudine operculi non excedens» 
CraiTitudo labri ex uafe circum apparet ubi canaliculi non tegunt ea 
moduli pars eft , folioru cincinationes digitis quinis diftingumur,aui 
fiiuuetfeptenis . Cimae foliorum propedent moduli parte dimidiam 
uenuftiffimu cum iftiufmodi capitulorum folrjs,tum & in omni inter/ 
fcalptura eft , ut lineamentoru dueft 9 perq afperc mfociant.ltaq; iftiuf/ 
Capitulum, modi funt Corinthia . Italici quotquot in cae teris ornamenta fmt fuis 
Italicum» * capirulis adiuxere.Eade enim uafis&T opculi , & folioru, & floris ratio 
illis eft q ScCorinthijs . Sed canaliculoru loco habent anfas quaternis 
fub angulis operculi eminetes , quae duos integros modulos ccplcanr* 
Frons uero c3pituIialioquinnuda cum fit, ex Ionicis ornamenta de/ 
fumpftt. Fundit enim canaliculum muolufas anfarum. & inftar lancis 
- labrum uafls ouiclatu habet.Habct etia fubtenfas baccas .J Multa pter 
haec uifunt capitula mixta linearoetisiftorum 3 & partib 9 ,autadau<ftis, 
autcominutis. Sed ea dodtis ncn^pbantur.Hacftenus capitula,niillud 
defit qcfaifueuerit fupra capituli operculum, aliud quadrangulu minu 
tum, 8i in opere latens operculum defcedere, qfubrefpirarecapitulu, 
8C non ufq? obrui trabis prefllone uideretur, 3i inter ftruendum, quae 
partes operis uenuftjores 3C graciliores eflTenr 3 minus periclitarentur. 

De 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. io i 
Decapitulorum trabe,tignis,affibus,fafcijs,modu!is, tegulis,im/ 

! bricibuqftri^&alrjshuiufmodqquae ad columnationes 

pertinent. Caput. IX. 

C Onftitutiscapitulisimpomturtrabs, in trabe tigna, affes,& duf/ 
modi, quat ad teiftum habendum pertineant In his omibuscum 
CKterijtum Ionici a Doricis multo differunt , tametfi in aliquibus uni 
ornes coueniunt.Nam trabem quid? ita coparanqutinfimam eius lati/ 
tudine uelint fumma: colunte folidum non excedere , latitudinem aute 
fummam trabis ex diametro imae columna; amplam efficiant . Coro 
nices . appellamus parreseasfuprcmas,quo?fupra tignum promineat. 
In his quoq? obleruarunt quod in omnibus prominentes oportere 
diximus,ut quanta eius partis effet altitudo, tantum ex pariete promi/ 
neret . Obferuaruntig coronarum opus hocex parte duodecima pro/ 
clinatum ponere, id qtudetn.qcfcompertum haberent eas partes refu/ 
pinatas uideri , ubi ad redios angulos porrigerentur . Hic iterum peto 
ab his, qui hac exferibent , SC id iterum atefs iterum peto, ut numeros 
qui recenfebunturnon figuris, fed litis i ntegris nominibus explicent, 
quo minus umentur erroribus.T rabem ingitur Dortd craflam effece 
re nihilo minus femidiametro imae columnae, Adfuntin ea fafeia; treis, 
&fub prima fuperiori fafeia breues aliqua; fubtenduntur regulae , cx 
quibus lingulis pendent clauiculifexfitbaffixitignorum retmendorii 
gratia, quoru capita exWriete ad ipfas regulas proraintnqid quid? ne 
regrediantur introrfus. Tota iftius trabis craflitudinem diuifere in mo 
dulos duodeam.quib 9 modulis omnes quae lequuttir particulae dime 
tiuntur. Primae infimae fafeia; dedere modulos quatuor.Proxima; huic 
quae media eft dedere fex. Supremae autem relicti duo funt modulis 
Atcp ex modulis quidem fex uudian j fafeia; modulus liipranus unus 
datus eft regulis & alter dauiculis fubpendentibus . Regularum lon/ 
gicudo fuit ad modulos bis fex.Spacia quae inter capita regularum 
purarelidcafunt , modulos patuere duos deuiginti . In trabibus furit 
tigna , quorum refecla ad pependiculum capita extrorfirs apparent ex 
moduli dimidia. T ignorum latitudo aequabit craflitudinem trabis, 
altitudini autem addit partem fui dimidiam quoad fit modulos bis 
noue . Per frontis altitudinem in tignis perpendiculu fignantfuld tres 
recti aeque inter fe difianres^fcilfi angulo normae, quoad hiatu pate/ 
antadmodulum unum , Hincucro arcghmc marginum acies detun/ 

c 2. datur 


Coronares 

quae. 


T rabs Dorica 
&. eius modu/ 
lus. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
ditur ufcf uacet modulum dimidium .Vacua inter tigna ubi efi opus 
«legans coplentur tabulis xque latis, 6c' imponunt tigna pcrpcndiailo 
fui a (h icant in folido fuae coitmittx. Tignorum uero capita ex tabulis 
prodeunt ad modulum dimidium tabulatum perpendicula cum in/ 
fima condicunt fafeia trabis fubftitutae . In tabulis tftiufmodi fclilpunt 
capita uitulorum,patin3e,rotat ue,& eiufrnodi. Tignis SC tabulis qui/ 
bufqj fua imponitur fafceola rimati) loco,lata modulos duos. His per/ 

Tabui*. feclis pluteus fuperapponitur eraffus modulos binos, ei lineameta cana 

liculus.ln pluteum(iic enim interpraetor ) pauimentumdifteditur craf/ 
fum modulos treis,eius ornamentum ouida,ducfta(nifaUor)cxfaxor3 
mutatione , quaeinter pauimentum ex fultu calcis emergunt, lupra id 
mutulos collocat latos xque atef tigna ,cralTos seque atep pauimentii. 

Pluteus. Et locantur linguli, utfubfe lingula refpondeant tigna , & porrigunt 

feli quoad promineant modulos bis fex , eorucp frontes ad perpen/ 
diculum prjfecantur, appingitur cy cimatium,in mutulis gulula ex mo 
duli dimidia & quarta. Infpacqs autem qux inter mutulos pendentia 
fubapparenqrofa ac acanthus infculpitur , Supra mutulos fros operis 
apponitur, occupat eft is modulos quatuor , Confiat frons ex fafeia Si 
cimatio gulula.Occupat enim gulula modulum unum,8i dimidium, 
Ifticfifaftigiumim ponendum eft operi coronices omnes ipfo in fafti/ 
gio repetuntur, incp fmgulis ad angulos pfmfcos fingule fui generis par 
tes captantur , ut ad unguem perpendiculis relpondeant , ac fuis lineis 
conterminent . In hoc differunt opus foftigij a primis coror.icibus , qcf 
in faftigio nufquam non apponitur fupremoloco fti!liad'.um,id quide 
e ft cimanu undula cratium in Dorias modulos quatuor. In illis autem 
coronicib 9 quxfaftigium habiturxfunt,non apponitur, q uero fafii/ 
giumhabiturx nonfint, apponitur. Seddefafiigrjsmox. Itacyhxc 
Dorici . Ionici quidem non imperite conftituere alaoribus columnis 
trabem deberi craffiorem , qcf.utin Doricis haud quidem inepte ob/ 
feruabitur.Ea re fic diffiniendum cenfuerunt,ubi columna futura fit ad 
pedes alta ufeg uiginti trabs fiet unaex colunae partibus tr ederint .Sin/ 
aure ufeji ad quincy SCuigir.ti,tunc fiet craffa trabs ex duodecima parte 
longitudinis coIumnx.Ssn demum adtriginta futura erit pedes longa 
columna , detur trabi ds longitudinis undecima . Deniep gradatione 
iftac extera deinceps habebuntur; T rabslonica tribus prxter cima tin 
confiat faicqs. Eam diutlerein partes nouem, ex his dedere cimatio par 
tes duas.Omacij lineamentum fuit gulula, Iterato, effet fub cimatio 

diuiferc 



DE‘UE AEDIFICATORIA LIB. VII. l0) 

diuifere in modulos duodecim, ex quibus imae falciae dedere treis,me/ 
di* quatuor , modulos uero quinqj reliquos dedere fafcix fuprem*, 
quae quidem ilicd fub cimariofit. Fafcijsfunt qui nullum dederecima 
Dum , Si funtquidederint,exhisaliquigululaexquinta,aliqm(uni/ 
culum ex feptima fuse fafcix appofuere Comperies prxterea in operi/ 
bus uetertim lineamenta aut translata, aut mixta ex uarijs operum rati 
onibus, qu* non ufeg uituperes, fed ex omnibus maxime probafle uifi 
funt trabem in qua no plus dux adfint fafcix, qua effe quidem Dorica 
interptor amotis regulis 8i clauiculis Hanc ficfecere, T otam enim craf 
fitudinem diuifere in modulos noue, ex quibus dedere cimano uaodu/ 

Ium unum , Si partem moduli tertiam bis.Sub inde fafeiae medi* de/ 

dere modulos treis, 8i alterius infuper moduli tertiam .Infim* autem 

fafcix dedere modulos duos reliquos . Cimatium trabis iftius habuit 

infupremo ex dimidia lui fpati) canaliculum cum nextrulo ex altera 

rudentem. Fala se quidem ifiic medi* datus eft fub rudente pro cim atio 

funiculus ex totius fafeiae o<ftaua,& fafeiae infimae datum eft cimatium 

gulula ex fu* latitudinis tertia. In trabem impofuere tigna, fed eorum 

capita non apparebant uri in Dcricis.Ba enimrefecaruntad perpen/ 

dicujum folidi in trabe, & operta effecerunt tabula una perpetua , qua 

fafeiam regiam appello . Hui 9 latitudo tanta eft,quara eft fub fe trabis Fafcia rema, 

cralfitudo. Iftic affueuereinfculpere aut uafa , Si qu* adlacrificium fa/ 

<erent,autboum capita interuallisdifpofita. Si a cornibus pendent re/ 

fies pomorum Si fruclas.Huic fafei* regi* fuperappofuere cimatium 

gululam aitum niM plus, quam modulos quatuor , Si minus nil qua 

treis . Supra id appofuere afferes pauimenti gratia ^minentes quoad 

effecerint gradu craffuin modulos quatuor. In eos alrj.infculpfereden/ 

ticulos eximitarione affium refeiftorum,alii conrigtiosabicg ulla inter/ 

fcalptura diffeparatosreliquere.ln aflespofiiereleupauimcntum illud 

fitjieutranfuerfaritim ledile,ex quo mutuli promineant„crafTum mo/ 

dulos treiSjOrnaruntcj! id fpacium ouidis, in%id impofueremutulos 

prxter fubtccios fafceis rabularum . Fafciaautem qu* pro fronte eft 

altitudo modulos capit quatuor. Qu* uero tegit fundum mutulorum 

lata eft modulos fex Si dimidium. Supra iftiuftnodi mutulorum fron/ 

tem uenere imbrices craflt ad modulos binos , eorum ornatus gulula 

aut rudens.Supremo loco undula modulos treis,aut ubi ita iuuagqua 

tuor. Hanc in undulam cum Ionici , tum Dorici Iculpebant capita leo/ 

tuim uomentia conceptas aquas.IUud cauebat, ne cadens unda tcplum 

c 3 adeuntes,. 



adeuntes, autinema tepli afp« gtfrt.Capftftws idcirco ifimfmodi,q aperttond,» fuper 

immineret ora occludebatur. Corinthrj nihil ad opus trabiu SC congnarionu addidere 
proeter id fi redte interpretor, ut mutulos non ptedtos ponerent , neq; uti Dorici proefe 
dos ad‘;perpcndiculum,fed nudos*ac deformatos ad lincamentu undulae,q quide inter 
fefe diftarent quitum froribus ex pariete prominebat.In cgteris aut Ionicos fecuri-funt. 
Hacten 9 de trabeatis colunarionibus,De arcuaris mox dicemus , ubi bafiiicam tr 2 da/ 
bim 9 «Sunt aliqua]qug ad iftiufmodi colunationes ptineant minime negligeda . Nam 
compertu quidem eft columnas in acrepofitas graciliorestiideri, q quae in coclufo coi 
locent. Et q {triarii numerus fit maior , eo craffiores columnas uiden.Ea refic monet » 
Angulares colunas , q? libero aere ad profpedum prae caeteris circuardtentur, craffio 
res facito, aut {iriarum numeriljaugeto.Sed ftriatur columnae aut canaliculis dudis li/ 
nea ad imu recta,aut canaliculis ad columna aduolutis,Apud Dores canaliculip dire 
dum collinae excauatur,hos canaliculos architecti ftrias appellarut. Atqui apudDo/ 
res fidarum numerus uiginti,apcfc3eteros quatuor etuiginti.Canaliculos caeteridifcri 
minant nextrulo interdudo.Fitc^id nihil minus, q ex tertia, nihil plus , qua ex quarta 
apertionis canaliculi.lncauaturtf; ad lineametum hemicydi,Dores sute amoto nextru 
to,fimpiices finas,aut mterdum planas ducunt , aut potius incauant ad parte cycli no 
plus quarta, & terminant continuas excauariones in angulu ♦ Tertiampartem firiaru 
quae infima in columnae longitudine fit pleriq? ornes opplenr rudente , quo ab ictu 8C 
iniuria iliaefior columna fit.Stria que directam pefcclumng longitudine a fummo ad 
imum duda efi,effidt utcralfior incueribus uideatur columna , q reipfa fir,quaeuero 
aduoluetur uariabit.Sed quo minus a reda perpendiculari linea diuertetur , eo colum 
na craffior apparebit.Striarum uolutionesncn plus tres,& nurq minus, cj integram 
unam ponere affueuere, Striam qualccfic^ duxeris a fummo ad imu continuata &C co / 
pari perduci lineacouenit,nequid excauationes non co dicant, Excauandi modum prg 
dabit angulus normae, Eft apud mathematicos,linea a quo udis puero in femicydi ara 
bitu confirituto a diametri capite perducta illi nonne angulu redum conftituere. Seal 
ptis igitur ftriarum lateribus tam funditus deprimenda foffura,eft,quo ad normae an/ 
gulus libere terminet. Atqui ftriatis quibufuis ucrinqi capitibus decens interuallurn fi/ 
nedum cft,quo a proximis coronl rircunftringeribus nextruiis uacua ftriarum diftin. 
guant,De his hactcn°,Apud Memphim circa teplum pro eolunisccloflcs duodenos 
affui (Te referunt. Alibi colunas totas uolubiles appofuere ucftit3spapinis,auiculisq?di 
uulfis refertas. Sed ad maieftate teplorum decenti 9 columna terfa 8C pura cft.Colhgun 
tur dimefiones qd 2 m q ad columnas in op 9 coponendas plurimum artificiby pftcntfa 
alitaris.Naq? numerant qde colum noe,q m ope affuturae funtjexillarucp numero co, 
ponedi ro deducit, Atej in Doriris,ut ab his incipia,fi erunt illae qdem affutura’ qua/ 
tuor,diuidetfrosareg in ptes fepte arqtu gintfifiaffuturgfunr fix,diuidetur in ptes una 
&C quadragintatSin aute occo,diuidetur in ptcsqnquaginta 8C fex, excp his dabuntur 
ptes dugfinguliscrafsitudinib 9 colunarum.ln operibus autc Ionicis, ubi quatuor colu 
na? apponede funt,diuidef fros aree in ptes undecim arq; dimidia.Vbi utro columnae 
panctu r fex, diuidetur in ptes odio S^dece-Q^fi colunas pofiuffeopteat odio dundetur 
i n ptes quatuor et uiginti acq? infup dimidia ex qh 9 dabitur crafsitudini colung ps una 



T Dc tepli pauimeto,infm'orib 5 fpadji,arese !6eo,paricrib*,ct parittS ornair.etis.ca.x 
fcinp!i pauimentu &fpacia interiora funtq,pbet ubi gradu aliquecofcendcrent, 
Stlocii ubi ara facrificrj ftatuedafiqomino celfiore exigunr.Aduus/aucesC]; cel/ 
larn 5 q proIateribusfunt,alqominopatulasatq?peni£usexpeditas nulla parierisgte 
obducta relinqbant. Alrj duas interftatuebat columnas ductis ronibus trabiu , orna/ 
mentornc^ a porticu, de quanupdiximus,Reliquiim uacui qcfrfticfupra coronas ef/ 
fet,flatuis Stcadelabris hndis relinqbant , Ali] ad cellas h^modi pariete hinc atq; hinc 
^ducto arcebat fauces aptionis. Parietes tepliq crafsifFi. attollcdos putat dignitatis 
gratia fallitur,Na corpus quide cui mebra plus fatis tumeat qs no uituperetc Adde cp 
luminum comoditas tollitur laterum crafsitudine. Ad teplum Patheon pftantifsimus 
architectus pariete cum efiet opus craffo,folis afsibus ufus eft,c£tera coplementa refpu 
it,fpaciaq? iftic q imperiti copleuiffent,fcafis et aptiombus occupauir,eoc|; pacto impe 
fam minuit,moIeftiapoderumfu{tinuir,opencf elegantia adiecic. Pariesex columnae 
ronibus craiTus habeduseft , ut in pariete altitudinis ro ad crafsitudine fui eque atq? in 
columnis refpodeat. Annotauiueteres in replis affueffe fronte arece diuidere in ptes du 
odedm,autubi effet opus robuftifsimum uoiuerein noue,atq? ex his una dediffe craf/ 
fitudiuiparietis.Parietein rotundis teplis nemo minuscp ex dimidia, coplurimi duas 
ex tribus ptibusdiametri,aliqexqua£iior ptibusfumpferetreis,ad quas interiore pa/ 
riete ufq? ad tcftudine attolleret, Sed peritiores iftius circularis arce ambitum diuifere in 
ptes quatuor,6c earum unius linea extederunt,ad cuius logitudine pariete iftic intimu 
attollerent q? refpodeat uti undecim ad quatuor.Qcfipfum in quadrigulis, feu teplis, 
feu qbufuis operibus teftudinatis imitati plgriq? funt.Vbi tn pier pariete hndx hinc at 
q? hincad area cellae funt,q>illicfiatfpatii amplitudo fub afpectu laxior, interdum pa/ 
rietis altitudine ad arese altitudine excitarunt . Sed in rotundis no erit altitudo parietis 
interior eade aeque atc£ exterior.Na finis interioris parietis pftabit prim ordia teftudi/ 
ni.Exterior liero parietis pars adfubgrundia ufc£ tollatur couenir.Ergo pars hecexto 
ta altitudine teftudinisq parietibus impolita eft, parte occupabit tertia, fi erit quide te/ 
cftum gradibus dedudtum.Sin aute fiet tedtum lineis directis & difpluuiaris occupabit 
tum qdem extrinfecus paries iftic altitudinem refiudinis dimidia.Paries in templis ma 
xime comodus erit teftaceus,fed ueftiaire ornamenris decorabitur. De ornamento pa 
rietum facrorum iiariauarqfenfere.ApdCTzycum fuere q parietem delubri ]apidib 9 
ornarint terfis, comiffurascj? auro folido diftinxerinr.In Elide ad fdem Minerug frater 
Phidix tectorium induxit calce croco fubacta,& lacfte.Monumemum Simaditim in q 
pelliceslouis coderentur Aegyptiorum reges cinxere aureo circulo ad fpifsitudincm 
integri cubiti,abitu -yo cubitorum trecentorum 8C quinq? 8C fexaginra,in c|per fingu/ 
los cubitos fmguli effent infculpti dies ani.Hecifti. Alij contra. Cicero Platonem imita 
t9lege admonendos putauit fuos,utin tero piis fp reta ornamento^ uanerate atq? ilkc€ 
bris,cadorem in pmis,pbent . Tn inqt,fpeamcn efto. Mihi qdem perfacile perfuade/ 
bitur coloris xque arcp uiebe puritatem Scfimpli citarem fuperis optimis granfsimam 
effe,Sd habere in templis qux animos a meditatione religionis ad uaria fen fu s illecta / 
menta et amoenitates auertant nonconuenit. Sed fc puto cum alibi publicis in re/ 
bus^urainfacris sedibus modo nulla exparte a grauitate difcedas, laudandus eris 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

qui uolet parietem , 8C tectum , SC pauimentum efle omni arte exitui/ 
pti (fimum, atq: multo elegantilfimu, & in primis quoad in te fit man/ 
furum . Quarepercommodaeritinteftina fub.tertis cruftatio exraar/ 
more, uitro , aut contabulata, aut drcumexferta . Extimum uero pro 
more ueterum probabitur crufta tndurta cake figillis afperfa.In utrifcg 
curabitur ut lignis, tabulifq; apta , SC decentiflima loca,& fedes contri/ 
buantur .Et praefertim in porticumonumenta rerum geftarii pirturis 
belliffime comendabuntur. Intra uero in templo tabulas potiushabere 
uolo pirtas,quam pirturas parietibus ipfisindurtas, uel fignis potius, 
§ tabulis delertabor,ni forte finteiufmodi,quas Caefar dtrtator,ut gde 
V eneris genitricis ornaret , duas talentis emit nonaginta . Et pirturam 
ego bonam(nam turpare quidem parietem eft pingere quod male pin 
gas)non minore uoluptate animi contemplabor, q legero bonam hi/ 
ftoriam.Pirtor uterq; eft, ille uerbis pingit, hic peniculo docet reni.Cse 
tera ucrifq; paria, & comuniafunt. In utrifqj & ingenio maximo 8Cin/ 
credibiltdiligentia opus eft. Sed uelim. in templis, cum pariete, tum 3C 
pauimento nihil adfit, quod meram philolbphiam non fapiat.In Ca/ 
pitolio adfuiife comperio leges tabulis aeneis tnferiptas, quibus impeti 
um regerent , eafcg cum templum arfiffe reftitucas a Vefpafiano prin/ 
cipe ad numerum trium milium . In limine Apollinis Delij mfculptos 
fuifleuerfusmemorant, quibus edocerentur homines qua haerbarum 
Leges Ko.ecne co npofition e aduerfus omnia uenena uterentur . Nos eas apponendas 
is taouusm/ admonicionesducemus, quibus iuftiores, modeftiores,frugalioreftg 
iculpcx. omni uirtute ornatiores, dC luperis gratiores reddamur . Qualia funt 
quae leguntur.Talis efto,qualis uideriuelis. Ama, Si amabere,& eiuf/ 
modt.Maximecj? pauimentum refertu uelim effe lineis , 8C figuns,quce 
Quales admo ad res mufeas , & geometricas pertineant, ut omni ex parte ad animi 
muones in te/ cultum excitemur , Affueucre ueteres cum in temp!is,tum in portirib 9 
piis apponen/ resrariffimas ornamenti gratia impo'nere. Quale illud in templo Her, 
dx» culis, quirormicarum cornuaab Indis deuerta,& Veipafianiquicoro 

nas ex cmnamo in Capitolio, ScAuguftae, quae in palatijs primario 
templo maximam cinnami radicem aurea patera inpofuit. Apud The 
mura in Aetholia , quam Philippus uaftauit , futife in porticibus tepli 
a ma feriit numero ultra quimdcdm milia, & ftaruas ornameti gratia 
ultra duo milia,quas omnes Philippus confregiffe refert Polybius,proe 
cer eas , quae nomen , aut effigiem haberent deorum , & fortaffis non 
rerum illarum magis numerus , qua rei uanetas penfanda eft . Apud 

Siculos 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. io* 

Siculos fuere , qui ftatuas ex fale formare inftituerunt, autor cft Soli/ 
nus. Et ftatua(inqu«t Plinius epeat ex uitro. Equidem lftiufmodi rarif/ 
fima er ut ad naturae atq? ingeniorum admirationem digmflima. Sed 
deftatuis ahbi. Apponuntur columnae parietibus, 3C apertionibus in/ 
terferuntur, Earum no habetur iitic uti in porticu. illud aduerti in tem/ 
plismaximiscpcolumnaead cantam operis uafh tat em forte non rei/ 
pondiifent, perduxifiecamurarum cornua, q> in eorum arcubus (agit 
tafenudiametrum excederet externa, q res etiam ad uenuftatem accef/ 
fit. Eft enim fefein fubhme attollens teftudinario agilior(ut ita loquar) 
jp atq? explicatior. Illud hic non praetereundum cenfeo,in teftudinanom/ 
bus arcuum capita ad minus prolixiora femidiametro efficienda funt, 
quantum fpccfantibus occupant coronarum prominentiarnemedio 
ex templo intueri poffint. 

Templorum tedta cur teftudinata tfse oporteat. Caput. XI. 

T Emplis te&um dignitatis grana atq? etiam perpetuitatis maxime 
effe teftudmatum uelim . Acnefao quidem quo id feto eucniar, 
ut nullum ferme corapenes templum celebre quin ignium -muriam 
calamitatem inciderit. Legimus Cambyfem quotqt erant apcFAegyp 
Cum templa combuffhTe,& aurum atque ornamentum Perlepolim tra 
ftuhffe. Delphicum oraculum ter concrematum extifiile a 1 hracibus 
refert Eufebius . Id etia apud Herodotum inuenro reitiruific Anrafim, Amsfis 
cum iterato arfiffedpome fua. Alibi legimus per ea tempora incenfum phixeias» 
fuifle a Phlxgia , quibus Phcenixlitcrasnonnullas ciuibus fuisadin/ ph^nix, 
uenifTet . Rurfufq; incenfum regnante Cyro annis paucis 2 nte Serurj 
Tullij Romanorum regis mortem , confla tep incenium dcmiim per 
' eos annos fuifie,quibusluminaiil3 mgenrj &' dedtrinae C3fullus,Salu 
ftius, Varro tp nati funt , Templum Ephefiae incenderant Amazoncs Amazone^ 
Syluio Pofthii mio‘ regnante. Rurfu s incer.lli m cxuutq tempore Socra/ 
tes Athenis uenenum bibit. Et in Arg«s pe nile templum legimus igni, 
per eum annum , quo fit Athenis natus Plato Tarquinio apud Eo/ 
ir am regnante .Quid fecras pernens Hierofclyn' as * Q>id Mikfiae 
fAincrux,Quid templum Serapis apud Alexandriani, & Roma Patt 
theon,& tedem Veftx, SC Apoihr.is rerrplum, inqiToSibyilxarfifTe 
carmina meninere , quid referamt Cxcera fermeomma templa in cala/ 
nutatem iittufmcdi incidifie prardicant. Solum idquedin urbeEncc 
dicatum erat Veneri perpetuo llllgum permanf fle ad fua ufep tempora 
fcribit Diodorus f Akxandriam aiebat Cxfar ab mccndtjs m m cr.cm 

d fuiffc 



Varronis fen / 
tetia loudata^ 


F^ftigio, 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

fuifte oppugnate fe cj> eftet teftudmata . Atqui SC habet qdem {lia orna/ 
menta teftudo . Apud ueteres qualia ornamcta in parteris facnficiom 
facerent argentarii, eadc ad reftudincsfpha: ricas exornandas architeffti 
transferebar, Qualsa uero ftratorf)slcctorupannis afsuere,tali3 fornici 
busSc camaris imitabant. Ea re uifuntquadragulg o<ftangule& eiuf/ 
modi opern diffeminatioes p teftudmem ducftae ad compares angulo» 
6C ad lineas coxquales diftincns radias , $C cyclis ut ad gratiam addi am 
piius nihil poffit. Et faciat hoc quide ad rem,orn 2 mcta teftudinu^cul/ 
dubio digniflima , q alibi paflim, 8C apud Pantheon uidemusin caua 
nonib 9 formaru poflta q facerent no tradidere literis.Ea nosfic efficere 
aggrefli fumus labore 6c impefakui.Defcribimus enim futuraru for / 
tnaru lineameta ipfo in tabulato armametifiueqdragula 5 fiuefexagu/ 
la fiue odtangula ilia qdem fint,mox qs uolo teftudinis ptes excauatas 
dari , eas ad conftitutam altitudine copleo latere crudo inducto creta 
falcis ioco.ltacg iftiufmodi ueluti tumui 9 pdorfum armameti aftrucftis 
fuperaftruo ex tefta,S£ calce teftudine adhibita diligenria,ut eius partes 
graciliores craffioribus 8C conftantiorib 9 bene annexa, dC bene obfir/ 
mata coueniant coclufa perinde teftudine dum armamenta fubdemu/ 
tur. Eximo ex folida ftructura teftudinis cogeftas iftas luteas quas pri» 
cipiodifpofueram accumulationes , eopacfco formarum fcalpturae ad 
arbitrium expraefcriprofubfequuntur . Redeo ad rem. Mihi illud ue/ 
hementer placet quod feribit Varro, Ad reftudinem pidta. adfuifiefor/ 
mam coeli, 8t adfuifle praeterea ftclla mobilem 8C radiu, q quide quae/ 
nam eflethora diei,quitumextra perflaret uetus indicaret Jtac£ iftiuf/ 
modi perplacet. Faftigi a tantum afferre operibus dignitatis affirmant» 
ut aetherea Iouis domicilia , tametfi illic nunqua pluat feruato decore 
minime carere faftigio pofle arbitrentur ♦ Faftigia tedis apponuntur 
fic.Nam exfrontis latitudine, quae ad coronas eft , pars ne plus quarta 
fumitur,nc minus quinra,ad quam uertex,hoc eft, culminis fupremus 
angulus attollatur extremis fubgrundatiombusfaftigtj, int^illo fum/ 
mo cacumine imponentur arulae ftatuarum collocandarum gratia, 
his auce quae in angulisexcremisfubgrudationum funt r altitudo erir» 
quanta eft praeter fafeiam regiam toti 9 coronicis craffitudo* Arula aut 
impolita medio cacumini faftigi) excedet angulares parte fui octaua, 
Buccide primum ferunt extremis teclorum imbricibus inftituiffe per/ 
fonas apponere ornamenti gratia ex crtea rubricata ♦ Poftca totis cum 
tegulis marmoreas ponere aflucusre» 



DE &E AEDIFICATORIA LlB* VII, ici 

Detemplorum apertiombus,fene{tris,oftrjs,uaiuisS£carum 
particulis, orn ani ennfc£. Capur, XII, 

A Pertiones feneftrarum in lephs dTc oportet modicas, 8C fublimes, 
unde nihil praeter carlum fpecftes , unde 8C q facrum faciut , qui'ue 
fuppUcar nequicqua ab rediuma mentibus diftrahant.Horror qui ex 
umbra excitatur natura fui 3ugetin animis uenerationc, 3c coniucea q/ 
dem multa expte maieftati eft auftcritas. Adde,q? ignes qui templis dc 
bentur , quibus nihil ad cultum religionis ornamenrum cf diuini 9 ha/ 
beas,nimia in luce languelcut* Veteres ea nimirum refola pleruq?3per 
tione oftrj cotenti erant.Sed mihi quidepibabitur ubi adit 9 in templu 
omo entilluftris, interiore^ abulario minime erit rriltis , Vbi aute ara 
ftatutafit maicftate pr^fe ferat locus uelim, magis, quenuftatcm. Redeo 
ad apertioes luminum, Meminifse oportet, quod alibi diximus,aper/ 
tionem conftare ex uacuo Stateribus SC fuperliminari , FcneftrasSC 
oftia ueteres nufq nifi quadrangula adiunxere ♦ Sed de ianuis primo. 
Ad ianuas quide optimi architecfli omes cum Iones , tum Dores, tum 
Corinthtj latera in fummo exparte fui quarta atq? decima graciliora 
fecere, quam in imo . Superliminari craiTitudinem dedere hanc,quam 
infumnao capite latens inuencre, & lineas ornamentorum inutrifc^ 
copares effecerunt, 8C junctiones ad unguem conterminarut , 8C ianuar 
coronam fummam quxfuperlimiiiarefoueat fummis columnarum 
capitulis, quae in porticu fint^quarunt . Itacf; in his omnes,qu3e dixi/ 
mus , obferuarunt , in exteris uero airj ab altis multo differunt. Nam 
Dores quidem totam altitudinem iftanc diuifere in partes fexderim,ex 
quibus dedere altitudini uacui apertionis ( quam eadem ueteres lum en 
nuncuparunt)dedere inquam, partes decem , latitudini autem qvmqr, 
lateri auten\unam. Hxc fiorici . iones uero primam illam integram 
altitudinem , qux (umniis. capitulis columnarum sequatur, diuifere 
irrpartes decem Si nouem , ex quibus dedere altitudini uacui partes 
duodecim , latitudini fex, lateri unam . Corinthrj diuifere in partes 
undeuiginti , ex quibus darx funt partes feptem latitudini uacui , alti/ 
tudinem autem luminis effecere duplam ad latitudinem , fuitc£ la/ 
tus oftn' feptima latitudinis uacui . In quibulcp latus , hoc eft, 
an tip agmen tum fuit trabs. Et , ni\falltmur , Iones fua defcdtari 

funt trabe ornata fafcrjs tribus, Dores fua amotis regulis & cla/ 
uiculis , & in trabem fuperliminarem ornamenti grati 2 quifquis 
maxima ex parte fuas coronarum uenuftates adiecit ♦ Sed Dores 
■ - d 2 . ia 


Apertiones te/ 
ploru quales 
effe debeant. 


Dores, 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

£h trabem non pofuere apparentia capita tignorum trifulcata, fedeius 
tocofafciam regiam latam ex craflmidme lateris, quod ad ofiium fiet. 
Fafctaeefj addidere cimarium,gululam,&ftipcr id gradum Plutei pu/ 
rum } & m id ouida,mox mutulos.praetectos fuo cum cimatio , SC lup 
premo in loco undulamfuniptis particularum dimcnfionibus, ex his 
qux lupra in Doricis trabeanonibus trafegirous «Iones contra,no faf/ 
ciam regiam, quam in trabibus pofuerant , fed pro fafdaim pofuere 
turgentem fafcsculum frondentium ramufculorum , concindtum loro 
craffum , quantum eft trabs dempta parte ex trabe tema.Supra id ci/ 
manum , Sc dcnricuios,5C ouicla, 3C craffum gradum mutulorum co/ 
tectorum fafciafuo cum rimabo frontis 3C fuprema undularmPrgterca 
addidere ad alterum quode^ extremum latens fiib gradu craffo tedtorfi 
m utulorum , sddidere,inqu am ,pr seddetes (ut fic.eas appellem) auricu/ 
fas ducta nominis fimilitudineafagacibusbene auricularis canibus.. 
Fuitcp auricularum ifiaruiineamenturrr maiufcula . S , oblonga ex/ 
tremis fuis capitibus fife in anfracftu uolutatu implicans huncin[mo/ 
dum , .Earucjj auricularum crafiitudoin fnmmo fafdculo latitudinem 
aequam, tn imo arctiores fuere ex quarta.Lcngitudo auricularu pepe/ 
tamxpornami. dit ufep ad fupraiuacui aequilibrati). Cormthipntegrucolumnarionfi 
gi. m opus a porticu ad ofriatranfiulere«Ornantur &ianux locis pr^fertim, 

quae fub diuo pateant,nequid haec alibi repetantur,porricuIo adpadto 
hunc inmodum.Pofiris cmm lateribus 8C fuperliminari,hinc una,atc£ 
hinc alteram colunam appingunt expeditam, atc£ eriainterdum^pmi/ 
nente . Columnarum bales inter fe difiant,q? integrum opus antipsg/ 
mentorum eofpacio concipiant .. Logmido columnam cum capitulis 
tanta cfi , quanta fit ab angulo extremo bafis dextrae ad angulum ex/ 
tremufiniftrx ^ In hafcecolumnas trabs fafeia, coronae,faftigiuc|;Hii/ 
ponitur ex rabonibus porticus, dc qua fupra fuo tranfigimus loco. 
Fuere qui ad latera ofiior.um pro trabe adegerint ccronaru ornamen/ 
ta , ex quo hiatu ianux prxpanfum effecere , opus magis priuatorum 
cedi um delitrjsaccomodatum , prxfertim fenefirartim , cj templorum 
autoritari dodcccnsJn m aximis templis,. ofirjs prxfertim, quibus alix 
non adfuntapernones , altitudo uacui in partes diuiuiturtreis, unaqj 
atq^cadem fuprema linquetur ur pro fenefira fir, xneo^q? ornatur rete, 
reliquum ualuis datur. Suas habent rationes particularum ualux . In/ 
ter particulas prirriariaeft cardo, ritius duplex cft ratio. Nam aut lareri 
ianux comendanturcaprus ferrei CC arpicones, aut ex angulo uajyas 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. 107 
afTis emittitur,in cui’ cufpide ftatuta ualua inuertitur, Value templot?, 
q> perpetuitatis gratia fiant, tene£,atcj; maximi ponderis fint,axe tndns 
aguntur, jj arpiconibus , Non hic refero quas porfas apud hiftoricos, 

& poetas iegerim ueftitas auro, ebore,& Ggnis,tagraues,i:t turmis ho/ 
minum referarentur , & ftrepitu terrore incuterent,in his ego facilitate 
laudo aperiendi, claudendicf. Ergo ad cufpidem in axis mfimofubfii/ 
ruetur fcdtle jreum ftagno inmixto, excauabiturcg medullitus cum fe/ 
dile, tum SC caput axis,cui ualua applexa fir,in modum pixidis ad con/ 
cauulineamentum lancis, quoad mrra fe mutuo complexu condpianc 
pila ferream bene teretem, SC bene terfam. Ad fupremu quidem axis 
caput , qcfualuae fummo eft , aderit famellaaenea fuperliminariinter/ 

Cta,& praeter id axis mobile circa fe imbuet anulum ferreu ufquequaq? 

terfum,& leuigatum. Sic fiet ut nufquam morofafitualua , & leui ap/ 

pulfu ad arbitnii alludat. Singulis oftffS ualux erunt gemellae, quaru 

alterahocin latusianuae, altera in latus alterum fele recipiat. Valuae, valute orna/ 

eiufcp cralfitudo fiet ex fue latitudinis duodecima. In ualuis ernamera ltlenta> , 

funt fafriae , quae quidem amplirudintualuaefuperadpadtae obambidt 

numero ad arbitrium , aut duplices, aut triplices ,. aut etiam fimpitees 

Qdfi eruntgeminae,S; uelun' gradus alterae fug alteras dilictae, capient 

abae , una ex ualuae latitudine gte nc magis qrtam, nc minus fextam, 

Eritq; pma fuperemines ad pacla fafca latior cj fubftitu ta ex quinta. 

Quod fi erunt triplices , tunc ex trahe domea lineamenta fufcipiet. Sm/ 
autem erunt fafcije circum fimplices , Fient exquinta-ufq? ex feptima, p cne ftrcetetn/ 
Fafcrjs interior lmea ent gulula. Longitudo ualiiae diuidetfafcijs tranl/ D ] orunl . 
uerfis.ita ut fuprema fpatia quintam occupenttorius altitudmis,ualu 3 e ^ 
bis. In templis feneffrse aeque ornantur, atej; oftia,fed earum uacua,Cj5 
proximamfub teftudine celfam parietis parte occupet , fuifcp angulis 
adfuperincuruum teftudir.an terminet , ea re fub arcu cor.trafunt ate$ 
inhoftns.-Nacj latiora quidem duplo font 5 alta,toraraque latitudi/ 
nemdiuidunt columnulisiduabns interfiitutis ex rationibus porticus. 

Sed columnae ifttcfere in omnibus quadrangula funt. Scaphoru linea, 
menta quib 9 pi<$x tabulae, Jtatueecj collocantur ex lineamentis oftio / 
rum fumuntur,altitudine tertiam fui parietis partem implent. Ad fene 
ftras templorum lumini apponebant pro ualuis contra pruinas & 
uentorum impetum ftatirsas tabulas tenuesalabaftri tralucidi, aut rete 
aeneum marmoreumdie. Plagas uero intermedias ad rete obftipabant 
non fragili uitro , fed lapide fpecuian peuto maxime ex Sogcbria Hi/ 

d j fpanx®-' 



LEONIS BAPTISTAS ALBSRTI 
fpaniae oppido , aut item ex Bononia Galltae.ld lamina eft raro pedali 
aplior gypfi tralucidi SC perpunflimi. Cui peculiare natura datum eft* 
ut uetuftatem non fentiat. 

De ara , comunione,de luminibus, ac condelabris. Caput X II L 

P Oft hecfpe&abit quidem ad rem temploiji ara , in qua facrificent* 
ftatuere loco digmffuno, nimirum affidebinufte pro tribunali, 
Aram ueteres altam fecere pedes fex , latam duodecim, in qua Tignum 
ftatuerent ♦ Aras autem facrificii gratia inter templum complures dii/ 

M " r ™ no/ feminare an deceat aliorum ftiudicq. Apud maiores noftros per illa 
ftr rumcon/ no ^ r2e religioni 8 initia optimi uiriin communionem ccente conuenie/ 
fuetudo in bant,non ea re,ut corpus epulis faturum facerenr, fed ut conuidtu mu/ 

commu tuo manfuefcerenr, etanimo bonis monitis referri domu redirent mul/ 

' u td cupidiffimi uirtutis. Illic igitur libatis potius, qafTumpris, quae in 
^ ’ ccenamelTent per fummam frugalitatem appofita, habebat &ledtio a 

&fermo de rebus diuinis . Flagrabant omnium Itudia ad commu/ 
nem omnium falutem & ad cultum uirtutis ♦ Demum quifc£ pro / 

urt facultas fuppeditabat , offerebat in medium , quafi pietari debi/ 
tum cenftim ,SC benemen torum ftipem, id eft, per annftitem erogabat 
in eos qui ope indigerent. Omnia lfto pacco inter cos , ueluti inter ama 
tiiTimos fratres, erant coia.PoftidtempuscuiT) per prindpes licuit pu/ 
bli ce facere , non multo quidem a uetere patrum inftituto deuiarunr, 
fed maiore populo cofiuente minuncrelibametoufifunt .Sermones 
\ * - autem quibus uteretur diferti per ea tempora Potificescx patrunrco/ 

mentari^sfpecrare paffim licet.ltaq? unica tum quidem erat ara 9 ad qua 
coueniebantjUnicu indies facrificiu celebraturi. Succelicre harc tpa, qu£ 
utina uir quifpia grauis pace Potificum reprehendeda duceret, qui c5 
ipfi dignitatis tuenda? grana uix Kalendis annuis pcteftarcm populo 
radat ui fendi fui, omnia ufqjadeo circuferta reddiderealtaribus,& in/ 
ter dum , non dico pl 9 ♦ Hoc affirmo apud mortales nihil imienin, ne 
excogitari quidem pofle , q effit dignius fanctiufq; facrifcio.Ego uer® 
neminem dari bene cofultum puto , qui quidem uelit res digmffima* 
niftuum prompta facibtateuilefcere. Sunt 8C quxdcm alia ornamen/ 
torum genera non ftabilia quibus facrificium ornetur. Sunt & qui/ 
bus alioquin templa honeftenmr, quorum /pedtetrano ad archrcdtum,. 
Quaeritur quid omnium pulchernmu fittriumm nelcetum ludibunda 
iuuentute f Mare'ne refertum claffe r' Campus'ne refertus milite 8 bg/ - 
nisuictricibus , Foje^ nc refertum patribus togatis , 3C eiufmo^an un - 

plui* 



£>E RE AEDIFICATORIA LIB; VII. 103 

pium alacritate luminti llluftrer Sed uelim quidem lumina in teplis 
habere maieftate. Quae resminudsinfcintillulisfaculai^,quib 9 hodi^ 
utimur non eft»Habebunt no nego uenuftate fi ad aliqua lineameutoK^ 

■fpcrie coaptentur,!} g coronaru lineas lapadibus diftendent. Sed mul/ 

to placent ueteres qui candelabris maiufculas cochulas odoratis flamis 

inccndebat.Longitudo cadelabri in partes diuideba tfeptem .Duae da/ 

bantbafi,eratq!bafistriagula longior ex magis, cjiara.lntf? 

imo erat ea quidem latior c| m fummo ex ♦ Stilus can 

delabri excitabitur uafis gutturis alterisin alteras fuperartitutis.ln fum 

mo apponebatur cochuJa gummis 3C lignis odoratis farcira. Manda / Balfamum in 

runt memori^ quatumbaifami ex publicis uectigalibus iuflerint prin/ fecrificijs mcc/ 

cipes in fingulos dies folennes incedi ad bahlicas maximas Romse . Id f um< 

fuit ad libras qngcntas o&uaginta.Haftenus de cadelabris 4 Venio ad 

reliqua quibus egregie ornentur templa.Legimus Gigem crateras de/ 

dide dono Apollini Pythio fex ex auro folido pondo milia triginta» 

Et apud Delphos folida ex auro SC argento fuillc ualaquo^ quodq? 
amphoras caperet fex , Fuere 6Cqui pluris artificum manus at cfcin/ 
uenrum fecerint , § aurum ♦ Apud Samios in templo lunonis cratere 
ferreis lignis circumrefertum affuilTe ferunt, qcPolim Spartae ad Croe/ 
fum mifilTent dono tantae amplitudinis , ut amphoras ceperit trccen/ 
tas. Delphis quoq? Samios dono mifilfe olim comperio ferream cor/ 
tinam , in qua miro artificio animantium capita enent infculpta , qua 
ue colofi cubitos alti feptem fubnixo genu fubltinerent »Mirum illud, 

Api deo sedem feciffe Saniticum Aegyptium columnis 3C uarijs fig/ 
nis omatiflimam , intulq? fimulacrum Apis dei cotinuo qcfob Tolera 
fpcciandum uolueretur ♦ llludq? iterum admirabilius . Cupidinis 
telum in templo Dianae apud Ephefum pependiffe nullis penitus man/ 
datum laqueis ♦ De lftiufmodi qdP ftaruam nihil habeo , mfi ut fuo 
& decenti ponantur loco quoad fpc&entur cum admiratione dCdi/ 
gnitate. 

Bafilicae primordia , portus.partcs , ftrudtura,5i quid ''nam 
a templo difcrepet. Caput» XI i 1 1» 

B AGlicam flmTe principio locu confiat, ubi fub tectum ad ius dicen 
dum principes couehirent. Huic loco dignitatis gratia additu eit 
tribunal.Poft id,q eflet ea qdem laxior primarijstetftis no fufficietibus 
drcuaddidere portic 9 patulas intrinfec 9 hinc atcj hinc priniu fimplices, 

mox 



THEONIS BAPTISTAS ALBERTI 

tnox etia duplices . Addidere infuperalrjfccPai tribunal tranfuerfattt 
ambulationem , qua quidem caufidicam nuncupam 9 , q> illic rhetoru 
currax caufidicitj; uerfarentur. Et iunxcrehafceambulationes inter fc 
Irneam ento ducto ad.T. liter x fimilitudinem.Tum 8C feruorum gra/ 
na additas hihTe porticus interpretatur extrinfecas. Itacj; bafilica ex am 
bulatione coftat atq? porticibus. Atqui bafilica , cp naturam quid? ia/ 
piat tem pii, multa ex parte cuncta fibi ornamenta uendicabit qux tem/ 
piis debeatur.Ea tame ita ufurpabir,ut prg fe ferat imitari tepla rral uif/ 
k,q xquari.Exaggerabitur templorum more , fed cicx aggeris altitu/ 
dme,qu£ templis debeat ur,adimetoclaua , in qua ueneranonis gratia 
cedat digniori, tum 5C extera qux ornamento adhibebuntur, nequic/ 
qua eam habebut grauitate,quam habeant qux templis imponantur. 
Prxterea inter bafilica atc£ templu hoc incereft , q> eam quide propter 
Quid a teplo frequentia prope tumultuantium liugioforum, & propter ufum litcra 
difet bafilica. 

rum recognofcendarum , fubfcnbendarumcf-effe oportet itionibus 
per q expedita , <5c apertionibus uehementer iliuftre , probabitur cp (i 
ita erit parata , ut qui patronos dientcs'ucfuosquxfitum sdutncrinr, 
ubi fint , primo afpeiftu compertum habeant ♦ His de rebus columnae 
titic cum rariores exiguntur, tum 2C arcuata maxime condecet , SC tra/ 
beatas etiam non recufar.t ♦ Sed bafilicam fic diffimemus,ut fit ea quide 
perampla, atq? admodum expedita quxdam ambulatio crcumfpedta 
fub tecto porticibus intimis. Nam eam quidem qux nuda porticibus 
fst,raagis ad rationes curix & fenatus pertinere arbitramur, cj ad ba (i/ 
liCa.Et de iftac fuo dicetloco. Bafilicas arcam habere oportet ita com/ 
parata,utfit earum longitudo ad latitudinem dupla. Conueniet etiam 
; habere ambulatione media uncp, d^caufdicam liberam, & expedita. 
Quod fi forte cauf dica amota ratum enr habitura porticus hincarcp 
hmciimpIiceSjhucininodumfiruetur. Latitudo enim arexdiuidetur 
in partes noue , cx quibus dabuntur quinq? ambulationi medix , fin/ 
gulis aute porticibus binx . T um 5C longitudo iride in partes diuide/ 
cur nouem.Ex Ius una dabitur (Inui tribunalis . Amplitudini ucro tri/ 
bunalts in faucibus dabuntur dux . Sin aute praeter porticum addeda 
erit caufi dica, tunc arex latitudo diuidetur in partes qua ruor, dux da/ 
buntur medix ambulationi, (ingulx autem fingulis porticibus . Fur/ 
fus longitudo diuidetur fic . Nam finus quidem tribunalis fibi intrer/ 
fus capiet curuatura fui partem longitudinis duodtein am , apertura 
nero mterualii capiet duodecima bis,& cius infuper dimidia .Latitudo 

quidem 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.VII. 109 

quidem caufidicx fibi partem longitudinis arex capiet foetam, Sin afft 

una SL cajfidica,SC porticus habitura erit duplices,diuidet quidem lati 

tudo in partes decern,cx quibus dabis medix ambulationi partes, freis 

uero in dextram, 8C treisalceras in fmtftram occupabunt porticus par/ 

ririsfpatiis inter fe ex dimidia. At longitudo quidem diuidetur in par/ 

tes uigintr, ex quibus dabitur curuaturx tribunalis pars una 8 C aplius 

dimidia . Apertioni autem ipfius tribunalis dabuntur treis, & amplius 

etiam tertia . Caufidicx dabuntur integrx partes nihilo plus rrci s.Pa/ Parietes? 

rictes bafilicarum non erunt quidem craffi, uti funt templorum .Non Bafilicarutn, 

enim teftudinum oneribus,fed trabibus,S£ deliquas tectorum fubftine 

dis excitantur . Fient igitur craffi ex parte uigefimafux altitudinis. 

Parietum alritudo pro fronte ad fui latitudinem fpatrj addet infuper 
dimidiam 5 C nufquam plus . In angulis ambulationum porrigentur 
pilx parietem fefe in lineam Columnationum parietis extedentes , nihil 
minusq ut binas,mhil plus , ut treis craffitudines eius parietis occu/ 
pent.Sunt SC qui SC media longitudinis linea pilam quoqi ordine inter 
columnas excitent firmitudinis gratia . Eius latitudo aut treis quidem 
capit unius columnx crairnudines,aut ad fummum quatuor. Colum/ 
nationes euam nequicquam habebuntgrauitatem,quam habeant qug 
templis apponutur . Quaderefi' prxfotim trabeata litemru colum/ 
nationefic rarionabimur. Nam fi erunt lilx quidem Cormthix adime 
tur earum tx craffitudime pars duodecima , iin aute Ionicx,adimetur 
deama.Si uero Doricx,nona.ln exteris deinceps capitulorum, & tra/ 
bis , 8 C fafcix , & coronx , & eiufmodi coaptationibus templa imita/ 
buntur. 

De trabeatis SC arcuatis columnationibus. Quales bafilicarwn 
columnx corona',]; $c earum fedes , necno feneltrarum altitudo, 
latitudo , S C reticulatio , de cor,t!gnatione,item bafilicarum,decjj 
ianuis, SCearum rationibus, Caput. XV. 

A Rcuatis imitationibus debentur columnx quadrangulae. Nante 
in rotundis opus erit medofum,ea rc,q> capita arcus non ad ple/ 
um in folido columnx fubftitutx affidcar.t , lcd quantum archa qua/ 
drati circulum afecotenturo excecir,tantum in uacuo pcndcar.Hoc ut 
emedarent periti ueteres fuperappofuere capitulis columnarum etiam 
ahud latafirum auadrilaterum altum alibi ex quarta , alibiexquint* 
diametri lux columnx . Ad lineamentum undulx huius fuperadiedti 
quadranguli latitudo iit uno xquauit maximam capituli extentione, , 

1 . e m 



Coronae fca/ 
filicarum* 


Feneftrxba/ 

filicarura. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
in fummo fuere proiedioncs pares alritudini,hoc pacro frontes, 8C an/ 
guli arcus expeditiora habuere fedilia,atq; firmiora. Arcuatae colum/ 
narioes,uri 5C trabeatae, inter fe uarie funt.Na aliae qdem difpanfse,ali£ 
conferta*, <3£ etufmodi. In confertis altitudo uacui aptionis dimidia ca/ 
piet latitudinis fui fpedes.In difpanfis habebit altitudo tertia latitudinis 
quinquies .In fubdifpafis latitudo lftcec erit ex dimidia longitudinis _ In 
fubconfsrtis fiet ex tertia. Arcum dixim 9 alibi trabem elTe flexam. Or/ 
namenta igitur arcubus dabunt,q eadem trabibus darentur, fi in tale» 
columnas imponerentur. Praeterea qui opus efTeornanflimum uolent 
directas infuper ducent lineas perpetuu per pariete in arcus iitiufmodi 
fupremu dorfum . Deformabutcj? trabe , 3C fafrias,& coronas,quales 
ad eam altitudine colunationibus deberi intelligant . Sed cum bafiliese 
aliae uno porticu, aliae bino circuantur, coronarum idcirco fedes fupra 
columnas, 8C arcus erit uaria . Nam his quidem quno tantum porticu 
feptae fmt , ex tota fui parieris altitudine cofcnfus coronaru praehendet 
nona quinquies,autufc£feprimam quater.In his uero quibus duplices 
adfunt porticus cofcendent coronae nihilo minus tertia, nihilo plus, 
quam odaua ter . Appingentur prxterea ornamenti gratia, acq; item' 
utilitaris ad parietem fupra coronas primas aliae infuper collinae maxi 
mx quadrangulae, qu? in fubftitutasprimarias columnas medijs cen/ 
tris acquiefcat.Nam confert quide q> feruata offium foliditate,& auda 
operis honeftatepondusatq? impcnfa parietis maxima ex parte leui/ 
gabitur, adigetur qj iftis fupremis columnationibus etiam coronarum 
prominenti? uti operis qdera ratio iftic exigat. Adde,q> bafilicisbipor 
ticaris alterae in alteras columnationes ftatuentur nuero a tedo ad imu 
treis.In illis aut binae ♦ Vbt igitur columnationes appofueris treis,illic 
[parium id parieris , qcFfupra columnas primas ufqjad fupmam tedi 
corignarionem fit, in ptes duas diuidet,eo'q; loci fecund? coronicesfini/ 
entur .Inter primas coromces SC fecudas paries feruabitur integer , atq? 
cruftationu figmentis adornabit. Paries uero qui inter fecudas ac terti/ 
as coromces fit, feneftris fiertranfptufus 8C lunnnib 9 puius. Atq$ fietq/ 
dejfupmapinterualla colunarionuinbafilicis feneftrx uniformesatep 
mutuo refpondentes . Earum latitudo no erit ardior^ uttrds capiat 
quartas totius interu alii, quod inter columnas fit - Altitudo uero fene/ 
ft rarum percommode duas capiet iftiufmodi altitudines Eadem fuper 
liminare fummas xquabitcolumnas , praeter capitulum fi erunt qua / 
drangulae , Smautem erunt feneftrx ipf? arcuat? licebit arcus derfura 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, VII. iid 

pene ufq; fub trabem tollere, SC diminuto etiam arcu licebit illic ad ar/ 
bitrium uti. Sed is colunae proximae altitudinem non prgtergredietur, 

Subrjciet feneflris pluteus ctt cimatio , gulula, aut ouiclis. Vacua fene/ * 

Ararum reticulabuntur , fed non obftipabuntur templorum Iamrjs ex 
gypfo. Habeat fane condecet, quos acres uentos appellentes, Sc infeftas 
pruinas frangat atc£ intercipiat,ne qua m oleftia inferatur . Alia ex gtc 
affiduo SC liberrime refpirent necefle elt, ne excitatus ab frequentia pe/ 
du puluis officiat pulmonibus uel oculis. Mihi idcirco uehementer pro 
banturifticlamioe tenues ex ;ere plubolie crebris,& minutis foramini 
bus(utitaloquar)expidtae,per quae lux penetret, Sc fpiritus mota aure Contfanztio 
repurefcanConttgnario multum erit decora,fi fiet imtimu in ea caelum 0 

fubtefum ad planitiem coaequabilem , atq? tabulis ad ungue copa&is. 
Deformabuntur exaptis dimenfionibusgrandes cycli angui arib 9 figu/ 
riscomixti,diftinguentur£|?rnebratirn areolae lineamentis fumptisa 
particulis coronarum , maxime gulula ouiclis, baccifcj?, aefrondibus 
interfertis , fiet c£ areolarum limbi circumredimiti fafcfjsgemmstis di/ 
gna &C promota rerum prominenda , inter cp flores SC acanthi infignes 
Iplendefcantjfpanacp ipfa pictorum ingenio ad omnem uenultatis de/ 
gantiam expoliantur. Aurum materiae adglutinari leucophoro pulte 
huiufmodi aiebat Plinius ♦ Mifcentur . n.finopidis ponticx libra* fex, 
filicis lucidi librae deccm,infunditur 'cp mei grcrcenfe,nec ponitur in op 9 
ante exactum diemduodedmum.Maftix liquatum oleo linaceo mixtu 
helbica finopidebene ufta glutinum praebet penitus indelebile* Alti/ Jsnuse, 
tudoianuae in bafxlicis ad porticum referetur . Porticus fi proueffibulo baGliearunio 
extrim fecus adiungetur,fiat alta 9 &lata,atq; intrinfeca.Vacuu,latera, 

Sc huiufmodi ianuarum rationes ducentur a templis , fed aeneis ualuis 
non ufq? dignabitur bafilica, Fient igitur ex materia cupreffu, cedro, 8C 
eiufm odi, ornabuntur <p aeneis bullis, coagmentabitur c£ om neid opus 
ad foliditarem, perpetuitatecj? magis,quam ad delitias . Aut fi demum 
uenuftati plufculum inferuiendum cft non interfita minutalia, quibus 
picturas imitamur , fed figilla porius affigemur modice prominentia, 
quae opus ornent , 8C fefe facile tueantur . Bafilicas etiam rotundas fa/ 
cere aggredi funt.In his medq cocepraculi altitudo tanta eft, quanta SC 
tonus bafilicx latitudo . Porticus uero SC columnationes , 3Cofaa,8C 
feneftrae eiufmodi hifde finiuntur rationibus quibus 8C angulares . De 
his hactenus. 


€ z Dc 



Arae, ficella 
unde origine 
traxerint» 


SefoHris» 


Iafon* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

De publicis rerum monumentis tam in expeditione ipfa, quam 
uicftoria parta , partim a Romanis, parnm a Graecis politis 
ac erectis ♦ Caput . XVI. 

V Enio ad rerum monumenta. Iuuat hic animi gratia paulo effe iu 
cundior,c| ufquara fuerim, dum omnis noftcr termo in comen/ 
furanonum numeris uerfabitur.Sedero , quoad potero, fuccindtus 8C 
preflus dicendo.Maiores noftri cum fines imperij deuictis hoftibus ui, 
&uiribus propagare proloquerentur, Cigna, & ter minos ftatuebar, 
quibus cyrfum uidoriac indicarent , SC partum armis agrum a finiti/ 
mis notatumjdifunduc^redderent.HincmetcejColunacf 8C eiulmodi 
rerum dinofcendarum notce ortae liint.Poft idfuperis granficates pr je 
doe partem elargiri facrisprogreffifunt, & publica gaudia religioni 
commendarunt.Hincarse,faceIla,&iftiufm6i,qu3eadeam rem face/ 
renr.Confulendu etiam nomini,et po Iteritati ltatuerunt,nofciq; uult 9 , 
8d praedicari uirtutes luas apud gen 9 hominum elaborarunt. Hinc ex/ 
uuioe,& ftatuae , &C tituli , 8C trophea , quae ad cocelebrandam famam 
facerent, excogitarunt.Hofcefubditi, non modo qui patriam re aliqua 
iuuiffenr,fed etiam fcelices,& fortunari, quantum per opes eoru often/ 
tadas licuit, fecurifunt . Sed in re perficiunda^li)S aha placuere. Liberi 
patristerminijquosadfineslndise profcccionis fignum pofuit , fuere 
lapides crebris intcrualiis difpofiti, & arbores procerse, quarti fhpites 
hedera contexerentur. Apud Lyfimachia ftetit ingens ara, quam Ar/ 
gonautx pofuere inter proficifeendum . Paufanias apud Hipparim ad 
pontum cratere {tatuitseneum craffum ad digitosfex,qcf quidem am/ 
phoras caperet fexceras. Alexander apud Alcefte ffuuium trans ocea/ 
num aras pofuit duodecim ex faxo ingeri quadrato.Bt apud T anaim 
quantum fpatijcaftris occuparat, tantum incinxit muro, opus kadia 
ufq? fexaginta . Darius caftris politis apud Othrifios ad Artelr oum 
fiuuiu quemc£ militem tuCTit lapidem unum iacere in cumulos, quos 
uidentespofteri,& numero,& aplitudine maximos mirarentur.Selb/ 
ifris exercitum ages, eos , quifibi utriliter obftiritTent , eredta columna 
ornabat,appofitis titulis magnihcennlfimis, in eos uero,qui fine armis 
cekitFent pudenda muliebria adfculpcbat monumetis lapidum SC cclu 
narumjafon templa fibi per Cingulas, quas peragraffet regiones, erige/ 
bar,quaeomm3parmenioddeuit,neanus effet illic nome celebre,prj/ 
ter Alexandri. Haec illi inter expeditionem ♦ Verum 6C parra uidcria, 
pacarifq; rebus infup er fic facere ufurparunc. In Palladis folertis teplo 

cora/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB* VII. iff 

copedes, quibus uincfti Lacedgmonesfuiflent, fufpendere. Lapidem,^ 
rex Machienfium icftus a Phymio rege 8C peremptus fit, Euiani non 
modo afleruarunt templo,fed etiam udut deum adorarunt. Aegmitae 
roftra nauium hoftibus arrepta dicarunt remplo-:Eos imitatus Augu/ 

{tus uitftor Aegypti ex roftris nauiu colunas confla uit quatuor , quas 
poftea princeps Domitianus locauit in Capitolio. His Iulius Caafar 
adiecitduas,unam in roftris, alteram ante curiam uictis Poenis nauali 
certamine. At quid ego hic turres, tepla,obclifcos,pyramides,labyrin/ 
thos,&leiufmodi referam, quae hiftorici collegerunt . Ad id qdem hoc 
dcuemtftudium celebrandi fui operibus iftiumodi,ut etiam urbes po/ Alexander 
fteritatis gratia in fua,fuorumq; nomina c5diderint.Alexander(ut cx 
teros omittam)pcer eas, quas nomini ftio,edam quadrupedi Bucepha/ 

Ix aftruxit urbein.Sed meo quidem iudicio,illud Pompei) fuit perqua 
decentius . Fugaco.n . Mithndate^qud loci euinfupaffet,ed condidit Pontpeius 
urbem Nicepolim, minori fitam in Armenia. Omnes tn uicifTe Selcuc 9 
uifus eft.Nam is quide uxori Apamias urbes condidit tres 5 matrt Laoy Seleucus* 
dicias quincj?, fibi Seleucias nouem,patri Antiochias decem .. Ali) non 
tam impenfx m 2 gnitudine,q nouisaJiqmbusinuentisfructum pofteri 
tatis caprau ere . C oefa r ex baccis lauri, quam in triumpho g€flerat,fylua 
fatiua effecit, SC facrauit futuris triumphis . Apud Afcalum Syriae in/ 

(igne fuerat templum in quo fimulacru locatu eft Dercete uultu hois, 
corpore poftremo pifcis, q? fe illae in ftagnum prcecipitaiTet, addirucg 
«ft,nefaftum forefyrium q pifce e ftagno degu ftaflet. Apcflacu Fucinu 
Mutini) Medeam angiftem ad ferpentis effigie finxere,q> eius ope ferpe/ 
tum iniuria liberati fint . His perfimile eft hydra Herculis , Io , SC belua 
lemae, 3C, quae prifci poetae carminibus expinxere , qux mihi quidem 
commenta uehementer p^obantu^modo ferant prae fe quod uirtutem 
fapiat, uelun illud eft qcPilli ad fapulchrum Simandis infculpfere . Stat 
enim iudexSC primatum couentus ueftiti facris , eoru ex collo ad pede* 
pedet fufpenfa ueritas claufis fubnutas oculis.ln medio eft liborum cu 
mulus infcriptufqj titulus. Animi haec uera medicam entafunt . Sed o/ 
mniu,nifalior,egregiusfuitufus ftatuarum. Ornamento enim uemut, Statux* 
&facris,3£ profanis , 8C publicis, priuatis 3edificf,s,mirificaq; prae/ 
ftant memoriam cum hommum,tura <5 C rerum. Et profecto praltatif/ 
fimo ingenio quicuq? isfuit,q eas adinuenerit ftatuas,una cum religioc 
ortas arbitrant . Et ftatuarum inuetores Hetrufcosfuifle prgdicat, Ali) 

Telchines Rhodios primos fuifleremur , q ftatuas deoru fabricarim, 

s 3 con/ 



Apollinis fi/ 
raulachram 
apud Samios 


LEONIS fe APTIS TAfe ALBERTl 

Confue fTec£ illas fcribur religionib 9 abdicatas magicis nubes , imbres^ 
5C eiufm5i m ducere;, no uafq? formas animantm ad arbitriu immutare# 
Primus GrcecisOadm 9 Agenoris filius ftatuas deorum in teplo cofe/ 
crauit. Apud Ariftotele primas Athenis in foro pofitas legimus Her/ 
modoro et Ariftogitoni,q> hi primu tyrannide fubftuliffcnt.Has Alex 
ander afpOrtaras a Xerxe ex Sufis reftituifle Athenienfib 9 meinit Arr* 
anus hiftoricus. Romae tanta affuiffe copia ftacuaru ferunt, ut alter ad/ 
effe populus lapideus diceret.Rapfinatesguetus Aegyptioru rex Vul/ 
cano pofuit ftatuas lapideas cubitos altas quinq? atq? uiginti . Sefoftris 
Aegyptius featcf uxorem ftatua pofuit cubitos alta duos Sc triginta. 
Ara alis apud Mephim ftatua pofuit accubante , ei 9 magnitudo pedes 
erat fepte SC quadraginta , in c£ bafi dug altabat alie pedes altae uiginti. 
AdSimandu Iouis ftatuae appofitf erat tres Menonis op 9 mirifieurR 
unico caeff in lapide, qru una fedes tata fuit , ut eius p es fepte excederet 
cubitos, & pter artificis manu atc£ lapidis uaftirate,cj? mirerc,nulla erat 
in tata mole fixura aut macula,cuq; lapides ad coceptas magnitudines 
no fufficeret,£reas coflare pofteri aggreffi funt ceticubites.Sed p ceteris 
Semiramis cum SC lapis deficeret , dC maius aliqd cocupifceret,qua qc? 
£re poffet affeq apcfmotem Medix, qui Bagiftanus dicit,in petra ftadi/ 
orum fepte SC decem fua infculpfit effigiem, qua cemu uiridoms uene / 
r aretur. Illud de ftatuis mimmeprartereudum cefee,qefapud Diodore 
legimus, ftatuarios Aegyptios tm ualere folitos arte &C ingenio, ut ex 
uart]slapidib 9 diuerfis poliris locis unufimulachri corpus conficeret, 
conuetu partium adeo pfinito , utuno loco eode ab artifice effe pfecfta 
uideretur.Miroc^ hoc ex artificio celebre illcPapud Samios Pythfi Apol 
linis fimulachrum excittffe prxdicant , cuius media fuerit gs Thelefij 
opus, reliqua uero gtem in Ephefb Theodorus perfinierit.Hgcanimi 
gratia dffta fint q tametfi faciat ad rem plurimu,ueiim tn quafi accepta 
referant mutuo ex,pximo,qui fequetur,libro,cudemonumeris priua 
torum trafigemus , ad quam rem lfta maxime perrinebant.Nam cum 
irapefjL’ quidem magnitudine priuati fuperari aprincipib 9 haud facile 
pateretur, cum 8C ipfi flagrarent auiditategloriae , uehementerc£ affe/ 
«flarent quocfiq; daretur pacfto nominis fui clariratc effundere, ea de re 
impenfis quidem, quoad fortuna fuppeditabat,non perpercere.Quod 
aurem effet in poteftate aruficum , &uiribus ingenij poffet occupari, 
id totis ftudijs ufurparunt.Ergo lineamentorum elegaua 8C operis de/ 
cenria maximis regib 9 pares effe cotendentcs affecuu funt meo iudicio, 

uc 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VII. ili 

ut in ca re non multo fuerint poftponendi . Itaq? in librum proximum 
referuentur.Hoc Fpondeo, afferent ea quide iucunditatem eum legerir* 

Sed quod hic faciat ad rem non praetereamus. 

An ftatiuce fintin templis ponendg, & quae illarum materia 
commodiffima ♦ Caput, XVII. 

S Vntqui ftatuas in templis poncdas negent.Numa regem exPytha/ 
goreorum difciplina^phibuiffe ferunt, ne quodm teplisfimulachru 
imponeret.Senecaindefefuofq; ciues fubirridebat.Atquiludimuspn 
quit , puppis ut pueri . Sed maioribus inftituti rationem adducentes fic 
ratiodnatur,dedrjs.Quis nam adeo erit ineptus, ut non intelligat me/ . . 
te,non oculis diffiniendum effe, &C formas omino poffe dari nullas cer Opiniones ua/ 
tum efi, quibus tanta rem aliquauelminimaexparte imitari , aut fin/ ^iaeaeitatuii, 
gere liceat ♦ Et conferre quidem arbitrantur , fi demum formae penitus 
nullae aderunt faeffte manu, quo affcquamur,ut de primo rerum prin/ 
dpe , fuperumc^intdligentqs quifc^fibi anitno ea fingat , que ad luas 
ingenii uires accommodentur , Sicenint promptius altiffimi nominis 
maieftatem multo uenerabuntur , Alijfecus ,Namqj fpeciesquidem 
homini collatas in deos fuiffe dicunt quodam optimo fapienricf con/ 
filio, quo facilius a uita? prauitate imperitorum animi conuercercn/ 
tur , ubi adeffent fimulachra , quae adeuntes deos ipfos adire fe crede/ 
rent. Alq effigies eorum , qui de genere hominum bene merui effent , 
quos "ue in deorum numero memoria confecrandos cenfuiffent , locis 
facratis ponendos, uifendofq? dedere , quo eos po fieri uenerantes ad 
uirtutis imitationem fiudi}s gloriae incenderentur . Sed ftatuas prae, 
fertira in templis maximi intereft , quales, quibus locis frequentes, 
qua edam ex materia fadtas apponamus . Non enim quales m hor / 
tis ridiculas illitis auiffuporis dei , non quales in porticu bellatorum 
hominum Sc eiufmodi. Nec^in angufto ignobihcj? loco ponendas 
cenfeo. Sed prius de materia , raox de reliquis tranfigemus . P ri/ 
fd( inquit Plutarchus ) ex ligno fimulachra faciebant , uti in Delo 
Apollinis , utic£ in urbe Populonia Iouis exuite , qdPeriam incor / 
ruptum manfiiTe multi ferunt , Vnq; Dianse Ephefiae , qcfalij ex he / 
beno. Mutianusex nite fuiffe tradir.Pcras,qui templum Argoiicg con 
didit , SC filiam antifiitem confecrauit,extrunco pyri louem effecit. Fu/ 
ere,qui deos fingi chibuerint ex lapide q? fit durus $C immanis _ Aur5 
itidem atq? argentum refpuebanqq? ex terra infgcuda 8C infcelici,quo"d 
Me morbofiis ei color effet* Atqui iuppiter (inquit ille ) angufta uix 



Rariti». 

Siculi firaula/ 
chra ex fale 
pofuerunt. 


Statuas ex 
auro non effe 
ponendas. 


LEONIS BAPTISTAS ALBERTI 

redus flabat in ocdc.Int^ Iouis dextra fidile fulme erat . Apud Afgyp/ 
tios fuere, qui deum igneum . aethereocj? inhabitare igni putarint , nec 
poffe hominum fenfu capi, ea re deos cx chriffeilo pofuerc . Alij nigro 
cx lapide deos aprifiime fingi arbitrantur,^ eum effe colorem incopre 
henfibilem ducerent. Alqdemu auro,q> fyderibus coueniret.Ego uero 
qua ex materia deorum ftatuas fieriprobem addubitaui.Digniffimam 
nimiijt dices materiam effe oportere, qua deum fingas.fed dignitati^p/ 
xima eft raritas.T amen is non fum , qui ex fale, quales efficere Solinut 
refert Siculos confuefle, aut quales ( inquit Plinius ) ex uitro fccilfe ue ✓ 
lim .Necp item ex puro auro aut argento,non id quidem, ut illi , qd ex 
terra ortum fterili,& colore morbofum recufarint. Multa fum mc,qu£ 
moueant, inter quae illud eft, qcPad religionem fpedareipfemihiper 
fuafenm,utquas deorum loco adoradas ponimus , qprope idaflequi 
liceat,dqsipfis perfimilesapponamus.Perennitate igit, quoad per mor 
tales immortales habedas cefeo.Aut quid effe cauf£ dicam, cur a maio 
nbus accepta opinione de iftiufm odi rebus tanti faciant, ut iftic au dire 
dei pictam effigiem , illic uero ciufdem ipfius iftiusdei ftatuam ,pxima 
in ftarionelocatam praeces, etiam uotaiuftorum audire minus opinen/ 
tur. Quin SC quas uulgus maiorem in modum uenerabatfi traftuleris, 
ueluti decodoribus, qui am piius credat, aut fua comendet uota,non in 
uemes. Stabiles igitur SC fuas,proprieq; dicatas , 8C digniffimas habere 
fedes oportet . Aiunt ex auro nufquam ex hominum memoria uilum 
opus elegas, quafi metallorum princeps honeffari fucato artificio de/ 
dignetur Jd fi ita eft, deorum ftatuas,quas effe decetiffimas a fi edamus 
auro facere non codicet . Adde qcffacile quidem acti cupiditate , non 
barbam potius auream abftulerinqq totos integros deos colliquarrnt, 
fi erunt ex auro. Ex aere perplacebit, ni me puriffimi marmoris candor 
illectat. Sed erit m aere,quidpiam qefex pereni tatis frudu in primis pro 
bem.modo fecerimus tales,ut maior fitdeteftandi facinoris ratio fi de/ 
Ieuerit,cp emolumenti, fialios in ufus confla rit. Tai es erunt quidem, 
quas malleo,autfufura tenui lamina,ueluti fola dudas cute informari/ 
mus . Scnbuntfimulachrum fadum ex eboretatee magnitudinis, ut id 
templi reda uix caperent. Non laudo ♦ Aptu enim effe oporter magni/ 
tudme formaecp lineamentis, 8C partium modo . Etfortaffis barba 3C 
fuperaho feueriores maximoru deorum facies cum molliori uirginu 
effigie non belle codicunf.Tu 8C raritas deorum augebit , ni fallimur, 
uiaieraucmein , In ara percommode locabuntur bini-, aut nihilo pl^V 

qua* 



T>E FE AEDIFICATORIA LIB. VIII. it; 

trcis . Reliquorum numerus, per fcaphas aptiffimis fcdibus cW/ 
ponetur.Horum quifqs-deorum,heroum habitu SCgefiu fuam,qircrd 
per artificem id poffis , uitam , St mores exprimat expofeo . Nolo qe? Quales ftanrae 
pulchrum illi ducunt , pugilem aut ludionem fcsenicum ,geftiat,fed cx fint in templis 
uu!tu,totacjs corporis facie gratiam & maicftatem deo dignam prae/ ponendae, 
berede feuelim adeutibus, ut quali nutu , & manu beti igni (Time exci/ 
pere, atej fupplicamibus gratificari ultro ueileuideatur . Huiufmodi in 
templis, ponendas ftatuas ., reliquas uero theatris Sc profanis aedificati/ 
onibusde mandandas ftatuo. 

-WLEONIS BAPTI' 

STAE ALBERT1 DE RE AEDIFICATORIA 
Liber Oeftauus,Qui publici prophani inferibitur. 

Deuiarum publicarum fiue militarium, leu urbanarum or/ 
natu.Vbifepeliendum fit,aut urendum cadauer. CaputI. 

Rnamcnta,quae operibus adhibeantur, 'ad rem aedificato 
riam plurimum facere alibi differuimus, 8C ornamenta 
aedificiis non deberi omibus eadem fatis ccnftar.Na facra 
quidem opera prxfertim publica ut reddas ornauflima 
omt arte,atqs mduftria eft elaborandum , fuperis ca enim 
paramur 7 profana uero non mfi hominibus. Ergo dignioribus minus 
digna cedant e5decet,fuis tamen ornamentorum partibus honcftabun 
tur. Sacra publica efie qualia oportet libro fuperiore tranfegirnus,fe/ 
quitur ut profaris reccnfeantur.Explicabimus igitur quidancf orna/ 
menti impamundii fst. Apprime publicum efle interpraeroruiam.Na 
ea quidem cum ciuium caufa, tum & peregrinorum etiam commodis 
paratur . Sed cum profiofeenuum alij tellure , alii aqua fetrinsferanr, 
deutrifq? dicendum eft . lUrid repetas uelim , qcfalibi diximus . Viam 
aliam militarem, aliam non militarem . Tum SC aliter efle habendam 
uiam intra urbem, aliter per agrum . Militarem uiam quoe per agrum V/arS milita/ 
fit, uehementer ornabit ager ipfe , per qde dirigatur, fi erit ille quidem r ; l!m ernameit 
cultus,confitus,refertus uillis,diuer(briis, rerum amoenitate, Sc copia, ta 
fi modo mare,modomontes, modo lacum fluentem, fontes ue,mo 
do aridam Sc rupem, aut planitiem, modo nemus usllemcp exhibebit. 

Ornamento edam erit , fi non praeceps , non ardua, non for dida , fcd 

f ut 




LEONIS BAPTISTAE ALBSRTI 


Appia uia. 


0om€sfacun/ 

dus> 


(utficloquar)uaga Sc xquabilis,& cmino patula occurret. Quas quf/ 
dem res ut a iTequere tu r, maiores qd no aggrcffi funtc No illud refero, 
in centefimuni uftjj miliare ftratas uias lapide pr^duro , 6C maximoru 
lapida ifrue eo aggeratas . Appiam uia inftrauere a Romaulq? Brun/ 
dufium . Vifuntur pafllm totis urjs militaribus^fciffae rupes lapideae, 
delumbati montes , perfofli colles , aequatae ualles impenfa incredibili 
Sc operum miraculo, Quae omnia 5 C utilitati,& certe ornamento funt. 
Praeterea ornamentum adferet digniflimom , fi frequentes occafiones 
offenderint uiatores , quibus adducatur in fermones rerum prxfertim 
dignarum. Facundus(aiebat Laberius ) comes in uia pro uehiculo eft, 
Eqpfecto non minimu leuamur ab itinerationis tedio cofabulatione, 
Q_?a de re, cum in cgteris maiorum inftitutis eorum prudentiam maxi 
rru iemper feci, tu &C in hoc uehemeter laudoytamctfi maiora-fpetftarint 
inueto hoc, de quo mox dicturifumus,quaniutpcregre proficifccnb* 
gratificarentur ♦ Homine inquit lex xq. tabularum m urbe ne fepclito, 
neue urito ♦ T um fenatus etiam confulto peruetufio cautum fecerat, ne 
mortuum quepfam intra urbis moenia fepelirent , preeter uirgines ue/ 
fiales arq?imperatorem,cj>h! legibus non tenerentur , Valerqs( inquit 
Plutarchus) 6C Fabritqs licebat honoris grana fepeliri in foro,fed eo/ 
rum poftericum eoimpofuiflcnt , ilicofacefuppofita 2 fportabanr,in/ 
dicantes id hcere,fed nolle , Ergo fepulchra fuorum locabant per agrii 
locis idoneis, SC confpicuis propter uiam , atc£ efnaetanr,quoad per 
eorum facultares,S£ artificum manus licebat, ut effentiila quidem or/ 
namentis refernfTima, Stabant idcirco Imcamentis aftrudta exquifitiffi/ 
lrsis.Non deerat columnarum copia, fptertdebane cruftationes,nittbat 
& ftatuoe , SC figna , SC tabula? , fpcctabantur dufti aere, aut marmore 
uultus ardfiao pereleganti . Quo inflituto quantum illi quidem u iri 
fapientiffimi , & reipubHcae. 8C bonis m oribus profpexerint,r,on eft ut 
longum profequar. Tantum ea pertinga , q ad rem noftraru faciant. 
Etenim quid putes uiatores,fi quando uia Appfa,autquauis alia mili/ 
tari uiaq?ficifcebantur,qj eas intuerent mirifice refertas copia moniroe/ 
torum , an non maiorem in moduidelcctabantcum hoc, SC illud,arq? 
item alterum, arc£ ite aliud fepulchrum ornatsfiimu fife offerret , trde 
ritulus,effigief.|;uirorum dlultrium recognofcerentur* Quid igitur ex: 
tam mulns indstqs ueteris memoriae , num parum proritabatur occa/ 
fitonis ,tindefummorum hominum gefta repetentes, 3C uiam fermone 
ieuarcnq&urhi dignitate adaugerent^ Sed erat iftuc quidem minimu. 

Illud: 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. Vili. ,i 4 

Illud erat magis penfandu,q> patrif , duiucp fortunis atcj: falun belliffi/ 
me ex ea re_p uideref. Inter ptipua cur legem agraria diuites reoifartnt, 
fuiffeteftatur Appianus hiuoricus,q>itripium ducerent monumenta 
tnaioruadalieeostranfire.QuStaigitpatriraoniaadpronepotesper/ j . 

ueniffe arbitramur hac una uei charitatis,uel pteratis,uel religionis uene “ a ' 

fatiofieatqs obferuatione , quae afotos, decoiftQreft^ alea perd/dilTent. 

Adde quod erat iftud quidecufamilqs, tum urbi crnamer.tu nominis 
Si, pofterstaus,quo irerum attjiteru exciearentur,ut mallent laudati ffi/ 
morum uiriiitesimitari.Demum quid illudfquib 5 nam oculis,fi qti5/ 
do id,ita accidiffct, infolentem intra fuorum monumenta, graffabun/ 
ducg intueri hoftem potuiffent.Quis nam ign auus, & uecors non ilicd 
exariiffet uindtcandi Si patrix Si decoris cupiditatem ' Et quanrii for/ 
titudinis (eu indignitas, feu pietas , feu dolor inde fufeeptus in uirorum 
animis iniedffent,Itacg laudandi ueteres,noftros tamen no aufim uitu/ 
per are, qui intra urbem facrauffiniis locis condanr, modo cadauer no 
intra templum inferant , ubi patres Si magiftratus ad aram uocatis fu/ 
peris conueniant . Ex quo illud fiat interdum , ut facrifid) puritas con/ 
taminetur corrupti uaporisfecditate. Quanto commodius hi quiere/ 
mare corpora inftituere. 

Defepulchrorum aefepeliendi uarqsrariqnibus. Caput. II. 

S Ediuuat hic de fepulchrorum rationibus non prxterire , q quidem 
dicedauideant ♦ Proxime enim accedunt ut opera putetur publica, 
qn religioni contendantur, Vbi corpus demortui hominis condasfin/ 
quit lex)facer edo . Ernosid ipfum profit«nur,ffpulchrorum sura ad 
religionem pertinere.Itacg cum omnibus rebus religio praeferenda fir, 
dchis,qu3rauis adpriuatorum /ura pertineant, anteq ad publica pro/ 
fana profequar dicendum cenfeo. Nulla pene ulpiam tam efferata Ichthyophagi. 
fuit gens , qux non habendam fepulchrorum ratione fenferi t , prxter 
nefei o quos lchthyophagos,quos ex ultima Indoru barbarie prodicat - 
fuos mari foiites defunctos iacere. parti intereffe affeuerates humo ne, 
an aqua an igne diffoluerentur . Albani etia ciiram habere defucefro/ 
rum nefas effearbitrabaraur.SabxicorpcradefurcTtoruni gque , at qt 
ftercus ducebant , quin & reges fterquilinijs derjciebant.Trogloditx 
mortui certriccm cum pedibus alligabant , 3i raptim cum n fu Sd io 
eis efferebant , nuliacg loci habita cura mandabant terre , atep ad 
caput caprae -cornu apponebant . Sed iftcs nemo qui humanita 
tem fapiat approbabit. Alij cum apud Aegyptios, tura Si apud Grae/ 

i i cos 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 


&u2L 


Sepukhrom 
fancticas.in.fo/ 
lo cft,. 


Atfonienfes,. 


Hebraei,. 


cos non folum corpori,fed etiam ncnrioi amicorum monumenta edi/ 
ficabanr,quoru?r. pietatem nemo no laudat . Eos liero apud Indos, 
quidem dfeomnium prceclariflima monumenta, dicerent ,q hominu 
memoria pofkritati mandata fcruarentur,qui ue ^pbanffimarum fu/ 
nera no re alia,c| eorum laudes cantado celebrabant) audiendosin pri 
mis puto . Sedeorum caufa qui fuperftites fint, etiam corporis ratione 
habendam flatu o *. Adde qp ad nominis pofteritatem fcpulchra pluri/ 
mum ualerein promptu eft . Maiores noftri his, qui de republica fan/ 
guine.& uita egregie' meriti efTent, ut gratias referrent , csetcrofq: ad 
parem uirtutisgloriam excitarent, cum karuas tum Scfepulchradare 
publice confueuerunt. Sed. ftatuas fortaffis dederemultis , fcpulchra 
paucis, q? illas inrelligerentinterire tcpeftate &uetuftate ^Sepulchroru 
autem fandiras , inquit Cicero , in iplbfbloril, q> nulla re deleri neq? 
moueri poteft.Nam ut cetera exringuutur,ficfepulchra funtiandiora 
uetuftate . Atqui religioni dicarunt fcpulchra, eo fpedantes,ni fallor,, 
ut.cuius uiri memoriam ftruefure, £t foli Habilitati commendaflent 
deorum metu SC.rdigionc tuerentur, quo etiam hominum manu inui/ 
olatumferuaretur . Hinc illud ex lege.xrj . tabularum, cjd ueftibulum, 
aditus ue ad fepulchrum capereufu nomlicebat. Adde SC legem , qua 
pcena grauis indicta erat,fi quis bufuuiiolafTeq.aut exfepukhro colu/ 
nam ddieciffcqfregifret ue. Demum apud omnes geres bn moratas fe/ 
pulchrorum habita eft ratio. Tata fuit apud Atheniefcs curafepukhro 
rum,ut etiam perepros bello,fi quis dux honritare fepulchrc neghxif/ 
fer, capite pkderetur. Apud Hebreos lege caucbatur,ne hoite quidem 
infepulrurn relinquerent. Multa defuneru,fcpulchroruiTiCp generibus 
referuntur,quce ab re ellct profequi. Vri illud eft, quod de Scythis ferr, 
eos inter epulas honoris gratia felitos comedere defunCtos,S£ alios nu/ 
trire canes,a quibus uita fundi uorarentur.Sed dehishadenus.Ferme 
omes qui republicam bene coftitutam fuisefTe legibus u oluere , in pri/ 
mis curarunt, ut cum funera tum SC fepulchra nequuej fumptuof lora 
fierent . ExPittaci kgefupcr terrae tumulum aliud non licebatpraeter 
columnellas trets non plus altas cubitos apponere aut menfuram. Co/ 
uenire enim arbitrabantur ut in quare comunisomium natura effet, 
in ea nullum fortunce difcrimen,haberetur,fcd effent omia pkbiaeque, 
ate^ locupletioribus coram unia.Ita ex tierere quidem more gleba pura 
operiebantur , id c^rede fieri interpretabantur, quadequidem corpus 
qc£ex terra effer , quali in matris gremium conderent, indixere nequis 

fc/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. ri* 

fepukhrum facem operofius , quam qdPdecem homines efficerent rir 

duo . Verum qui curioftfltme fepulchra condidere prx exteris fuere 

Aegyprij. Naq errare quidem genus hominum praedicabant, qui do/ 

mos breuiflimi teporis diuerforium lautiffiimasxdificarent, fepulchra 

nero ubi diutiffime effient requieturi prae illis negligerent . Sed mihi fic 

fit uerifimile-Getae tum quidem per illam ueterem pofteritatem ficinfti 

tuiffe.Nam quo loci cadauer codidiffient , illic notationis gratia prir / 

cipio pofuiffe aut lapidem , aut fonaffis ( quod Pfatonifuis in legibus 

perplacutt)arbore, Si moxeeepiffe aliquidfuper, dreum-ue aftruere, 

nequidfera fuffodiendo* eruendocj; foedum efficeret . Cumuero dein/ 

ceps earediffet anni facies, ut agrum uiderent aut florente, aut or.ufium 

nieffie,uti tum erat, cum fui c luta deceffiffienr^nimirum excitabantur in 

eorum animis defideria chanffimorum,qiiosami{jffent,fimu]q; illote 

dicta, & facta repetentes locum adibant, 8i defuncti memoriam quibus 

poterant rebus honeftabant.Hinc fortaffiis ortu eftillud,uraffiueuerinr,- 

cum cxteri,tura prxfertim Grxcibene dele meritorum tumules bene ^rxcorum' 

flare mferqs.Cduenieb2nreninT,inquitThucydides, illic cura inderme mes, 

torum apparatu,<S£ fructuum primitias afferebant * QcFquidem opus 

6^ ptjffimumSC maxime religiofum putarunt,ut etiam publice id fa/ 

cerent.Ex quo ht,ut fic profequar c6k<ftura,hinccos ad fepulchra, non 

tumulos modo,aut colunellasoperinienu,norationis ue caufa,uerum 

8i ponere delubra etiam in ftitiiifle,qu<y haberent ubi id facrum faceret. 

cum dignitate , Ex quo illud curaruntut effient ilfa quidem perquam 

decenriffiima,atc^omnrcx parte cukiffinia.Sed loca ubi fepulchra ifiiuf Fk fepulchro/ 

modi ponerenr, apud, ucteres fuere tiana* Ex pontificia lege publico in rum pcflnof*c : 

loco facere fepulchrum uetabantur.Platoni ficuifum cft,hominem ha/ 

bendum,ita,ut nec£ uiuus,ncq? mortuus uliaex parte hominum extui 

fitgrauisJEa^dcrecum extra urbem, tum 5c non ahbfquam in agro 

penitus fterili:condercnr, ediccbar»Hunciinitatifucre,quiartum fepul 

chris loaim dcfignarint fub diuo , 8i ab hominum extu exclufum r 

quos ego uchementer probo . Alfcomra, cadaucra condita gvpfo, 

aut fale feruabar.t domi.Miccrinus Aegyptiorum rex mortuam filiam 

in boueligneo condiderat , apud feqfieriiauerataularegia,Hibebatq3 

in Angulos dies ei , qui myftcrrjs prxerant , parctarent ♦ Solitos, refert 

Seruius , ueteres prxflantiffiimisfdns atq nobiiiffunis locare fi pulchra 

cxcdfis, S£ maxime confpicuis in mor.bus. Alexandrini per Strabonis 

hiftonci tepora fepn,SC hortos habebant codendis corporib 9 dicatos,. 



Arthacnd, 


Sarcophagus 

lapis* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTK 

P roxima patritm fioffrorum crate facella templis maioribus adacta ex 
eruebant fcpukhroru caufa , uifunturcp roto in Latio bu r uaria fami/ 
liarumfuffbffa tellure infirucla diffindas per pariete buffulzs , quibus 
Crematorum reliquias coderenqffatq; breuis tirulus etiam piftori,ton 
fori,coquo,alipt£, 3 £eiufmodic|mfamilia uerfabatur. Vbi aute putos 
infantulos condidiffcnt folacia matrum, eorum effigies gypfo expreffas 
in urna intercludebant . Maiorum effigies prefertim ingeniorum mar/ 
rooreas apponebant «Haec illi» At nos eos nen improbabimus ubi uis 
corpus condcdum inffituerint , qui digniffimis locis nominismonu/ 
menta mandarint.Cxterum q iftiulmodi in monumentis delcdtenth^c 
funt.Fortna operis SC titulus. Quam formam ardificandiueteresprsc/ 
eseteris condignam fepulchris putarinqnon facile dixerim. Auguffi (e/ 
pulchrum Romae ffructum marmoreo fuit lapide auadrato,& operta 
arboribus fronde ppetuo uireti, In futrmo Auguffi ffmulachrum ex/ 
cabat,In infula Thurina non longe a Carmania Enhtrar fepulchrufuit 
ingens tumulus fflueffnb 9 palmis confitus . Zaring facroru regine ff/ 
pulchrum fuit pyramis trilatera, & in ffmimo coloffus aure 9 .Arthach 
eo pfecho Xerxis ab uniuerfo exercitu tumulus telluraecongefta effcct 9 
cff.Sedapud omes,qcfprimum quaererent uidereuideorfuifk,ut a cx/ 
teris lineamento differret non quo aliorum opera uituperarer.t , fed q 
inuenti nouitateadfe fpecundum illedtarent, Ex%p£ifa fep ul chr c ru m 
cofuetudirte, SC ffudio nouis indies lineamentis imi entis , eo pregreffi 
funt,ut nihil excogitari araph 9 poffit,ccfnli no ufurparint.beliiffimcq? 
perfecerint , & cucta demu eiufmcdi funt ut egregie probcntur.Sed ex 
omi multitudine hoc aduertimus, alios nihil plus cur2fle,quam ut id, 
qdPcorpus caperet , honeftarent . Alios uero amplius quarfiffc , quid/ 
piam aftruere,cui titulos, SC rerum geffarum famam pulcherrime co/ 
mendarent.Ergo illi , aut marmoreo tantum Icrinio contenti extirere, 
autinfupcrfacelium addidere quantum loci religio poffulaffet. Alteri 
uero column2m, pyramidem, aut molem, SC eiufmodi maxima opera 
fuperaftruxere , non ea quidem in primis feruandicorporisgrafia,fecl 
ud. magis nominis s.tcp pofteritatis. Apud Afon Troadis lapidem 
haberi diximus Sarcopiiagon , qui corpora confeftim conffimat.In 
congeftttio , obruderato% felo confeffim humor abfumitur . Iffiul/ 
modi minuta non profequar. 

Pe facellis fepulchrorun^pyramidibuSjCoiumntSjaris 
dCmoh, Caput ♦ III, 


Nunc 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, VIII. ihr 

N Vncquonia ueteru fcpukhra probatur , uidco alibi lacella,alibt 
pyramides, albi colum nas, alibi aliud,ut moles, & eiufmodi,po/ 
litas. De his nobis lingulis dicendum. cer.feo,ac prius dc facellis.Vclim Sacella, 
facella iftcecfint ueluti pufiHa temploru exeplaria.Neq; veeufafco fi ad/ 

. iunxeris lineamenta a uarqs qu.bufuis, ardificicru generibus collecta, 
modo ea quide ad gratia faciant atepetia ad perennitate. Nobili ne ma 
seria an potius ignobili monumenta hac q aeterna cfie concupifcimus 
altruxifFe coferat non fatis conftat,ppter afportanrium iniurias.Scd or 
nat 15 nimiru delectat, q,ut alibi dtxim 9 , nihil ad conferuadas res pofieri' 
rativC commendandas comodius eft.Ex.C.Ctefaris atep ex Claudij fe/ 
pulchris tatorum principum, q quide,pculdubio clariuitr. a fuere,nihil 
plus hac tepeftate relitftiiuidemusqfingulos pufllos quadratos lapi/ 

. des bicubitaies,quib 9 eorum nomma Icruetur.Ea qdcrn,ni fallor, no/ 
minis monumeta fi commedata maioribus lapidi'-’ fuiffect , cu exteris 
abrepta ornamemis,etdisfra<Sa iam turti pridem defeciffent. Alibi alta 
uifutitur fepulchra uetuftuTima , quae nemo iiioiarit, fintoperc reti/ 
culato, aut lapide ad alios ufusinurili, ut facile a cusaidomur, manibus- 
fefe uindicarint. Ex quo tllud eft , q? hic monendos. putem eos,qui fua 
uelinr cfleadmodS perpetua.utlapide afiruat non infirmo quidem, fed- 
non adeo eleganti, ut ea quifpiam autfacile cocupifcar,aut leuiter arri/ 
piat.Prs:terea ( p cuiufcp dignitate modum inhis habendti putc,ut etia 
«i regibus profufam impenfats infolentiam uitupere . Et certe portent» 
illa operum, quot fibi Aegyptij aftruxerc,ipfis quo fuperis ingrata de/ 
t citor , quadoqdem iiloru nemo in ia faftuofifiimis fepulchris huatus 
fit, Laudabunt Fort affisalf, ncfiros Hetrufcos quod Aegyptfjsin ma, 
gnificentia operum fimilium non multo cefferint , atc$ mter exteros 
Porfenam , qui quidem £ub urbe Clufio fibifepukhrum condidit lapi; 
de quadrato , in cuius bafi alta pedes 'quinquagenos, labyrinthus 
Fuerit penitus inextricabilis , SCfupra id pyramides furgebant quinqj 
lingulae fingulis angulis , una in medio . Cearum latitudo in 
imo ad pedes fuerit quinos 8C leptuagenos , S(. in earum fum / 
mo aderat orbis aeneus , ex quo pendebant excepta cathenis tinti / 
nabula., quae uento agitata longe fontium referebant.. Idcj in; 
opus infuper quatuoe affurgcbar.t alix pyramides ,, altae pedes 
centenos. St 'in hafce iterato alix , nenmodo uaftitate , uerum etiam 
lineamento incredibiles. Ifta mihi prodigiofa St ad nullos optimos 
«fiis accommodata nequicquam fatis probabantur , Illud Cyri Per 

farusa- 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI ' 

Tarum regis probarunt , enrfij moderationem ommbusuaftiilimoru 
operum taflatijs praeferendam exiftimarunt . Nacf illi quidem apud 
Pafargadas teftudinatum domicilium perpufillum quadrato lapide 
affurgebat porta pufilla uix bipedali. Intuspro regis dignitate aurea 
in urna reconditum Cyri erat corpus. Aediculam hanc nemus ex omi 
pomoru genere colitum circuibat , 8£ late locus uirebst prato irriguo, 
tieqsdeerantrhof3paffira,SC florum copia,omnia odorata, !jta,amce 
na. Conueniebatcf cum his titulus afcripms.Homo ego illefum Cy/ 
rus Cambifis filius, quem meminiftisPcrfis imperium cofiituifle . Non 
eii igitur ut inuideas,q> me hoc habeat domicilium , Sed iam redeo ad 
pyramides ..Pyramidem alrjfortaffis triangulam , reliqui ornes qua/ 
drangulam effecere . Earii placuit altitudo quanta & iatitudo,Laudat 
qui alibi ita duxerit in pyramide lineas ut a ible umbram non excipe, 
reqhaspleriq; ornes quadrato lapide, non nulli etia lateritijs excitarut. 
Columnarum aliae «dificatoriae,quibus paffim in ardi Sieris uteremur, 
aliae fuere amplitudine ad ciuiles aedificandi ullis minimeapt^,fed foiu 
notationis Si pofieritatis gratia excog/tatx.Dehis igitur dicendum. 
Bus partes haelunt„ppodio 5 C crepidine Turgentes ab ipfo pauimemo 
foliadfuntgradus.Ineossraquadrangula.In hacrurfusakcra eminet 
ara,prirua non nihil minor.Tertio loco bafis columna-, raoSt colum/ 
na ipfa,in eam capitulum, extremo loco ita tua fuggefto impolita . SSt- 
qui inter primam atep fecundam aram, qttidpiam ueluti 1 arafiruro fug/ 
gelti loco interpofuerint,qud efletopuscclfiori asm uenuftatc.Iftartfm 
partium omnium lineamenta fumentur , uti in operibus templorum, 
ex diametro imae columna:. Sed bafisillarcubiuaftiffima fient opera, 
unicum tantum habebit, non pluresquales eseterat columnae toros, 
Diiiidctur idcirco bafis craffitudo in partes quincp, duas dabis toro, 
lataltro autem treis.Latafifi amplitudo qiiacgtierms capiet ex diamc/ 
cro columna: dimidia dimidtj quinquies. Ara: autem in quib 9 affricat 
bafis partes habebunt hafce.Supremo Ioco,qcfiplum otitibus debetur 
parttb us, firuflura: profninebit cim atium,in imo quidem aderit fcccL 
Sic enim fimilitudinis gratia appello id ornamentum pcrrctftum aut 
gradibus, aut undula,aut gulula, quodquidem partis alicuiuspropria 
fit bafis . Sed de ara ifliufmcdi nonnulla dicer.daiunt, qexinduitria 
inhunclocum deftinara fuperiori libro prxfcrmifimus , Dixi accidiffe 
utcolumnismurulosfubftinendos ducerent. Cu igitur politis muru/ 
lis itiones expeditiores habere uoluiflcr.t atr.otis reliquis intermedij* 

tantum 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. ny 
tantum ex murulo fub bafibus columnarum reliquerunt, quantum 
ferendis columnis ipfisfufficeret.Idnosficrelidtum aram nucupam 9 . 

Huic murulo luerat ornamentum in fummo dmatium , gulula , aut 

undula,aut quiduis tale. Tum Sc par in imofoccus recondebat. His 

igitur ambobus ornamentis aram incinxere , effecerecj ipfum id cima/ 

tiumadarae ipfius altitudinem ex quinta, aut exfexta . Aram autem 

pofuere craffam nufquam mitius, g ut ad amplitudinem bafis colunx 

relponderet,nequid lataftri fuperaftrudtio in uacuo pederet, Alrj firmi 

tudinis gratia cdtauam lataftri addidere craffitudini murulf.Cxterum 

arui* altitudo,praeter dmatium & foccum,aut fuit par latitudini fux, 

aut feperauit exquinta. Itacp iftiufmodi apud elegantes fuifle tnurulos 

& aras inuemmus.Redeo ad columnam . Sub columnx bafi araftatu De coiurrna 

etur,q adbafimcolumn*(utimoxdiximus)commodisdimenfioni/ itoum. 

bus refpondeat. Huic dmatium erit integrti opus coronae , prxfertim 

Ionie* , cuius menini effe lineamenta haec » Infimo loco gulula , mox 

gradus, poft rudens, poft mutulorum Frons prxtectus, ultimo litpre/ 

no loco undula cu funiculis 8 i nextrulo ordinibus inuerfis, Ara uero 

altera huic fubftituta indem parilibus ducetur lineamentis, ita ut fuper 

tam nihil aftructi pendeat in uacuo . Sed huic ab folo ipfo pauimenti 

aflurgent gradus,aut trds,aut quintj altitudinibus inter (e & retracti/ 

onibus imparibus . Hi uero gradusuna nihil plus g quarta, nihil min 9 

fextam ar*fupraleimpofitxpartem omni altitudine fui adequabunr. 

Inara iftac adaperietur hoftiolum, appingenturcg ornamenta ei aut 
Dorica, aut Ionica , qualia in templis recefuimus.ln altera autem fub/ 
latiore ara tituli afcribentitr,8l exuuiarum congeries afcuJpetur . Stgd 
inter halce duas aras fubmterponetur,altum fiet ex tertia fu* ampiitu/ 
elinis, idejt fpacium occupabunt figna adpacta uti funt plaudentes dej, 
Vidtoria,Gloria,Fama,Copia,& eiufinodi.Fuere qmliipremam a / 
ram cruftarinr *re aurato. Aris abfolutis 5c bafi fupercxcitabit colum 
na, eius proceritas fepries diametrum complebit fui . In fummo fcapo 
columna fi erit amplifiima fiet gracilior, ginirno non plus quam ex 
derima , Incxteris minoribus ea feqttemurqux hbro fuperiore trans 
egimus. Fuere quicoiumnx altitudinem ad pedes cetenos duxerint, 
totam 'og circum afperam fignis & rerum hiftoria coueftitam reddi/ 
derint, introrfufefigradus ad cocleam lcalplerinc,quibus ad fummum 
ufqjconfcendas . !r, columna iftiufmodi capitulum appofucrc Doricg 
amota colli adiedlione fupra fummum capituli operculum in minori/ 

g bus 



Dcm©Ic* 


leonis baptistae albbrti 

fcus colunis trabs fafdx , ccronxff? ornamenta qtiaqj rirculepta im/ 
ponuntur . In maximis auiecolunisiftaptermittentur . Tanro^ enim 
lapida frufia no uippeditarer,necp facile operi fupfiiiuerent. In utrifqj 
fupremo lcco apponet quidp!arn,qcPipm pro bafi fit,in qua ftatua coi 
locet. Id fi forte erit quadrata ara , tunc illa quide fuis angulis folidum 
columnae non excedet * Sinautem eadem erit rotunda, eius amplitudo 
quadrati ifiius lineas non exibit ♦ Statua? magnitudo erat ex tertia fuf 
coluna?«De columnis hadtenus . Admoleqdem (ic lineamenta ucreres 
ducere afljteuere. Primo loco quadrata teploru more exaggerata fur/ 
gebat,indeparies attollebat nihil minus, q exfexta nihil plus. q ex quar 
ta longitudinis areae* Ornamera parieti, aut non nifi in fummo ateg in 
imo,atq? etiam in angulis adigcbantur,aut pra?tcr id adpacfta? p par k/ 
tem columnationes^ minebant , Sed fi non nifi in angulis collinae ap/ 
ponebatur,tunc tetius parietis altitudo pter grad 9 crepidinu diuidebar 
in ptes quatitor,, ex quib 9 dabatur treis columng cum capitulo 3C baffi 
Suprema uero pars unica dabat reliquis ornamentis, hoc eft trabi,fa/ 
fc iae;S£ coronse^Rurfus pars lfiecunicafupremadiuidebatinmodulos 
fexdecim,trabi dabatur moduli quinqt ,fafdae itide quinq?, coronae ctf 
untfula dabatur fex . QcPaurem erat.uib trabe ufep ad crepidinem ag/ 
gerarionisdiuidebatur impartes quincp 8C uiginti,ex qbus tres dabatur 
altitudini capiruli,duae autem. bafi,refiduum inter mediu coplebat colu 
na? logirudo, fiebatq? in angulis * fti ulm odi fi m p er quadra ngul e colum 
nae. Bafis umeo formabat thoro,fkbatq? is ex dimidia toti 9 altitudinis 
bafis . Columna in imo nexrruii loco eadem habebat lineamenta pro/ 
iedturse fui , qualia in Cumroo fcapo latitudo coliinx in his operibus 
fiebat ex quarta fiielogicudinis * Vbi autem refertus erat paries ordine 
colunationis^tuncquginangulis quadrarse aiTidebant colum nx latae 
habebatur ex fu g longitudinis fexta , reliquae uero p parietem colunee 
carCrf^ ornamenta ex replorum Iineameris ducebantur. In ter ha? colu/ 
nationes &j>ximc‘(uperiores,hoc interefi , q? in ilh&ab angulo ad an/ 
guium tota parietis longiaidine,cum in imo bafis tum SC in fummo 
torques 6C nexcrulum columnae fub trabe perducitur . Id non fit ubi 
plures Columnx adpactx^pminent.T ametfi fuerint. qui bafis Jin came/ 
tum elle ifdcroto operi, ueluti. in templis , dreti duxerint. Intra qua, 
drangulum huneparictum ambitum iefe attolfibur rotundum &' con 
ficuum opus emines amplius , q parieresiam pofiti parte dic ir. ari fui 
«uhitominus dimidia, nihilo pia* tertia bis * Eiufq rotundi latitudo tx 

maximo 



CE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. 

tnaxirno litius quadrangulo? are| diametre capiebat nihil minus di mi 
diam,fiihil plusiextam quinquies.Plunrrii quinta occupatur ter,ircra/ 
bart^ rotunda quadraris, & uiciflim fecundo quadraro alterum rcr u/ 
dum qbus dixi rationibus Riperim ponentes ad quartam ufq? afliudii/ 
oncm,& ornabant, quae haeflenus recefuiimis . Non deerant per mole 
ipfam afcefus commodifTimi,& facellorum religiones,^ prafurgeres 
a pariete in prxcelfum columnationes, Spinter columnas {fatuarum 
decus, & tituli aptis locis difpofiti SC collocatu 

De fepukhrorum tituIrs,notis,& fculpturis. Caput. 1 1 1 1. 

S Ed ia uenio ad tirulos.Eorum fuit ufus,& multiplex, 8C uari 9 apud 
ueteres . Non . n. fepuichris folum , l?d & facris aedibus,& priuatis 
etiam domibus habebantur . Infcnbebant inquit Simachus , fafiigijs 
tepli nomina deorum quib 9 dicaflent, noftri faceilis,au,5tquo eflenc 
annom tepore dicata infcribere aflueuerat.Quod mihi uehemerer pia/ 
cet,Et nefit hoc quidc ab re, cum appuliflet Cizycu Crates philofoph* 
atqjpaifim priuatorum aedibus inferiptos -jemculos hofce intienirer. 

Natus Iouis forrifliraus Vir Hercules hic habitabat. Intret hanc demu 
nihil mali,irrifit,fuafirt|: potiusinfcriberent.Hic pauptas habirat.Hac. 
n.onane moftri genus promptius &ualidius abactura qHcra.tIe.Scd j. ?*** 
tituli quidem erunt, aut feripti,' quos epigrammata nuncupabant , aut 0c * lc * a * 
notatifignis&imaginibus. Scpukhr is Plato uerfus non pius quatucr 
feriberent edicebar. Atqui tu media mihifinquit ille) carmen pone colu 
na.Sedbreue, quod currens uector ab urbe legat . Etcerce nimia pro/ 
lixitas curo alibi, tum maximein his perquam odiofa eft.Autf. tan/ Qmenr^e 
dem paulo prolixior eft, omnino ft elegans dictum, habente^ infe tcnhimi 

quod ammum moueat ad pierarem,mifericordiam, ad gratiam, cuod ^ 1 
uelegilfenon peeniteat, Sc mandafle memoriae, S£pronunciafleiu/ 
uer.Laudatur illud Omcnex, Si penfare animas finerenr crudelia fata, 

Penfarem pro re cara Omcnxa libens. Ac nunc quod iuper eft, fugiam 
lucem e£_deefc£, Vtte immatura per Ayga morte icquar. Et alibi* 

Afpicite o Ciues fenis Ennrj imaginis urnair. , Qui ueftrum pin/ 
xit maxima facta patrum Nemo me lachrimis decoret , nec fu / 
nera fletu Faxit , cur «r uolito uiuus per ora uirum.Ad fepulchr» 
eorum , qui apud Thermopylas occidere Laccdirmonfj infcripfe, 
rant. Hofpes nuncia Lacedaemonis , nos his lacere dum eorum iuf/ 

Ta fequimur . Nec£ etiam afpernabVmiir , fi quid habebit lepidita/ 
'tismiraculum ♦ Heus uiator , hiciiir SC uxor non litigant , Quxrcs 

g j qui 



Romanorum 

mos. 


Speculae* 


LEONIS BAPTISTAE ALSERTX 

qui (umus C non dicam * At ehodum ipfa dico,hic Belbius balbus me 
Brebiampcppam nuncupat . Ohe coniunx, etiam defundta garrisc 
Iftiufm odi perplacent. Notas literarum maiores sere inauratas mar/ 
moribus affigebant ♦ Aegypti] fignis utebantur hunc in modum . Na 
oculo deum,uulture naturam, ape regem, cyclo tempus, boue pacem, 
8C ciufmodi ftgnificabar,dicebanu£ quibufc£ fuastih literas notas efle, 
Afutura oliiTijUt earum cognitio penitus pereat , ut apud nos Hetruf/ 
cos euenit . Per Heminam ex oppidorum ruinis 2C buftuari]s defofla 
uidimus fepukhra literis,uti omnes fsbi pfuadebat,infcripta Hetrufcis, 
Earum notae imitantur Graecas, imitant etiam latinas , fed qd moneat 
inrelligit nemo.lracg & exteris fore futurii titeueniat id aeque autumat* 
Suum autem adnotandigenus,quo iftic Aegypti] uterentur toto orbe 
terrarum a peritis uiris, quibus (olis dignifiimse res comunicandj fint 
pfacile poife interprari . Hos pleriqjimitati uaria fepulchris afculpfere. 
Ad fepukhrum Diogenis Cynici columna erat credra, in qua ex pario 
lapide canem impofuerant. Scpulchrum apud Syracufas Archimedis, 
uetuftate neglectum ut uepribus obrutum , fuifej* incognitum ciuibus 
Arpinas Cicero fe inueniUe gloriabatur coietftura ex cylindro Sc fphe/ 
rula , quatnuidifTet infcutptaro eminenti quadam in columna . Ad fe/ 
pulchrum Simandi Egyptiorum regis fculpta eius erat mater faxo 
cubitorum uiginri,tria regia infignia fopra caput geftans,quo oftende/ 
-batfriianr uxorem & matrem fuiffe regis * Sardanapali Affyriorum 
regis ftatuam fepulchro appofuere manus collidentem plaufu,atq? fub 
fcripierat*Tarfum Archileuc^condididie non amplius una. At tu mi 
hofpes agedum comede,&, bibe cumfeftiuitate,iococf?,quadoquidcm 
cxtera,q heminu funt haud quaquam, hocdignafunr., id eft, plaufii. 
Itac^ifhufmodinotis 8C ftgnisilb quidem utebantur. Noftri uero latini 
clanffimoru uirorum gefta exprimere fculpta placuit hdtoria « Hinc 
columnce , hinc arcus triumphales, hinc porticus referti pidta, fculpta 
uehiftoria , Sedin his nonnifi digniffimarum,grauifTimarucg rerum 
uclimmonurnenta mandes. De his hadtenus diximus,Terreftres uias, 
aquarum traiedtiones i](3em gaudebunt rebus , q & uqs tcrreftnbus 
probetur. Sed qn maritimis arq; ndnihil etiam terreftribus uijs fpecula. 
debeatur,deea tran figendum eft. 

De fpecufis 8C earum ornamentis * Caput ♦ V ♦ 

P Rxcipuum adierunt ornamentum fpeculx , ubi aptis locis pofit* 
& lineamentis commodis edudtx fint, Qdfi erunt euam non ranf/ 

fniDCj. 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. II» 

fimae,illj quidem fefe procul uifendaspftabunt cum dignitate.Non tn 
proximam abhinc ad annos ducentos aetatem laudo , quam habuit 
communis quidem morbus turrium aftruendaru etiam minutis in op/ 
pidis . Nemo paterfamilias turre potuiflfe carereuifus eft.Hinc paffim 
filuxiurgebant turrium. Sunt q putent aftromouente etiajn hominu 
animos uariargad annos abhinc ccc.ufqp.cccc, fatus uiguit feruor reli/ 
gionisutnati homines uiderentur non aliam ad rem magis cj adfacras 
sedes aftruendas.Non dico plus. Romae ghosdies,tametfi de numero 
plus parte dimidia corruerint facrafupra duo miliaettam quingenta 
luftrauimus tecta. Aut quid hoc eft,quod uidemus certatimtotam Ita/ 

Jiam innouari: Qiiatas urbes totas afleruliscopadtas pueri uidebam 9 , <, . r 2 k v 

quas nunc marmoreas reddidererRedeo ad fpeculas. Non hxcrefero q> , - . 1 

apud Herodotum legimus, fpeculam fuifle in medio templo ad Baby/ 

Ionem,cuius bafis quaqj uerfus {tadiiim adimpleret integrum,ftru<ftu/ ,l 1S * 
lifcjt confiam odto alteris in alteris fuperim politis . Quod quidc opus 
laudabo in fpcculis . Structura; enim in altum iftic aceruatae ad grana 
atep ad firmitatem faciunt ,.quadoquidem earum tcftudinationibus 
cocatenationes ita interferantur,ut parietes beiliffime cotineamur, Spe/ 
cula erit aut quadrangula,aut rotunda, in utrifeg altitudo latitudini re/ 

Ipondeat ex quota neeeffecfi,. Quadrangula cum gracilis fiitura eft, 
lata fiet ex fexta fux aItitudinis,.rotunda quater habebit diam etrum in 
altitudsne.Craffifljmaqux futura eft,fi erit quadrangula,fiet lata nihil 
plus ejexquarta fux altitudinis,fin rotunda, diametrum habebit ter. 

Craffirudmi parietis fi erit illa quidem ad cubitos alta quadraginta da/ 
bis nihil minus pedes quattior , fui ad cubitos, ufq? fiet quinquaginta,; 
tunc ei pedes dabis quincp,m;p cubitos fexagima, dabis fex, ac deinceps 
pari gradatione profequere , Atqui haec quidem puris , fTmplicibufcjj: 
feculis debentur. Sed fuere, qui fpeculis ad medium altitudinis porti/ 
cum adiecef uit extrmfecam columnis expeditis, 8C fuere, qui porticum 
hanc adcocleam lineam riramduxerint,& fuere,qui totam porticib 5 ,. 
quafi coronis, cinxerint, & qui tota Iculptis animalibus conueftierint.- 
In his columnationum ratio a; caeceris publicis operibus non- deuiabit. 

Verum Iicebitomnia ad graqlitatem deducereprjterpondusaftrutfti/ 
onis. Sed fpeculam qui uolertutuTimara- contra uim tempeftatis, &af/' 
pt.au iucundtflimara facere , fuperadtjcierquadraris rotunda ,.acrur/ 
fits quadrata romndis , deducet tfgradatim opus , ut ex columnarum 
ratione gracilefcat, Defcribam qualem fore decentiffim % arbitrentur. 

g J Pfin/ 



Nodus in ff 
cula, quid. 


LEONIS BAPTISTAE ALBBRTl 

Principio quadrangulas ex arca furget crepidines , earu altitudo capicc 
totiusqaceritatis, q m opere a fummo uertiee 1 ?% ad imum pede futura 
fit decima . Latitudo habebit jfti 9 ipfiuSypccrirans qusrta. Columna?^ 
parietibus ad fingula crepidinis latera bing in medio, & fingulpprc an/ 
gulis appingetur fuis eu ornatnetsdiftindx , uti mox dixim 9 rn fepul/ 
chris.In crepidine iftiufmodi adfiftetquadragulum, uelutifaccllu,cui 9 
amplitudo capiet altitudine crepidinis bis. Altu fiet £q atq? hiu,appin/ 
geturcj? htnccolumng extrinfec 9 , quales in replis diximus tertio gradu. 
Scirem quarto , atef item quinto.Sacella deinceps apponetur rotunda 
Ertn igit rotundafaceila hgc nuero tria ; & ea nes ab arundinibus dudta 
fimibcudine appellabimus nodos,Nodorum igtf (inguloriim altitudo 
fiet quata cuiq; fit latitudo, addita infug latitudinisei 9 ipfi 9 duodecima, 
.qua ptem e fle nobis^p focco uolumus. Latitudo aut ducetur a quadrati 
gulo infimo faceliojqchn prima crepidine conftitutum fit , huncfcilicet 
m modum, Latus enim facelli iftius quadraguliin gtes diuidetur duo/ 
decim,ex his abie&a parte una id q? refiduura fit, dabis^pxiaio primo 
•nodo , Rurfuffl; nodi hinufceprimidiamecrum diuidito in partes iride 
duodedm,e%c] 5 parnbus his nocio fecundo partes dabis undecim, T er 
tiurn uero nodu pari ratione ex fuiundecima graciliore efficies, qfecun 
das* Hac gradatione affequemur id , qcfin-colunis plericp docfti ueteres 
probarunt , ut fit truncum operis imo in pede craffius ex quarta , cj in 
«n uertiee * Nodis columnae cum ornamentis appingentur nihilo plus 
octaua,nihil minus fexta. Tum •&' nodo cuicf atep itidem faccHo aptis 
locis adaperientur feneftroe , dTcaficum ornamentis quasillis debean 
tur.In ferieftraaperHonistiacuum non plus capiet quam dimidium in/ 
rercolumnrj fufiSextue fumrous gradus operis iftacin fpecula,qui qui/ 
dem fupra tertium, quem dixi, nodum apponetur, quadrangulum erit 
opus , SC ft atuetur eius altitudo atq; item latitudo , ut tertiam diam etri 
ipfius fupremi nodi non plus capiaqq bis.Huk ornamento erunt folii 
colum n ce angulares adpacftx pilis, quibus teftudo incumbat. Aderunt 
SC trabs, 3C capitula, & iftiufmodi ornamenra.Sed media parietis iftius 
ipaciafient ueluti in quadriurjs perun . Septimo & ultimo gradu ex/ 
citabitur nudis arcf expeditis columnis-quacf undicj; peruia porticus 
rotunda,Columnarum erit longir do cum ornamentis , quanta SC in 
arca iftacfir diameter , Diameter uero ipfe ex amplitudine facelli fub fc 
itatuti quartam capiet ter . Tedtum imponetur huicipfi columnationi 
circulari iphsericum » Infacdlisuero, qux quidem erunt redtilinea*<3£ 

qua/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. ixo 

quadrangula, furgent in angulis extremis crifbe. Earum crit / pcerita&, 
quata eftfubfecor-ona^fafasqq&T imatrabisaltitudo.PrimomfacdlQ 
quadrangulo , qchn imo fupra crepidinem fitfpacwm medianum, ex 
tota extrinieca fui amplitudine capiet octauam quinquies . Sed apud 
ueteres illud perplacuit regis Ptolomjri ad mlulam Pharum, qui ad 
nocturnos-nauigiorum ufus ignes in fublimi fpecula cofpicuos haberi 
iulTit penfiles,& continuo deambulantes , nequid flamse a longinquo 
fyderaeffe putaretur. Mobiles etiam imagines monftr antes, qua parte 
orbis uentus applicet , qua uc coeli regione fit fol,.& quatum diei pere/ 
gerit iftic pulcherrime facient ad rem.Hacftenus de his-,. 

De urbium uijs dignioribus ♦ Vt portx ,portus , pontes , arcus, 
triuia §C forum exornetur « Caput ♦ VI. 

S Equitur ut intra urbem ingrediamur. Sed fint uice qn cedam muko 
dialiores , quam quidem effe natura fui 8C intra urbem , 5 C extra 
urbem poflunt, uti iimt qux in templum , bafilicam , fpedes culum us 
ducant. De his Igitur prius.Legiraus Heliogabalum latiores di digni/ 
ores huiufmodi uias ftrauilTe faxo Macedonico a tep Porphiritico . Lau/ 
datur apud hiftoricos uia , qua apud Bubalum Aegyptiam urbem 
iretur interqplam . Erarfcnim directa perferum, Sdinftrata lapidibus 
egregqs . Eiuslatitudo plectra implebat quatuor , hinc atq; hinc uaftif 
fime uirebant arbores . Apud Hierofolymam fuiffe refert Anfteus 
arduos per urbe tranfitus elegantes per quos patres,digniroefq? hone/ 
fhus incederent . Id quidem uel ea maximede re , nequid facra ferentes 
profano^ cotacflu polluerentur. CelebrisctiameftapudPlatonem uia 
a.Gnofio in antrum, SC faedium Iouis cuprdlata.Coperio inter c£ teras 
apcFR-oma duas fuiile huius genens uias loge digniffimas admiratioe, 

Vnam a portaad bafdicam u Paul I. ftadia cir citer quincj? . Alteram 
a.pontead bafilicam nfes Petri pedes . M MD* opertam porticu ex 
marmoreis columnis, 5c plumbea tecJura. Ornamenta haecuqshuiuf/ Viarum termi 
modimirifice conucniunt.Sed redeo ad militares. Viarum quidem SC ni porta, 3C- 
ear.um qux extra urbem fmr , SC earum qux intra urbem fint,,. caput portus. 

& quafi terminus quidam eft , terreitribus porta , maritimis , mfi falli 
mur , portus. Ni forte 1 k ea quidem fubterranea , quales Egyptrjs 
Thebis fuiiTe prodicant , ut pereas reges exercitus emitterent, nui 
lo id oppidanorum fennente. Quales etiam apud Peneftrum m 
latio plurimas futile compcrio fu if offas a monte fummo ufq,- ad 

plana. 



Pons. 

Pos Adriani. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
plana miro artificio . In carum una Marium obfidione preflum interi 
tfle feribunt . Ex eo qui uitam fcripfir Apolloni) uiam inueni dignam 
memoratu . Nam Meda inquit mulier apud Babylonem uiam Iapide 
aftru&am,& bitumine perduxit latam fub fluminis alueo, qua ficcoi/ 
retur pede a regia ad alteram domu e regione transfluuium pofitam. 
Sed liceat non omnia Graecis credere hiftoricis « Redeo ad rem. Portae 
ornabuntur non fecus atc£ arcus triumpho^ , de quibus raox dilturi 
fumus « Portum ornabunt produdae circum porticus crepidine hirta 
fpatrjslaxe,3C prominens celebre fpe&atucp templum , 6c pro templo 
fori amplitudo patula, & ipfis in faucibus colofli , quales cum exteris 
in loctsplufculis, tum SC apudRhodum,quo loci Herodem treis ap / 
pofinfleprgdicant.Celcbratur apud hiftoricos moles in Samo ad por 
tum exaggerata quam fuiffe ferunt orgias altam uiginti , dC ad duo in/ 
tra mare ftadia extenfam , Itsq iftaec ornabunt portum , fi fada erunt 
arte eleganti, materia non uulgari , Atqui uiam quidem intra urbem 
praeter id,q>rede cojiftratam, 8C omnino mundi flimamefle oportet 
beilifiime' ornabunt porticus lineamentis pariles,& hinc atef hinemu/ 
tuo coaequata? domus ad lineam 8C hbellam«Sed uici ipfius partes qui/ 
bus egregie ornamenta debeantur funthxc«Pons,triuiu.Spcdaculuni 
uero haud aliud quippiam efl, q forus gradiBus circumfqptus . lncipia 
igitur a ponte, quando ispotiffima efl pars uig. Partes pontis funtpilf, 
arcus, & ir.ftratura. Sunt etiam pontis partes uia media , qua iumenta 
reptant, & hinc atq? hinc decurforia 9 quibus togati uadant,& pro late/ 
ribus fpondx, aliquibus etiam tecftum.QualeRomae ad ponte omnia 
prxftantrffimum Adriani opus dignum memoratu, cuius etiam, ut ita 
loquar,cadaueraipeclabam cum ueneratione.Steter 2 t . n , ilhcredum 
columnis excitatum quadragintaduobus marmoreis opere trabeato, 
tecftura aenea, ornatu mirifico . Pontem aeque arq lata uiam efficiem*. 
Pilae fientinter fe numero SC amplitudine compares . Earu craflitudini 
dabitur apertionis rertia*Prorae in pilis producentur aduerfus uim aq, 
quoad operi dimidiam latitudinem pontis adfjcianr , emergent cf ufqj 
fupent aliti uiones « Puppis itidem aeque producetur,non tame dedece/ 
bit fi quid erit ea quide minus acuminata , &T quafi retunfa. Placebitcj: 
fi ex prora puppi q; anterides firmitudinis gratia ad pontis latera fub/ 
flinenda in altum prxfurgent , quarum craffitudo in imo nihil minus 
occup et latitudinispilf q ternam bis. Arcus apertionum totis extabunt 
capitibus ex aqua . Eorum lineamenta ex Ionica aut potius ex Dorica 

ducentur 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. , w - 

ducentur trabe,fientcp craffiex totius apertiois in m agnis pcntib’ ni: Cq 
minus, qi ex quinta Si decima.Pro fpoda pontis firmitudinis gratia du 
ponentur ad linea 3C libeRam arula: quadrangular,in quibus , etiam fi 
libeat, colunas excites tecfti fugadducendi gratia, Sponda?: erit altitudo 
cum focco & cimatio pedes quatuor.Spatia inter aras complebis pluj/ 
teo. Arulis Sc. pluteo cimatiu erit gulula , aut potius undula per totam 
Ipondf iincam p dudta. Cimatio par imo foccus refpondebtt.Decurlb 
ria q fcdPm media pontis utatn adfpondam mulieru SC peditum grana 
adiecta fint uno atq? item altero adftabunt gradu celfiora , q ipfa iftaec 
uia media,q iumetorum gratia filice infternat.Colunarum altitudo dr '•pj-auitH»» 
ornametis erit quanta Si pontis latitudo.T nuiti Si forum fola difierut 
amplitudine.Pufillum nimiae eft forum, triuiu.iubcbat Plato ad triuiu 
haberent fpatia,ubi nutrices cum pueris couenirent, effenttp una,Cre/ 
do id quidem, quo et pueri ualidiores redderetur ulli au r( hbcrioris,et 
nutrices laudis ftudio effent lautiores , & minus inter tot eius ipfius rei 
oblertiatrices errarent negligentia. Certe ornamento erit , Si triufis,8d 
foro, fi aderit elegans porticus , fub qua patres cofidentes aut mendi/ 
cnt.aut mutua interfe officia pracftolenrur . Adde q> ludibundam SC 
certarem fpattjs laxioribus iuuentutem patrum praefentia ab omni la(/ 
ciuientis aetatisimprob/tate,5C fcurrilitate deterrebit . Forum alludar/ rorum» 
gentarium,aliud olitorium,aliudboarium, alieflignarium , & huiui/ 
thodi, quibus & locus in urbe & propria debentur ornamenta. Sed ar 
gemarium elfe omniu pra-ftantiffirmsm conuenit.Forum Graeci qua/ 
dratum confttuebant.portiribus ampliffimis Si duplicibus circuibSt, 
columnis Si trabibus lapideis ornabant, fupracf in contignationibus 
ambulationes fariebant . Apud noffros Italos fori latitudo ternam bis 
habebat longitudinis, &q> ex uetere inltituto illic gladiatoria munera 
fpectarentur, rariores ad porticum columnae ftatuebantur. Circa cp ad 
porticum argentariae tabernae adigebantur, & fupra in coaxationibus 
meniana. Si quae ad uedtigalia publica feruirent parabannir.Haecilli. 

At nos forum etiam probabimus, cuius area duo compleat ij citata 
porric 9 , quae circa aftruentur certis dimenfiombusad fubdiualem areS 
refpondeant codecet, ne quid aut uaftior appareat, fi depreffa circum/ 
aderunt 3edificia , aut arctior nimium alea aedificiorum fepius acerua/ 
tione. Percommoda erit tediorii altitudo , quae fiat ex tertia latitudinis 
fori, aut nihil minus demum , cp ex duodecima bis. Exaggeratas efle 
porticus utiim ac gnta fuse ipfius latitudinis. Atqui lautudo quidem 

n «ris 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
critica & columnis altitudo Coi u n 2 r io n is t i r. e am e r, t a ex b a fdi ca du c$ 
tur.Sed in his corone, fafc>a,& trabs fimuf parte colnnse captet quinta. 
Quod ii primas in cotignationcs ena alteras fupaftruere,colunationcs 
tuuabir,8ent xllse quide graciiiorcs 5 breuioreiq?c| primg ex quarta, fub 
. tendetur cg aggerationis mftar focc 9 , cuius altitudo capiat aggerationis 

Arcus trium / dimidia.Sed q? forofc£,triuiaq; maiore in modu exornent,runt 

pausiis • arcus ad fauces uiaru flatuti, Eft.n. arcus ueluti ppetuo patens porta, In 

uentura quide arcti arbitror ab his q imperiti prcpagarint.Na hi qui/ 
de,mqutt Tatius , exuetere morepomerm quoq? ampliabant , Qticd 
fecifie Claudium prodicat . Ergo audta urbe antiquas portas utilitatis 
gratia feruandas ducebar cu alias ob res , tum fortaffis etiam ut «fient 
in aduerfis cafibus cotra irrupentium hoftm uim tutiores. Deinceps cp 
op 9 id celeberrimo flaret loco, ea re illic captas ab hofte exuuias,& no* 
tas uicEorix deponebar.Indeceptus ornari arcus eft,adie<ftiq? 8C tituli* 
dC ftatue^Sc' hiftoria. Arcum apnfiime adruemus illic,ubi uia in platea, 
Via regia* aut forti terminabit, & prxfcrtim uia regia.Sic.n. appello ui3 qux in/ 

tra urbe omnium digniffima eft. Atq arc 9 quide non fec 9 atq? pos creis 
hebit itiones peruias, Media qua miles, hinc uero, atq? hinc quib 9 ma/ 
crcs,fuicf? uictore exercitu redeunte ad patrios deos confaiutadoscomi 
tenr,& ouatihus plaudat, ac congratulent. Vbi arcum fdifices areae E/ 
nea,q fecundu uia fit, dimidium habebit a c line£,qu£ qdem trafuerfam 
iiiam a dextris ad finiftra interfeeet. Et iftius trafuerfx linex longitudo 
nihil capiet minus cubitos quinquaginta ♦ Opus hoc maxime ponbu* 
fimileefi.Sed coftatpilis no plus qruor ? agriombus tribus. Ex area? 1 i/ 
nea breuiore, hoc eft,q fecundu uia ed,odtatia ad latus aree-.qcfforiim 
•fpedtet,8£rurfus ad 2 lteru podicum lar areae itide oiftaua relinquetur, 
ut eam occupet arulx,qbus coiunx ad arcus excitabuntur. Areae uero 
altera' linea, quoqplixicr efqhoceff 5 qux trafuerfam ad uia obducitur, 
odo in modulos diuidet,ex quibus duo dabutur apertioni medix,fin/ 
•gulis uero pilis, &C item fmgulis collateralibus apertionibus finguli da/ 
buntur moduli.Pilarum quidem latera mediana,qux ad perpediculu 
ufqj ad medianx ipfius aptionis arcum ferendu tollent modulos fient 
'alta duos,3ddita Sc parte moduli tertia. Eadem erit ratio laterum arto! 
'lendorum m reliquis duabus colla tcrahb 9 apeionib 9 . Ad fua.n . fpatia 
fiurili dimenftone refercnf.T eftudo purjs aptiombus erit fornix. Orna/ 
menta q pilis in fimirao fub arcu, Sc fornice extendentur capi tuiti imi/ 
tabuntur Doricum a fed habebunt lancis , opercuhtg loco coromees 

pro/ 



CE M AEDIFICATORIA LlB. VIII. iii 

prorrrinctcs opere Corinthio,aurcriam Iomco,& fub corona colli in/ 
ftar expeditam habebit fafciam.Subindc,c£ in fusnimscolumnaru fca/ 
pisadiungitur, torque habcbit,atq?nextrulu . Tota lTtarc ornamenta 
timui collecta fiet ex nona altitudinis pii ^.Rurfus ncnaiftec pars in par 
ticulas minutas diuidetnoue , quarufuprcmasqumcf dabis coronae, 
treis dabis fafcix,unam uerodabis torg 8c nextrulo.Inflexa trabs, hoc 
eft , arcus , q pro fronte uergitur craflitudine fui capiet apertionis nihil 
plus duodecima, nihil minus decima . Colum nce cotra medias frontes 
pilaru appingetur legittime arcp expedite , ponenturejt fic,ut ilipremo 
fcapo aequet apertionis uertice, longitudine autem fui diftendem cjtum 
eft aptionis medianae,Iaxitas.Sub columna fubigerur bafis,arulacf,5^ 
foccus , fupratjt columnam capitulum feu Corinthium feu Italicum, 
fupraq; id trabs fafcia dC corona Ionica aut Corinthia.Singuh hec fuis 
aprifq; expedientur lineamentis , de quibus fupra tranfegimus . 

Supra colunationes iftiufmodi excrefcent ale neuiflimifupaftrudti pa/ 
rietis ufep addat opi etia dimidiam eius,q> eft a bafi infima ad extrema 
lineam fae corong. Huis fuperadiedti parietis altitudo in partes diuidec 
undecim. Ex his fuprema dabitur puris coronis nulla, aut fafcia, aut tra 
be fubftituta,& in imo pars una SC dimidia dabitur focco,q quide ha/ 
bebitornametum inuerfam undula externa fuc altitudinis . Statuae in 
capitib 9 trabiu, qui fele ex opere ad columnas prehedendas porrigunt 
expedite locabuntur , habe buntef fub pedib 9 arulam £que craflam, 
ateg coluna in imo eft. Statuarii altitudo teta cu arula ex undecim lftiu f 
modi ptibus parieris iftiuscapiet.uiii.ln fuprema demum operis fpon/ 
da,pferrim qua forufpedteqquadrige, & maiores ftatu^&animStia, 
&C huiufmodi rerum fimulachra difponetur.Eis fubfiirtietur pro focco 
ubi acquiefcant murulustriplo altus^eft operis proxima, SC cotigua 
fub fc corona . Statuarii altitudo q ultimo &fuprcmo iftoin loco ap/ 
ponerur priores, quas columnisimpofueramus,ftaruas excedet nihilo 
plus fexta, nihil minus nona bis. Per frotes pariem locis idoneis tituli 8C 
fculptx hiftorise adcfuftabunrurfpatrjs diffinitis cum circulo,tum 8C 
quadragulo, Irione aure puia ufc|: ad dimidium parietis , m que fornix 
mediana incumbat, hiftoriceab illius medio fupra ponentur bene, ab 
illiusueromedioinfra propter illutatibnesillae quidem non recreha/ 
bebunttir.Pilis pro focco fubfiruetur gradus altus, non plus cubitum 
SC femis,nequid «axis rorarii abrcrgat,fietc£ decuffatus inuerfa undula. 
Vndula ucro fiet ex quarta altitudinis focci.Dehis quocf Ivacftenril'; 

h i Dt 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 


Spc^acuis «ur 
initut a« 


IDe {pectaculis, theatris, & curriculis adornandis, quantacf? {it 
eorum utilitas . Caput ♦ VII* 

\ TEnio adfpedtacula.Epimenidem ferunt eum, qui in fepulchro an / 
V nosfeptem 8C quinquaginta obdormiuerif , cum Athenis locum 
ludorum aftruerent,increpafle ciues dixifiecj?. Ignoraris quidem hic lo/ 
€ 9 quantarii caufa cladium futurus fit,id ubi inrelligeretis,denribusdi{/ 
cerperetur.Et noftros non audeo improbare PontificeSjmoruc^magi 
ftros ,fi confulto Ipedtaculorum ufum prohibuere . Moyfem laudant, 
qui unico in templo gentem omnem (uorum couenirefolennibus, 
comeffationes ftatutis temporibus inter {e cocelebrare inftituit * Quid 
ego huncfpedtaffe aliud dixerim, praeter hoc,ut uellet condias SC com/ 
munioneciuiu mitefeere animos , acq? ad amicitiae frudtum pariores 
red derer Siccenieo maiores noftros non magis feftiuiratis,iucundi/’ 
tarilq? gratia in urbibus fpedtacula conftituiffe , q urilitaris.Et profecto 
fi rem diligenter penfitabimus,muita occurrent cur iterum atq? iterum 
indoleas tam preciarum , unleq? lnftitutum iam tum pridem obfole/ 
uifte.Nam cum {pedt 2 Culorum alia ad obledamenta pacis &odj,alia 
ad ftudia belli 8C negocij comperta fint, in altero quidem certe ingenij, 
menrifq? uigor SC uis excitatur,almirq?,in altero animi, uiriucf robur, 
3C firmitas mirifice adaugetur . In utroq* certa 8C cor.ftas uia ineft,quae 
maiorem in modum ad patriae falutem £C decus faciat . Arcades quod 
effent uita aufteri et duri,quo ciuiu animos mirigarent,ludos inueniflc 
praedicantur , quospoftea qui dira iferint ita animis duruiffe, meminit 
Polybius , ut tota Grarcia exeerabiles haberentur * Sed ludorum alio/ 
quin peruetus memoria eft, uari^faiffe autores perhibentur .Nam 
Dionyfium quidem faltationem SC ludos principio inftituifle ferunt. 
Herculem etiam autorem fuiffe certaminum comperio.Tum agon em 
apud olympum excogitatum,atq?inuentum ab Aetholis 8C Epjispoft 
reditionemaTroiapraedicant. Apud grecos Dionyfium Lenaeum, 
qui primus tragoediarum choros inuenerit, primum etiam &.fpeda/ 
culor» {edes ccnffcruifle referut.In Italia primus L. Mumius theatrale» 
ludos in triumpho aedidit annis ante Neronem principem ducentis, 
migrarutcjjm urbem hiftriones ab Hetrufcis . Equorum certamina i 
Tyrrjs,omnifq? fere ludorum reliqua uarietas ab Afiajextititad Italos 
deportara. Ludos ego bonam illam pofteritatera,quf Ianum fignabat 
in aere , facile crediderim fpedafle ftib fago, aut fub ulmo ftantem.Pri/ 
mus follicitos ( inquit Nafo ) fecifti Romule ludos , Cum iuuit uiduos 

rapta 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. ,a, 

rapta Sabina uiros, Tuncnecp marmoreo pendebant uela theatro. 

Nec fuerant liquido pulpita rubra croco.lHif,quas tulerant nemorofa 
palatiafrodes, Simpliciter pofitoefcarnafine' artefu!t,*n gradibus fedit 
popuIusdecefpitefa<f}is,Qualibethirfiitasfr5detegentecomas,Fcrunt 
tamen Iolaum Iphiclei filium primum infittuifle gradibus excrucias 
(edes in Sardinia infula, cum ab Hercule Thefpiadas accepiffet. Sed ex 
uetere more lignea tum primu fiebant theatra. Quin & ea re incufarut 
Pompeium,q>fpedtaeulifedempofuiffet, non ut ireafubitariis gradi/ 
bus,ud manfuris.Poftea ad id deuenere, utintra urbem theatra maxi/ 
ma haberentur tria, & Sphitheatra cum alia plura, tum id, quod homi 
Eam milia caperet plus.ee. & circum omnium maximum.Ciidta hjc q 
drato lapide, & marmoreis colunis inftgnia . Addeqcfhuiusmoi non 
conteri etiam tgaria fpecftacuia marmore & uirro 8C iignoip copia in / 
credibili exci tarunt.Spectaculum ad id ufep tepus omniti icapaciflimu 
J> bellum Odtauiani arfir apud Placentiam urbem Galliae . Sed de his 
haftenus , Spectaculorum alia ad ocium , alia ad negocium fpectant. 

Coniuncta ocio q oblecftent (iint poetae , mufici,hiftnoncs.Quar uero 
ad rem belli fpcdtanqfunt ludia, pugil , cteftus, iacula,curricula,&fiq 
funt armorum pludia iftiufmodi, quse heri quotannis iubebat Plato, 
q> ad reipu.falutem SC urbis decus mirifice conferanquana i itis deben/ 
tur oga, uarqfqt perinde nomibus nuncupatur.Nam cum Cnt quidem Theatra, 
alia tn qbus poetf, comici tragici SC eiufmodi uerfentur,hjc nos theatra 
dignitatis gratia appellabimus . Alia uero in quibus ingenua iuuentus 
eurriculis,biga,quadrigaue exerceatur, hic Circus appellabitur . Alia 
demfi in quibus uenationes codufis feris habeantur , hoc Amphithea/ 
trum dicetur . S pedta cula fermae omia ftrudea cornibus ad bellum aci? 
imitantur, conflant cp area mediana , in qua ludiones,pugiks,iuga,& 
eiufmodi exerceatur, & gradationibus, in quib 9 Ipedtatores cofidcant, 
fed differunt lineamento arex.Nam exhisidquide, cuius forma fene/ 
fceti lunae fimilis eft theatrum nuncupatur. Cum autem in oblongum 
cornibus protendetur , ea re Circus dicetur , cp in eo, & bigae, & qua/ 
drigx" metas certando dreuant . Atqui in his quocp certamen naualc 
habebatur aqua immiffa alibi ex nuo, alibi ex aquae dudtu. Sunt qui 
dicant ueteres inter enfes SC flumina tali fefe ludo folitos exerceri, eacp re 
Circenfes nominatos. Et ludorum iflorum fuifle Monagu,nefcio que, 
apudHelidem Afix inuentorem . Quae uero duobus theatris iundtis Circen&s ludi 
fforihus codudebatur, cauti nuncupabant , qcfipfum opus Arophi / 

b j theatrum 


Spedtacula 

duplicia funt. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTi 1 * 

theatrum dicitur. Spectaculis in primis loca pera faluberrima captetur 
opus eft,ncqd aure Se Toles, cgteraue,q primo reeeTuimus libro, eff en/ 
dat,SC pTernm thcatrC^qcfVnefe Augufto poetas, 8C umbratilcs,lcuefc£ 
animorum delitias qrat populus omind effe afole auerTum,atC£ cbte/ 
tftum oportet.Na intra ftructurg ambitu circumimpreffus radius cor/ 
pora excoqueret, SC humorib 9 inferuefadtis facile in n: orbos incideret. 
Sonorus etia fir locus neceiTe cff,& minimefurdus , & habeat conuenit 
porticus, aut iunctas opcri^auqpximas^busTeTe a repetinis imbribus 
tepeftateT^ recipiat. Piaro theatri Tede^bauttinterurfce,equoru curri/ 
cula extra urbem .Theatr i partes hgfunt, expeditu Tinus arex medianae 
fub duialis,rircuc£ aream hac fubfelliorum gradationes, 8Cjp faucibus 
exaggeratum opus pulpit!,tjbi q ad fabula pertineat coaptentur . Et in 
fupremo ambitu porticus 8C te<fta,qbus uox diffuTa connneatur,fiatc$ 
Grxca theatra fononor.Sed theatra Gr^ca i Latinis differebant ea re,q? illi choros 8C 
a Latinis difFe/ Tc^nicosTakatoresmcdiamarea pducentes pulpito indigebat minore, 
runc* noTtri q? toris ludionib* fabula agerent in pulpito.Id ea de re habere lax 

tus uoluercjn hocomes couenere, utprincipio heroicydu in area circu 
fcriberent , hcmicycliq; cornua^p ducerent * Sed ita alij redis lineis,alrj 
flexis, Qui rectis utebatur lineiSjCas^p ducebant ceqdiTtantes inter Te uTcg 
adderet cornib 0 hemicyli quarum eiTer diametri quarta. Qui uero flex/ 
is urebant lineis,ilh quidc integru perTcribant circulum , ex c£ integro 
cycli ambitu quartam partem adimebant . Quod igitur refiduum efle 
theatro relinquant ♦ PoGti^ 2 rex limitib^ grsdatioes fubTdhci^ expe/ 
. diebant.Prmcipioftatuebatqeffe altas gradarioesuellcnt.ex earum c|j 
altitudine quantum fpacrj in imo edent occupatura? diffiniebanr.Thea 
ira pleriqj omnes alta efficiebant,§tum effer area mediana. Deprefliori 
bus. n. theatris compertu habebant uoces dilabi atq? euanefcerc,palns 
roborari,& duris exaudiri.Sed inter elegantes ffiere qui iftiusarese par 
tem quinta dederint altitudini theatri quater . Ex ilta totius operis alti/ 
tudine nufij occuparunt gradationes minus, cp dimidiam, aurplus,cgj 
ternam bis.GradibusTubTelliorum a!Tj dedere latitudini dimidiam alti 
tudinis b:s , ali] dedere latitudinis quintam altitudini bis. Nos id opus 
defcribemus,q? em ni ex parte fore abToluriffimum,& probanffimum 
arbitramur. Fundamenta. n. extrema gradationum, hoc cfi^parietum^ 
quibus definarfupremus conTcenTusgradanonum lacietur tam loge i 
centro hemicycli,quanru erit lpTais areg medianae femidiameter, addita 
parte ipfus illius tertia , Primi ad cofccndendum non ab Tolo arex me/ 

dianae 



DE RE AEDIFICATORIA LIB.VIII. U4 

dianf inchoabuntur,fed lllicad priraajhoceftjad infima gradationum 
initia maximis in theatris extolletur altus paries ex nona femidiametri 
arcoe mediane, ut indeinchoances gradus fcffionu confcendat,inmino 
ribus uero extolletur pedes nihil minus feptem . Gradus ifti coftituen/ 
tur alti pedem unum 8C fenus, lari quoq; & femis pedes binos . Sed 
gradibus teitudinabuntur iriones compares, & comcderatae dircdtae g 
fimin aream mediana , gtim ut inde fupremas gradationes cofcendas, 
eruntq? numero ex laxirate, quoad eas theatri amplitudo poftulant. 
Sed ex his feptem crut itiones primarie in cerrum directa*, atqs omnino 
expeditae, & diitabunt earum ingreilus inter fc paribus interuallis, ca / x 
rumcj? irionum una erit exteris apertior in medio hemicycli ambitu co 
fticuta* Qua ego apertione regiam nuncupo,q? per eam regia pduca/ 
tur uia, Vnacf;item itio ad caput diametri dextrum,aitera adfmiftrum. 
Binae autem fubinde hinc, 8C contra bina’ alterae hinc per heimcyclum 
intermediseitiones conftituentur.Inter hsfce quidem etiam alrj meatus 
habebuntur quales, & qmultoa theatri ambitus parietur *T otas grada 
tiones fubfelliorum uercrcs in maximis theatris diukiebant in partes 
treis, rircuducebancq; Gngulis diuifionibus gradum illic duplo caereri* 
latiorem , .qui quidem fuperiores gradus ab inferioribus , quaftmter/ 
ie&a circuitionis areola diffepararet.In halce igitur , urfic eas appelle, 
perfedtiones confcenfus per flibteftudinata gradationum ccBuebant, 
Aducrri afiqbus in theatris pclaros architectos,^ bene' confulcos artifi 
cesprouidiffe, ut adfingulas primarias itiones aduiebe effenthme st c$ 
hincfcalae inte{hnse,quarum altera cupidiores Sc agiliores hirto etfcfu 
no afcenfu conrinuatisgradibusin altu conuolarenr. Aliae uero icalae 
caftigariores paterent , haberenrq* areas interiedeas 3c refractiones qui/ 
bus matronce £>C grand^eui fefc lento ferrent gradu , atcf inter confccn/ 
dendum interquiefecrent . Haec de gradationibus . Caecer um pro fau/ 
cibus theatri coaptabantur exaggerata ipacia , qloa uerfarentur per/ 
fonati,quifabulam agerent , dC quibus erat in locis confuctudo,ut pa/ 
tres, &f. magiftratus certo , &C digmffimo loco fegregau 3 plebe con 
. fiderent , puta ipfa in area mediana fubfellrjspofris ornatu eleganti*. 
Fiebat tum quidem pulpitum tam amplum , ut in co ludiones , 3C 
fnufici,& qui choros agerent, multo maiorem non defiderarene,. 

. Eius ipfius pulpiti arca ad centrum ufq: hemicycli fefe proferebat ,, 
«aggerabatur pedes non plus quinc£ quo lenatores cx plano geftas- 

9mna: 


LEONIS BAPTISTAE ATBERTI 

OKtnes artificum belliffime confpedtarent. Qu>b® uero ex ufu no uenie 
bit.utarea mediana togatis occuparet,fedtotafaltator:b 9 et concinent 
tibus concederetur , pulpiti area fiebat pufiliior . Verum celfius exag/ 
gerabatur ufc£ interdum ad cubitos fex. Atqui ornabatur quidem haec 
pars mutnfcjt columnis, 8 f conngnationibus alteris in alteram politis» 
ex domorum imitat/one,habebatc£ aptis locis fores, ualuafcp unS me/ 
dianam,ueluti regiam Ornatu teploruro,&in,pximo alias, quib* pro/ 
fornici adlores progrediendi , &fefe recipiendi adttushaberenqprout 
fabularum adtus poftularet . Circp in theatro triplex poetarum genu* 
uerfaretur.T ragicum, qui tyranorum miferias redtarent.Comicum, 
9 patrum familias curas, &follicitudimes explicarem, Satyricum , qui 
ruris amcenitates,paftoriicji amores cantarent, non deerat ubi uerfatili 
machinae ueftigiofros porrigeretur expicSus, et appareretfeu atrium» 
feu cafa,feu etiam fylua, prout ijs condicerent,fabulifqj agerentur »lsa<& 
SC area , & gradationes , S C artificum foenicorum pulpita erant ifiiul/ 
modi.Vnam ex primarrjs in theatro partibus uocum & fonorum co/ 
firmandorum gratia inuentam, diximus effeporttcum.Hsecfupreniis 
erat pofita gradationibus 8C agrionibus colunationum fpedfabatareS 
Qua ratione theatri medianam. De hac dicendum eft.A philolbphis.n.fic accegant. 
Theatra in aere percuffu uocts, 8 Cfonitus fradiioe moueri orbibus , nonfecus,atcg 

cyclum dudta. aqua in cyclos moueatur cu quidpiam repente emerferit,intelligebatcg 
uelun in cithara, 6 C ueluti in conuallibus,prslertim nemoro(ts,fcn5 cjr, 
uocemcj multo reddi fononorem SC dariorem,ubi tumefcetes{utitc 
loquar)motionum orbes quidpiam offendennt,quod a cenrro exeun/ 
tes,ueluti imtruffam ad parietem pilam fiitar,atqt ab ferepellat.Exqua 
reiedlione orbes illi fpiffiores,confirrearioreicjj reddantur . Hinc igitur 
moti theatra principio ad cyclum effe ducenda inftmierunt. Et ne quid 
uox interea offenderet , quo' minus libero fluxu fuprema theatri corni/ 
peret,gradus ita pofuere, ut eorum porredtos angulos omnes eadem 
re<$a linea contegerer,fupremocgin loco gradationum , quod maiore 
iri modum conferret , porticum adiunxerefpedtantem ( ut dixi)aream 
medianam theatrijCuiusfrosapmionib 9 effetprorfusexpeditiffitnus, 
Pofiica uero eius porticus pars contra apertiones intercolumniorum 
penitus effit obciuft pariete perpetuo Tum & quafi pro locco opis fufe 
-columnationibus edam Ipodam fubtxatabanr,qud extumefcentcs u» 
cum orbes concogeremur,qs quidem ex porticu dcfatusillac aer n o]/ 
liffime exciperet, integra/if pleno appulfu non reuibraret ,"fed potiti* 

re/ 



DE RE AEDIFICATORIA LTB. VIII. ,%f 

fefirmam. Adijdebantip pterea, cu umbr£ fouedj caufa, tu & uccun» 
grana fiignetgariumuelum,p coelo theatri, qcfquide ftelhscircualla/ 
queatum, diftentumcg umbra fui exfubiimi aream medianam una, 8C 
gradationes, &fpedtantescoogiret.Atc[ habebat ifta quidem porticus Porticus in 
plurimu artifici), NanKpifti* unius fubftinedx gratia fub ea fubfiitue/ Theatro 
bantur alig, 3C columnatioes , & porticus in exteriorem theatri partem 
pateteSjfiebantvq? in maximis theatris duplices,ne forte fiqn imber neto 
acriore ablus,S£ tepefias infurgeret g eas porticus perambulares afper/ 
gerent. Erantcpagoones,8c columnatioes primis lftiuitnodifubftitutis 
poracib 9 ,non qles in teplis recenfutmus,aut in bafilicis, fid oge fohdo 
& pariete firmifilmo duiSislineametis exarcu triumphoru.De his igir 
inferiorib 9 qiupremaru caufafiant, prius dicendum eft. Apertionum 
in hisporridbus talis eft ratio, ut cotra fmgulas itioes, quibus petas are2 
mediana theatri lingula» obijciatur agtiones.TC apertioes has etia ali£ 

«ertis ordinib’ comitentur necefle elt.Singulafcp apertiones couenii alti 
tudine.latitudine, oranibufcjs denicp lineametis , SC ornamentis inter fe 
alter x alteris refpodeanf. Etia oportet ut peruia logitu ditiis laxitas per 
ipam porticu fit quantu eft apertionis uacuu inter pilas. Couenit etiam 
pilae ipfx t&c m urales fint ex dimidia uacui fux apertionis. Qiiasoes 
resfolertiinduftria diligentiffirnecurafle offici) eft . Cxteru columna», 
no uti in arcubustriuphahhus extates expeditx, fed,p mtdtjs fioybus 
pilaru adpadtx apponent, fubftitueturcp arulae collinis ex fexta alritu/ 
dinis columnationis,Gxtera fequetur ornameta uti in teplis, Altitudo 
uerocS totis ornametis columna^, SC coronae fiet ex dimidia perpedi/ 
culi intimarum gradationii.Itacj duos habebit ordines iftiufmod colu 
natisnu extrmfecaru,quaru fecuda teftudmatio fumroa aequabit alti/ 
tudirse gradaticnu,ad § quidem altitudine ex libella coaequabitur etia 
pauimetum porticus eius, q dixi introrfum area lpectare , medianam 
theatri Imeamentu arete theatri imitatur ueftigiuperffum pede equino. 

His peratftisfubaftitueffupma porticus.Eiusfrons atep celunatio, rio, 
uri fiib fefubftituta, quas recefuimus , ab extrinfeco recipient lumina, 
fed cotra,uti de ea prius diximus,fpedtabit aream mediana theatri,hoc 
opus,nos cu ea re fiat, ne uoces dilabatur , fcd cocogantur, pleniorefqt 
remittatur, circuuallationem appellabimus.Huiuscircuuallationisalti 
tudoter capiet dimidia altitudinis primae colunattonis extrinfecx par/ 
tes quidem habebit hafce.Parietem colunisfubftitutum,hancnospar/ 
tem fuggeftu appellabimus , SC capiet is paries ex tota drucuallationis 

i alti/ 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTf 

altitudine,^ afupremisgradib 9 theatri adfui tedci operimctafir inihea 
tris maximis nihil piustertia^in roinorib* nihd min ' quarta. In hocpa 
riete ftabut colunae fuperinftitute,# capiet logitudinefui cum bafibus, 
cap itulifqfrantu ex tota altitudine circuuallatioms, quarum eius ipfuis 
dimidia.Hafce fupra colunas ueniet ornameta,& una qcfbafilicasurd/ 
tetur,pfurgct aiamentu parietis fuper colunas lnducfti . Qui quidepa/ 
ries fexra libi tonus drcuuallationisptem refiduam occupet altitudine» 
Colung iftic erut expedit fducftis Itneametis earum ex baftlica. Numero 
arquabuc colunas, q m porticu cxtrinfeca adpadtae finqincj; radijs eifde 
ffatuetur.Radios appello redtas lineas diuftas a cetro theatri adfingulas 
colunas extcriores.ln pariete aute circuu 2 i]ationis,cj collinis fufcftitut* 
fit, que eundem fuggeftu appellam 9 ,adaperietur uada infimis itionibus 
in theatro ad perpediculum refpodentia,aptifc£ iftiufmodi 8C parilibus 
locis formabuntur fcafi,quibus fi libeat ornea uafa inuerfa pendeaf, ut 
coru percuflu uox cu eo appuleritreddatfoncrior.HiciUa Vitruurj no 
^pfequar, q ex muficoi $2 partionib 9 fumpta,ad quortt rationes p thea/ 
cru difpom preopiebat uafa,q principales,5£ B>edias,& fuperexcelletes 
uoces atq? cofonanres referre t,didtu quid? res perfacilis,fed qua id afle/ 
quircin promptu fit, n ou ere experti. Mi tid tn nonafpcrnabimurjqcPeti 
am Ariltoteli perfuad et , uafa quoeuis uacua etia 8C puteos conferre ut 
refonet uox. Redeo ad porticuipfam circuuallationis.Haec quidepor/ 
ticus pariete habet poftietr integr5,q quidem tota uallatio circuclaudir*. 
nequid eo appulfse uoces effundatur. Ad cuius parietis cunm extimam 
Theatri, q ad uenientesfpectet appingetur ornamenta colunarum nu/ 
mero,altJtudme, S( perpendiculis , & iftiufmodi partib 9 refpondentes 
fu biti tutis collino non i b us, q, fub fe in portidb 9 ^ fronte flmt. Ex his q 
dicta funtin proptu eftqbus in rebus Theatra maxima differanr a mf/ 
norib 9 .Naq; in ilhs quidem extrinffca porticus in imo dupla eft,in his 
aut efunpla. Rurfus in illis non nifi fecuda porticus cxmnfcca operi af/ 
toIlit,in his etiam tertia imponit.Hoc etiam differunt , q? aliquibus in 
theatris pufiliis no intima porticus adhibetur, fed folo pariete 3C coro/ 
nis circiiuallatio a%uitur,ut habeat iftic uim coronor ad uoces firman 
das, quale in maximo theatro habet circum naliano, 8C eius porticus. 
In maximis uero aliquibus theatris fuperna lftarc ipfa porticus pofita 
duplex efLCcererum theatris pro tecfto fubdmalia pauimenta crufiarur 
feftigiant^,ita ut ftillicidia in gradanones^cliuentur.Sed comceptaru 
pluuiaru nuuli g impluuia mter angulos panctu forbenturj occumfq? 

fiftulis 



T3E RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. ii s 

fiftulisde ttiittutur in caecas cloacas,Orca fummS cxtrinfeca theatri co/ 
ronjfedes,& mutuli coaptatur , quibus sci 'udos publicos ornandos 
nauales mali inftituti funiculos, & iorameta fuperextenftucli excipiant 
atqt c6tmeatit,Sed cu tanta moles ftrudturaf fit ad iuftam altitudine tcl/ 
leda craifitudo idcirco pietis oneri ferede apte finieda eft. Fiet ergo ex 
tremuspartes primis columnationibus craffus ex pte quinta, & decima 
tonus future altitudrnisoperis, Interftituttis uero inter ambas porticus 
paries, qui alteram ab altera porticu fcparet,cu erunt porticus duplices 
cedet exteriori exqta. Deinceps qui parietes his fuperex citabuntur ce/ . 
dent fuis inftrioribusexcraffitudinis eorum duodecima. 

De amphitfieatro,circo,alribulatiombus,ftat!onibus,& minoru 
iudicum litigiofis porticibus,earumcp ornamentis. Caput.VllI 

H Actenus de his dixim 9 theatris , fequit ut circum & amphitheatra Circus, Am/ 
explicem ? .Iftiufmodioirua ex theatris emanarunt.Na eft quidem Phithcatrutn» 
arcus ml fere aliud, g theatrumjsdudtis cornibus in extefum lineis aej/ 
diftatibus,fed porticus admetas no habet natura ftii. Amphitheatrum 
uero duobus coftat theatris itidtis gradationum cornibus inter fe am, 
bitu ppetuo.In hocep differunt,< 2 > eft quide theatrum, ucluri parsarty 
phitheatn dimidia .Differut etia,f}> arca habet amphitheatrum media 
nam uaciram pulpitis famicis, atep penitus expeditam. In certeris uero 
praefertim gradatione, ateg etiam porticu itiombulcg eiufmodi co nue/ 
hiurst. Amphitheatrum ucnarionurn gratia in primis politum interpre 
-tarour.eacp de replcauiffe rotSda facere, q illiccoclufa,& uexata fira , 
cii nuiS imieniretangulu tibi fefe reriperct , promptius iconcertatibus 
jpmoueretur.Ed enim immittebatur q miris modis corra bduasferorif 
fimas decertarct.Intra qs alii faltu , & hafte adminiculo obriuir. taura 
iefem altum attollentes fallebant . Airj armatura exfiiroulis canarum 
induti fefe ultro uriis attrediados pbebat, Altj arca oftichs guia crebris 
flexionibus fefe fubterducetcs leone irritabSf. Alrjpalho & malleo fer/ 
reo conf.fi/nfultabant. Dcnicp fiquid cuiqt , aut ex/ngenio muentum 
sd fallendum , aut cx animi , uirium cgfirmitare aderat pra fiantioe ad 
fubeundum in medio periclitabantur , prout , cu.fq: aut pramia,atit 
laudem appetedaro mftituiffct.Compeno etiam in theatris ateg amphi 
theatris foliros prinapes populo fpargere petra , & demiuere aui / 
culas, quibus raptorum rixat pueriles excitarentur , Amphitheatrf 
area mediana & fi a duobus lundtis theatris circum ual lerur , non ea tn 
re penitus abiongafieqqtFfi erctfi producfta atuborum theatrorum bra ! 

i l chia 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

chia in opus uemrent.Sed habebit latitudinis Irnea certa rarioc dudtam 
exarexlogitudtne.Fuereapud maiores q ocftauam logitudinis dede/ 
rintlantudinifqDties.Fyere SC qui tertia latitudinis dederint longitudini 
qter.Cgtera.pfecuti funtutiin theatris. Na circu quide extrinfeca por/ 
ticus,5£ ir fuprenia iride gradanone porticus, q eadem circuuallatione 
appellauiinus,adhibita eft.Stquit Circus. Hunc,ex cceleftiu imitatione 
infhtutu referut.Na ei quide a domiciliis cceliquoq?. xij.adefTc oftiorfi 
ingrelTus,ex planetae numero.vipimpofitas habere infignes metas,rer 
mmofc^,ad oriete adefTe,atc|? ad occidente logo inter fe tractu diftates, 
q? bigx , SC quadrige per media circi rpacia,un fol,uti u« luna per Zo / 
diacuL^difcurretes certer, exc£ horarum numero miffilibus perfici qua/ 
tuor 8t uiginti . Certatesitidc qtuor fecerniclafTib*,& fuu lingulis ad/ 
cffe uefhb 9 colore,uirentem,cj herbidu anni tepus rofeu, q f ftatis igni/ 
tum aere,album,q expallefcente autumnu,fufcCT,quo trifte hyeme fi/ 
gnificaret. Ad circos area mediana erat, no expedita uti amphitheatro, 
necg uti in theatrisoccupata pulpitis.fed g linea longitudinis , q in duo 
CJrricuia,hoceft,in duo media latitudine areg diuideret,aptis locis me 
tx excitabatur,quas ccrcates,feu quadrupedes, feu uiri circuirer . Metx 
aute erant primarix treis , eag» medianaerat omniu dignilTima, eratcjs 
quadragula,&,pcera,{en{ 2 m graahfces.Eac£ re,q? itagracilifcat,obeli 
feu nucupabant.Duxrehqux metx erat autcoloffi, aut crift£ lapideae 
furgentib 9 in altu rofms^put eas artifices ad uenuftate, gratiam defor/ 
Circus maxiV ma ^ nt *^ ntcr utrafqjhinc bin£ atc£ hinc itidc binx feu colun£,feu mino 
mug * res metx interponebatur.Romx circu maximucoper io apdPhiftoricos 

logum tria fuilTe itadia,)atu unu,is hac etate dirut 9 eft, SC qlis fuerit ne 
niinima quide apparet coiedtura.Sed alibi cx dimefiombus operum fic 
comperio.Afflieffe uetcresarea cira mediana facere Iatairqnihil minus 
cubitos fexac^nta, longa uero qad latitudine caperet fepties . Latitudo 
in gtes diaidebatur gemmas coxqles, linea cf m longu,pduc€batur,m 
qua metx co intuerentur fic JNa eam ipfam longitudine diuidebanr in g 
tes feptem,unam dabant anfracaii,q ex dextrocurriculi fpacio in fini / 
ftrum curriculum certatores^pp ter meta ultimainuergertnr.Danccps 
uero alias metas per eadem lineam ita difponebanr,ut per logitudmem 
circi xquis inter fefpacrjs diftarenr,& caperent totius longitudinis fept» 
mam quinquies ♦. Ducebarurq; meta ad metam , ueluti crepido 
alta pedes nihil minus fex *. Duo ilia hinc $C hinc curriculi fp acia ita di/ 
fcriminas > utfiueiuga:i > fiuefingularesequi certantes declinarent illi q / 

dem 



DE RE AEDIFICATORIA Life. VIII. 117 

dem quo tranluerlum flecterent non haberem. Adiungcbaturcjlateri/ 

bus arci hinc atq; hinc gradationes nihil plus,q ex quinta, nihil minus 

c| ex fexta tonus latitudinis arej mediane, Et gradus earum a crepidine 

inchoabant , uti in amphitheatris fpectato^ gratia , ne q> in fe a beftijs 

periculum incurreret.Inter publica etiam opera funt ambulationes, q/ 

bus iuuentus pila,faltu,& armis tradadis exerceatur.Patres aute deam 

bulatione,autfi ualitudinarij fint geftatioe reconfirmentur . Sub diuo, 

aiebat Celfus phyficus, commodi’ exercemur, q in umbra, fcd q com/ Sub diuo com 

modius etiam umbraidpoffent porticus adiSgebantur,quibus aream modius exerce 

circumcluderet. Aream c^ipfam alrj marmoribus &teffe]lato snfter/ inur, quam m 

nebat, alq uiridStiaobqciebantafpedui,cop!cbanrcj; roinhopunipero, umbra. 

citro, 5C cypanffo. Huic ogt porticus a tribus latenbuserant fimplices 

& admodu ampbe.ut porticibus foriadderct nona bis.Quarto autem 

alatere,q>mer!diefpedaret,portiatsfiebaElongeTpatioftffima,&'du/ 

pia . Pro frotehebat colunas Doricas altas ex altitudine portic 5 -. Colit 

nas anteriores , quibus porticus anterior ab interiore difcrtminaretur, 

celfiores facere iubebat,q primarias ex quinta ferendi columnas , ac dif 

pluuiandi tedi gratia. EaJjj nimirum de re fieri ea docuit Ionicas, cp na/ 

tura ft celfiores Ionicae fint,q Doricar . Sed non uideo in his porticibus 

cur coelum tedi coaequatum utrincp ad libella feciffe non liceat, adgra/ 

tiam certecondiceret. At m utnlcj columnationibus crafiitudo colum 

naru fic finiebatur. Na in Doricis quide.lmoe columna; craflitudo alti/ 

rudmis fuj integro cu capitulo & bafi quintamdecima bis.ln Ionias au 

tem atq; Corinthrjsdabatur eraflitudini columna; in imo una exodo 

SC dimidia partihus,quas integer columnae truncus caperet, extera dif 

finiebantur uri in templis , adiungebanrurcjf extremo parieti porticus 

perqdignifllmce feffiones, cibus togati SCphilofophantes digniflimis -* 

dc rebus dilputarent. Sed ex his erant feffiones ahee xfiiu3e,3liae bruni a 

Ics. Nam qua parte boreas,-aquiio ue perflarer, affluas adhibebam. 

Brumalibus autem Ioles Icetiffimos captabant immuces uenns.Eare 
brumales conclufe integris aditabant lateribus, crfiiuee fublato pariete 
hinc atq? hinc , q tecta fubftir.erennir,aduerfusuero boream extabant 
feneftris uel potius coKinatione propatulae, mare,roontes,lacum,& qs- 
uisamcenitates liberrime Ipeciantcs , qtumcjj poterant luminis adn.it/ 
tetes. Ai dextram autem am bulationis porneii , atq; itidem ad fimftral 
admngebantur iride alie fefliorves ab extrinlecis uemis arcuucrje.qux’ 
folemmatutinumpoftmcridianuc^fufciperentexcceloaiecenKdianj. 

t j Sefli/ 



LEONftS BAPTISTAE ALEERT! 

Sefftomim quide iftarum lineamenta erant uaria.Namcj? aliae produce 
bantur adhernicyclum,ali5! ad reefias lineas, utraecp ad arean &' per/ 
ticum aptis rdpondebant dimenfiontbifs. Latitudo operis totius dimt 
dium habebat longitudinis, Diuidebatur latitudo in ptes odte,daban/ 
turcf areae medianoefubdiuali fex, porticibus autem fingulisfinguloe. 
Vbi aute feflione ad hemkydum producebant , tunc eius diameter bis 
cjntam partem areae fubdiualis capkbat.Sed paries pofticus ir. porticu 
fiebat adfeffionem ipfam peruius apertionibus ♦ Altitudo hemicydi 
iftius feflionis in maximis operibus tanta erat, quanta St latitudo . At 
in minoribus habebat quartam latitudinis nihil minus quinquies.Su/ ' 
pra tedtum portktrs ad frontem hemicydi & leffionis apertiones fene/ 
ftrarum eminebant , quibus intra hemkydum foles exciperentur,at££ 
locus abunde illuftrarctur. Sin autem quadrangula feffiones adiunge/ 
bantur , tunc fiebant duplo latiores qi porticus, St longitudini quocf? * 
. dabatur duplex latitudo fui. Longitudinem i{ticappello,quaefecundu ; 
Porticus ungi/ porticum extenditur. Ergo mgredientibusinfeiTionem eius longitudo 
ofa minorum ^dextris protenditur adfiniftramadextrisin finifiram fit . Eft etiam 
iudic uta. incer publica opera porticus litigiofa minorum nidicum quam fic effi/ 

ciebanr.Earum amplitudo pro urbis 8C loci dignitatehabebatur mini/ 
me modica , erantq? ad porticum iunctx cellae in ordinem contiguae 
quibus de confidentium arbitrio negocia finirentur. Qua* hactenus di 
xi maxime publica efle uidebant.q> in his et plepei et patricij pafiim,ac 
libere comianirent.Sedfuntquoq; publica nonnulla, quae non nifipri/ : 
jnarrjs ouibus , St publicum negocium gerentibus , uti eft comiaum, 
curia,fenatufq;.De his nobis dicendum eft. 

De Comitiorum,Senatufq? curqs adornandis. Vrbes Iuds,nata/ • 
torqs,hbris,bihliothecis,fchoIis,{tabulis, nauiurr. ftatiombus, 
nec non inftrumenris mathematicis exornati ♦ Caput. IX. 

P Lato comitium haberi templo fiat nebat. Romae comitiorum pro/ 
priuseratdicatus locus . Apud Cerauniam confitusarbcribu* 
lucus Ioui dicatus aderat , quo loci Achaei de republica confulaturi 
conuenirent. Aliae perpluresciuitates medio inforo confukbatiRoma 
ms fen3tura cogere mfi augurato loco non licebat , 8t maxime templis ; 
conuenieb.mt . Pofiea curias habuere, curias duorum efiegenerum 
aiebat Varro , alteram ubi rem facerdotes curarent diuinam , alterant 
ubi fenatus humanas moderaretur , Quid autem cuiq; proprium fit, 
mhil habeo ccrci # fedfie poffumus interpretari, hac templo, ilia bafihc£* 

fi/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. 113 

imuliorem futuram rlTe. Erit igitur facerdotum curia teftudinata,fena/ 

toria uero curia opta contignatione. In utrifq; rogari colultatores uer/ 

ba habituri furit, uocum idcirco ratio habenda. Adefie ea dc re opor/ 

tet quod uocem non linat altius diffluere , 8£maximein tefiudine, ne 

quid durius m aurem retonet. Vcnuftatis nimirum , atcp m primis 

utilitatis gratia coronae parietibus appingentur. Quadrangulas ex 

ueterum operibus effecftas curias, annotaui. In teftudinatishabet paries 

altus aeque atcp «ft operis lata frons,adempta illius parte feptima teftu/ 

dme fornicea obteguntur.E regione oftij introeuntibus patet tribunal, 

cuius fagitta partem capit chordae tertiam . Oftrj latitudo feptimam 

occupat illius parietis partem apertione, Circa dimidiam parietis alti/ 

tudinem addita etiam dimidiis octaua prominent extantes coronae 

cum falcia trab«& columnis , quas alti plures , alij pauciores pofucre, 

prout confertis , aut difpanfis delectati funt, dudta columnationum 

ratione ex porticu templorum . Supra coronas dextra atcpfmifira 

in pariete in fcafis ftatuac , 8C qax ad religionem faciant collocabo vt/ 

tur.Sed pro fronte operis in pariete ad parem cum fcafis altitudinem 

duplo lata fenellra quam altior adaperiebatur columnellis duabus 

interititutis,quibusfuperhmmare affideat. Itacp huiufmodierirponriV 

ficia.Senatoria quidem curia fic fiet. Latitudo areae capiet longitudinis 

tertiam bis , altitudo ad trabes icet: erit quanta fit areae latitudo , ad/ Cm-ja Sena/ 

dita parte ipfms latitudinis quarta. Circa parietem corona- appin/ tona. 

genturfic. Nam altitudo quidem- a contignatione ditudeTur mpar/ 

tes nouem , ex quibus dabitur pars ima folido , quod fit pro erepi/ 

dine , Si podio.in quo excitentur columnae . Hanc folidt parietis par 

tem occupabunt fubfelhorum renes, Quod autem reliquum eritfupra, 

id dmidetur in partes fcptem,ex his partes dabis integras quatuor colit 

nationibus primis, in hafce primas imponentur alterae, quibus trabs 

regia,S£ ornamenta, que fequuntur, habebuntep. Columnationes tara 

primae, quam fecunda luas habebunrbafes , capitula, & coronas ,& 

eiufmodi, quales bafilicisdcberidixiraus.Eorumimerualla- ad dextrii, 

atep itera ad fmiftrum parietem numero fient impari, & maxime uno, 

fpatia erunt ccequalia. In frontibus uero infernalia fient-non plus tria,, 

ex quibus medianum exteriserit latius ex quarta . Per fingula inter/ 

ua!la,feu columnarum, feu mutulorum, quae fupra medianas corom/ 

cesfmt, fient feneftrae . bile enim oportet curias huiufnrodi llluftril/ 

fimas, Ponenuircgfubfencftris pluteijUtimbafihcisdiximus. Atej? 

ime/' 



LEONIS B APTISTAE ALBERTI 


Naualia a Di/ 
onyfio ex 
tructa» 


feneftrarum quidem ornamenta, q illis pro frote in fummo pariete fint, 
non excedet celiitudines columnarum proxima^ prseccr capitula. Aid - 
tudo autem apertionisfeneftrarum diuideturin partes undecim, ex his 
dabuntur latitudini partes feptem* Quodfi amotas columnis mutulos 
capitulorum loco ponere libuerit, tunc his uremur Iineamentis,quibus 
in portis uterentur Ionici.Perpendebunt igitur hic, quales illic auriculf r 
Eoru hgc eft ratio* Mutulorum ipforum latitudo fiet quatum fuiffet m 
colsimnanomb 9 fupremus columnae fcapus amota torquis 8C nextriili 
prominemia.Pendeb:tc£ qumifuiffu altitudo Corinthij capituli amo/ 
to capituli operculo . Prominentia mutuli iftius non excedet cimatium 
trabis regiae . Habuere etiam plerifq; in lods cum ad neceffitat€m,tum 
ad uoluptatem nonnulla, q ornamentum reciperent, & urbe digniore 
redderent. Perpulchrum fuiffe apud Academiam lucum drjsfacratum 
referunt, quem excidit Sylla ad aggerem contra Athenas extruendum. 
Alexander Seuerus adiunxitthermis fuis nemus, thermifcp Antonianis 
egregias addidit natationes * Agrigentini ftruxere ex uidoria Zelonis 
contra Gharcedonios natationem ftadiorum feptem, profundam cu/ 
bitos uiginci,ex qua etiam uectigal caperent* Apud Tybtrrtum publi/ 
cam 8>C celebre fuiffe bibliothecam memini me legiffe. Libros Athenis 
publice pofuitPififtratusprimus.Xerxeseam librorum copiam in Per 
tas afportauit . Seleucus reftituit . In Aegypto Ptolomaei reges bihho/ 
thecam habuere uoluminum feptingentorum miliu.Sed quid publica 
miremurcln Gordianorum bibliotheca libros fuiffe ad Ixij.M. scope / 
rio.In agro Laodiceo templo Nemefis maxima cocelebrabatur medi 
eorum fchola a Zeufide conftituta. Apud Carthaginem feribit Appi/ 
anus ftabula fuiffe elephantorum trecenta , 8C {tabula item equorum, 
cc cc.SC naualia quae caperent naues ccxx.8C arroamerum,& horrea, SC 
ubi pabula exercitus conderent atcpferuarent . Vrbem Solis, quam 
Thebem nuncupant , ftabula habuiffe publica centum amplitudinis 
tantae, ut lingulis fub tedo equi ducenti haberentur . In Propontide in/ 
fula Cyzico duo erant portus . In medio erant naualia , fub quorum 
tectis naues haberentur ducentae. Apud Pyreum armamentarium phi 
Ionis opus celebre, &ftatio erat infignis nauium quadringentarum. 
Naualia ftruxit Dionyfius ad portum Syracufarum partita aedificiis 
centum fexaginta,qu 2 bus fingulis binae caperentur naues, & armamen 
tum quo paucis diebus plus centum uiginti fc urorum , 8c incredibilem, 
gladiorum utm congeffir. Apud Sithicum Spartanorum nauale extitic 

ftadio 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. 119 

fiadiorum plus centum fcxsg/nta . Itacj iftiufmcdi uaria apud uarios 

fuifle ccmpeiiO.Scc! qualia (fle oporteat, nihil habeo prfcipitm qcire 

feram,nifi ut qcfin eis ad ufum futurum fit ex priuaris excipiat, qduero 

ad dignitatem atef ornametura effe futurum uelis , id ex publicorum 

rationibus ufurpeiur.Hoc non praetermittam bibliothecis ornamento 

in primis erunt libri &f plurimi & rariffim 1 , pra fer tim ex docta illa ut/ 

tuftate collecti. Ornamento etiam erunt mathematica inflrun:eta,cujn 

extera, tti firmlta.quae feafTcPoffidonrum ferunt.ln qbusleptctti plane 

tx^pprris motibus monebantur . Quale etiam illud Ariftarchi,que in 

tabula ferrea orbis deferiptionem , 8C prouinrias habuiffe praedicant 

artificio eleganti. Et Tiberius quidem redte imagines ueterum poetari! 

bibliothecis dicauit. Quae ad publica fpe clarent opera exornada ferine 

ornia m ihi uideor abfolu ilfe. Diximus facr a, diximus,p fan a , diximus Tiberius 1 'm a/ 

templa,porticum,baflicas,monumenta,uias,portu,triu!a,foros,po/ gmes poeisru 

fem.arcum, theatra , curricula, curias, Icffiones, ambulationes, & citi!/ bibliothecis 

modi, ut praeter thermas nihil amplius refiduum fit in quo uerfimur» dicanit. 

De Thermis,earum commoditatibus 8d ornatu» Caput. X» 

T Hermasfuerequiuituperarinqcp effccminarc corpora arbitrare/ 
tur.Airj itaqabaruntjUrfepties die lauarentur.Noftri ueteres rue/ 
dict curandis corporibus lauacro intra urbem extruxere thermas co/ 
plurcs impenfa incredibili.Inter extera Heliogabalus thermas fecit !o/ 
cis multis,fed nifi femel in lingulis lauari fi pafius efi,mox lotus diruit, 
ne ex ufu balnea haberet . Apud me nondum fetis cofiat priuatum ne 
magis opusfint, an publicum. Certe quaeum uidere licet exutri/cp mbe 
tura eft.Infunt enim multa dutfta a priuaris, multa item dudla a pub/ 
licis xdificijs . Thermarum opus cum ampfiflima indigeat arca urbi» 
partes occupahitnon celeberrimas, necjritem negledtiffimas , co enim 
iC patres,& matronae munditiae gratia conuenttit . Thermarum tcdla i 
eircuur platej.plateasuero concludit feptum parietis ininimedcprcfit, 
necnifi certis,aptifq: locis ingreffus praebetur iq plateas.Sedtcdtisme/ 
d um eft,quafi centrum aedis atrium ampliflmiunijSf d^niffimum dx 
cellis ex lineamento templi, qcfeffc Hetrufcum diximus, in antrum dat 
aditus ex ueftibutoqtioda primario, cuius frosfefeporrigit ultro ir cii 
dura uerfus fpedtas.ingredsetes a ucfnbulo fcptetnoneni pctnt.Ex hoc 
ticftibulo maximo dat aliud ardtiusfcti ueftibulum , feu potiusittoin 
atrium illud amphflimunt .Cx atrio adfcptemtrtonem uerfus patet 
adapertus egrcffusjatqi laxus in artam amplam fubdiualcm. Ad iftius 

f arc* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

arexiubdiualis dextrum caput, atcft item aci finiftrum perarnpIa,&T g/ 
quam fpaciofa habetur porticus , pencfq? ipfam porticum a tergo ad/ 
iungit iauatio frigida . Regrediamur iterum ad amu priru ariuro+Ad 
extremum iltius atrij caput dextrum ad orietem uerfus^p tenditur irio 
ceftudinata admodum patula 8C plane lata, celiis hinc fultaternis , atqj 
item alteris ternis coparibus mutuo refpondentibus.Exirione iftacfub 
inde fefe offert area fubdiualis , qua Xvftu appello circufepta porrici/ 
bus.Sed ex his ea porticus q e regiooe cotra fauces itionis patea t', pene 
a tergo fui maiufcuia habet feffione . Qua? uero porticus iftiqp fronte 
fui meridiana excipiat folera, habet illa quide lauatione eadem ipfam > 
qua dixnnuSjfrigida.Porticib 9 eria areae fubdiuali amplae fubiundtarn 
habet etia coriguam f bi ucftiaria , Porticus uero cotra iftac,q c regio/ 
ne obiecta eft pones atergOjhabet tepidarias Iauationes,q a meridie fo 
les feneriraru aperriomb 9 excipiat, Adfunt etiam apris locis ad angulos 
in porridb 9 Xyfti ueftibula minora ingredietibus , atq; in exteriore illa 
platea, qua tecta thermarum circuutur egredientibus oportuna. Talis 
igit feries rerum ad dextrum atri) caput protedetur par aeque ad altera 
atrij caput finiftrum ad occidente uerfus refpodeat.Itio paribus obfulta 
cellis ternarijs, SC fubinde parilis quoq? area fubdiualis Xyfti- cum por 
ficibus feflione,ueftibuIifc^ angularibus, Rurfus egredior ad primaria 
totius operis ueflibulum, qdPeffe contra meridiem diximus ♦ Ad huius 
quidem dextram fuccednt per lineam in orientem ducflam m a r. fio nes 
numero treis,& ad finiftram quoq: linea tftac uerfus occidente in con/ 
tinuu perduda tres,utfmthx mulierum ufibus^hoe uero aIter£uircg 2 o. 

Manfioes ther/ Primis igitur manfionihusponebant ueftero,fecudis ungebatur, terrijs. 

marum* lauabantur. Quartas infup manfioncs aliqui amplitudinis gratia addi 
dere,fortaiTis id quidem ut eo familiares, & comites ueftiri exciperetur* 
Manfionibus iftis balnearibus a ccelo meridiano feneftris amphffimis 
fol excipiebatur . Infer illas manfioncs , seq? cellas illas quas adhatrert 
lateribus itionu intimaru diximus, q quidem iriones ex atrio in aream 
Xyfti porricatam,ptendanrur,interIinqueb3tfpacium fuhdiualc, qua 
meridianum Jatusinteftinarum celhrum,qu£ aditionem ex atrio adia 
cenr,Iumeexciperef. Huncuniuerfuin teefeorum ambitu circuebantfut 
dixi) platea? perq fpaciofoe , q quidem eriam ludorum curriculis fuffi/ 
cerent. Neq deerat apris locis metae, quas certates circuirent. Ad platea 
meridianam , q,p ueftibulo extendatur area? laxamentum fundebatur 
aduerfus meridiem produdtu in hcmicyclu, cui operi circum eminebat 

gradarioes 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. i 3Q 

jgradatioes ex theatri imita tione,plurgebatcppariesqmerdianas auras 
abarcerent.Et totas plateas iftiufmodi qfi oppidum extrem 9 Sc cotinu 9 
cjdam paries feptas SC. codufas continebat . Adiugebant cf iepto feffi/ 
ones digniiTimx, cfr heraicyd^, tu 8Cqdrangule thermarum tedia pri/ 
maria cifcffipediantes .Hisfefliombus Scfoles, & umbras hinc matu/ 
tinas,hinc uelgtinas fuis horaijt couerfiombus ciues ad arbitriu capta/ 
bartr.TS Sc pfertim ad ieptetrionem uitra feptu hoc maximum par ie/ 
tis applicabatur areae fubdtualcs altitudine mediocres oblongae finitae 
lineaad arcum modice inflexa.Eas areasambibat in coflexuni portsc* 
rcclufafuo pofticdpariete , Sc nihil fpedtabat amplius § modicu cceli, 
qdhfiicex fua area iubdiuali inter parietem ftpti 8 C ipam iiancinficxani 
porticum rclidtu eflet aefiiuCi diffugiu. Nam eo fol ob areae anguinas, 
SC parietum altitudine uixdii fftiuo folftitio penetrabat.In angulis fer ti 
maximiueftibula,iace!lac£ habebantur,cjbus,ut alrj diciit, purgatio / 
res [fa<% matrene drjs,ppmarentur . Ita,q; lumina haec erat partium ex 
quib’ thermae conftarec » Earu partium lineametafumebatur exLis,q 
fuprarccenfuimus,atcj;item ex bis, q mox didturi fumus, prout magis 
illis autiftiSjhoc eft,publicis,aut priuaris c5uenirent,opes*ifq; totius a/ 
rei in plenfcg omibus jqdratos' capiebatpedes pl* ce temss decies cedes. 

CLEONIS BAPTP 

STAE ALBERT1 DE RE AEDIFICATORIA 

Liber Nonus, cui c:tu!us,Pnuatorum ornamentum. 

Frugalitatem SC parGmoniarc cum in omnibusrebus SC publicis 
& priuatis,tum in Arehiredttira maxime feruandam eife. De re/ 
gias.Senatoriagac Coniularis domus ornamentis. Caput. I. 

EminiiTe oportet priuarorum aedificiorum alia urbani 
efrc,aliaruih'cana,exhi!cj aIiaqbustenuiors,alia qusfa* 
lautiores uteremur . Nos de his omnibus exornandis 
jtranfigemus.Sed prius nonnulla quae faciant ad rem no 
jpraetermittaraus.Apud maioresnoftrosuideo pruden/ 
tifllmis SC modcfhffimis uiris uehementer placuiife, c2 
in exteris rebus ,.8Cpublids, SC pnuari$,tttmhacunain reaedificato 
ria frugalitatem atcpparfmion!a,omnemcp luxuriem in ciuibus tollen 
dangcohercendamc]; putaile, eofephuic re:,& monitis , Sc legibus omi 
ftudio , atqjinduftriaprouidiile coropcrio . Ergo apud Platonem illi 

i i pro/ 



LEONIS BAPTISTAE ALEERT! 

jefeantinqquifanxiflenqqcLalibi diximus , r,e quis illuftricres pic*tutag 
afierret,c| quae templo a ueteribus p db? haberentur. Tcplumejsuetuit 
pictura ornari alia,qj ut unicam pultor unus unica abfoluiffet die. De/ 
orum cg itidem fireulachra, aut ligno tantun;,aut Iapide facerent edice/ 
bat, aes aurem ferruegad ufus bellorum , quorum efientinftrumenra, 
relinquerent. Prifcorum Athenienfium mores Dcmoftbenesfuorum 
leraporuramoribuslonge pfirebat.Nam publica , inquit, aedificia Si 
praelircimteinpla tam multa,ta magnificabam ornata nobis relique / 
nu-.tjtit quibus fuperarentur nullus relictus fit locus . At priuata quid2. 
ca fecerunt moderatione, ut etiara proedariffimois uirorum a des non 
multo a mediocrium ciuium aedibus differrent . Quare inter.mortales 
aiTecuti funr, utinuidiam gloria fupeeeni . Sed ne hi quidem laudandi 
Lacedarmontjsuidebantur/i forte Urbem fibro magis,q rerum gloriar 
excoluiiTenr, jeautero laudandos, qui ciuitatem haberent uirtute culta 
magis , cj ftrudtura . Apcfieos exLycurgi lege tecta nififccuri , SE fores 
nifi ferra elaboraripermittebatur . Agefilaus, cum in AC a quadratas; 
aedium trabes uidiltet,arriCt,rog 2 uit£j!num apud cos quadratae fior/ 
taeellint , rotundas efficerent , SE re<Se quidem, nam J) ueterefuorutt* 
modefliapriuatarn efiedoTBum ad ufus.neceffitatem cediftcandam,ncf 
Germanorum. ad.uenuftatem,8E.de!itias arbitrabatur.. Apud Germanos per Gaefarnr 
«difiuma tempora cauebatur , ne accuratius prerfemra rure aedificarent, nequii 

inde inter ciues dtffenfionis caafaonrecur cupiditate rei alienf, Valerius 
Romae cum.in.Efquilijs domum haberet aitiffirnain, inuidiae uitar.dae 
caufa diruit ,5E.in plano., aedificauit . Itaqi hanc frugalitatem Bona illa 
. pofteritas &publice& priuattm fecuta tft, quoad perbonos mores 
licuit.Poftea uero auifto imperio tantum in plcrifqt omnibus creuitlux 
uries/prtieterqin Odtauiano ( nam is quidem fumpeuoitbrc aedificatio* 

* grauabatur qum SE intiam ejuoq; nimium pr-ofufe extrufiam diruit) 

tantuminq s excreuitluxuriesin urbe,ut inter caeterosfuerim ex Gordia 
norum familia, qut dotnii ftruxerintuia Praeneftina columnis duc en/ 
Bsuno ftdo SC.pari magnitudine , quarum quinquagintaNurrtdicas, 
quinquaginta Claudianas, quinquaginta Simiadas, quinquaginta tift 
eas futile memini ree legiffe. Quid illud quod etiam meminit Lucreti 5 '' 
Aurea fuiffe iuuemtm fimulacra per aedes Lampadas igmferas mar.i/ 
Ilus retinentia dcxtris,Lumina noclturnis epulis ut fuppediraret.Quor 
fam hcecrut ex eorum comparatione id ftatuam ipfum(quod alibi dixi 
Btus j plactre quae pro cuiulcgdignitats moderentur, Si ft me audias, 

malim 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. VIII. I 5 » 

malim quidem in priuatislauriflimiaUquid defiderent,quod ipfum ad 
ornamentum faciat , q ut modeftiffimi & parciflimi uila ex parte lux/ 
uriem reprehendant. Verum quando pofteritati fama, tum fipicntix, 
tum etiam potentiae relinqucdum omnes aflenttamur , eacf re ( uti ait 
bat Thucydides)magna fi ruimus, ut pofteris magni fuiffe uideamur. 

Quando itetn patriae , famdixlf condecoranda? non minnus , q lauti/ 
ti.e gratia noftra ornamus , quodeffe boni uiri officium quis negetr 
Placebit nimirum, qui partes eas, quae maxime publicx.qux ue in pri/ 
rms hofpiti gratifica turxfint , uti eft fros xdis, ueftibul2,& eiufmodi, 
admodum effedecentiffimasuoluerit. Cum cpuituperandos profitear 
qui modumexceflerint, maiore tam en dignos uitupcratione cenfeo,q 
grandi smpenfa ita xdiScarint , ut eorum opera ornari non poffint,cjj. 
qui ornatum plufcula impenfacomcuptuerint . Sed ficftatuo,iserum,, 

«rtumcg aedificiorum prnamentuqui rteteuolet aduertcr.e , inteliiget 

profecto non opum impendio, fed uel maxime ingenii ope comperari 

ateg confiftere.Credo neuolet quidem qui fapiattn futs priuatis xdib 9 

parandis egregie differreab altis, cauebstcg ceqd Sumptu & oftenrad/ 

one contrahat inuidiam. At uolet contra, qui bene con{hkusfit,m arti 

ficis diligenda, & cofilsj , iudtcii cg laudibus a nemine ulpiam Superari, 

exsomnis getio 8c lineamentorum conuenno mirifice coproBetur,. 

quod ipfum ornandi genus prjdpuum priitiariumcj; eft.Sed redeo ad 

rem. Domus r.egia.St illius, qiii hbtra in urbe fenatcr.prxtonus.con/ Domus regie, 

fuiartsuefit, prima erit omnium, quam cfli decennfitraam defideres. fenatorise , SC 

In his qua pane quidpiam couensat quod publicum fit , fupra , qui id confulrris or / 

ornetur,diximus.Nuncueroqux tantum pruiaus tifibus commoder./ namemaqux* 

tur ornata facere ordiamur; Vefttbulum quidem uelim pro cuiufqi di/ 

gnitate fefe prxitet honefiiflimum , atej : fpkndidiffimurn , fuccedat SC 

porticus clariffjma,neq: defint fpana magnifica .Demu extera dem/ 

ceps oranta ex publicorum inutationefibi,quatum res ipfa permittat,, 

quod faciat ad decus, dignitatem c|sdefutnent,hac rerum moderatione 

adhibita, ut prxfe ferat longe uenufiates maluiffe caprare,quam ullos 

faftus fequ.i , ea re uttin horo feperiore tn operibus publicis profana:,. 

quantum par fuit, {acris dignitate conccflerunr,ita iftic priuata in omni 

ornamentoru elegantia, & copia fuperariie facile a publicis patientur. 

Non ftbi(quod Camillo inter criroma obijctebaturjualuas alctffet xne 
as , aut eburneas, non fplendefcentlacunariamulto auro,Sf uitro,non 
Hymetto Pario marmore umutrfa collufirabunaur ( Ttmplorum.n.. 

f i ifta. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERT1 
funt)fed utetur mediocribus eleganter, elegantib 9 moceranter.Co 
tentus erit aipreiTe,lance,buxo.Cruftabit opere albario iignito,pxc5lu 
raqfmiplicioreueltiet. Lunen{i,ucl'potiusTyburtinolapidecorona$ 
ducet * Non tamen pclara illa omnia ab fe penitus abdicabit, atq pro/ 
fcribet,fed,quafiin corona gemmas,dignifTimis locis parrilTime collo 
cabit ♦ Quod fx breuifTime rotarem diffmiffe iuuatfic ftatuaro,facra ita 
parari opertere , ut ad maieftatem Sc pulchritudinis admiratione addi 
amplius nihil pofiit, priuata aute ita habeda,ut cotra adimi nihil pofle 
indeatur,q> eximia cum dignitate coiundtum fit. Ca?teris,un funt pub/ 
lica,profana,id,q? inter ifteee mediufit relinqucdum cenfro Jtaq?in pri 
nans fcuerilTi m e cotinebit fefe,ca m en inplerxlq; liberiore utetur uia.Na 
columna quidem fiquid forte toto erit corpore tenuior, aut uentre for/ 
tallis non nihil turgidior,aut retractione gracilior,q pubheoru exatfta 
rado pmjferi{,riO tame uirio dabitur, atq improbabit, modo id nihil 
habeat iiv.ormeaut depraustu. Quin qdpublicis operibus non ccnful 
tiflima lineamento!^ lege paulo aberret,!'d in iftis etiam sd jucu ditarem 
. interdum facit.Er quam illud cadebat puenuftc' q feluuiffimi aiTueuere 

Columnam adf or g S rridinicrn pro lateribus ofti] uaftasmaopiorum ftatuasfup 
horti^ liminarem caput fuftentatcs 2 ppangere,& columnas in porticibus prg 

fertim hortorum ponere, quae aut arborum truncos nodis defoftis s aut 
fafces loro conductos referrent, 2 Ut qtiaeuolubiks , Sc palmata, 8c af/ 
perae frondibus,&f aniculis riuuhfq refertae elfent. Aut etiam, ubi ro/ 
bultillimum effe opus uoluilTem, quadrangulam columnam, cui dimi 
dia rotunda hinc,arq altera hinc dimidia promineret. Tum &pro 
capitulis,aut fifcellas pendentibus racemis fructibufq plenas, autreui/ 
rentemfummis caulibus palma , aur anguium globos uarrjs implexi, 
busconnodatos, aut alis plaudentes aquilas , aut Gorgoneos uultus 
colubribusinter fe rixanbus imponerent, SC quoefimihalongum eflet 
profequi. Sed his quoad potent artifexdigmffimas partium formas 
productis arte linearum dC angulorum finibus tuebitur, SC uoluifie no 
tiraudare opus decenti membrorum concinnitate , fed uifentes loco Iu/ 
dere uenufto , uel potius obiecftare inuenti lepiditate uideatur « Cumcfy 
tricliniorum , 8C itionum , &C coceptaculorum alia popularia fint, alia 
oeduforia , SC prorfus intima, m ilhsferuiet iplcndori forenfi cum pub/ 
Uca urbis pompa nequaquam exbola , In his autem reconditioribus 
paulo iublalciuire ad -aibirbum fxccbir. 

De urbanorum ac rufticorum editiciorum ornamentis.Capuf. 1 1. 

Sed 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. m 

S Ed cum.priuatorum aediu aliae fint urbanf,aIioe non urbanae,quod 

cuicpornamemicodicatcofideremus. Inter aedes urbanas. Squillam, Aedes urbane 
pter illa q fugioribus libris diximus hoc intereft , cp urbanarum orna SC uilla in quo 
mentap iliis multo fapere grauitate oportere, uiUis auteomnesfcftiui/. differant» 
tatis.amcenitatifqjilieeebreecocedenmr, T um 5/hoc intereft, qjinur/ 
banis muka ex uicini perfcripto modereris necefle eft , q uilla liberiore 
iure prolequemur . Exaggeratio cauendum eft ne multo fugbior fir,q 
, uidni aedificij cohaefio poftulet. Porticus etiam ex coiuroSorum parie/ 

.. tum dudrufibi modum ftatuer iaxitudinis, Parietum craffitudo SC alti/ 
tudo Romae no ad arbitrium finiebatur . Nam ex uetere lege craffiore 
ducerenon licebat. Canit & lulius Caefarob ruinarum picula necubi 
intra urbem paries attolleretur fupra una contignatione . Hislegibus 
uilla non tenetur . Babylonis ciuibus dabatur laudi cp in aedibus con/ 
tignationuquatuor habitarent.!? oma-uoniiaoranoe Aelius Ariftides 
orator laudas in contione, admirabileillud praedicabat, cp maximas 
domos maximis domibus ftiperimpofuiffent grata affenta:io.Sed po- 
puli amplitudinem ismagscj operum rationes comprobabat. Tyra 
aint altitudine domorum fugaffs Roma, ex ea tp re olini para abfuiffe: 
gn tota terraemotibus corrueret. Aedificijs cum ad comodicatcm ,tii St 
in primis ad gratia faciet, fi nullas habebit plus £atis c5fcendendi,aut de 
fcendedi neceflitates.Ec redte illi quide admonct.G fcalas dic sedifitioriE 
gturbatrices proedicant,ab quarum impeditione ueteres iialdecatiffe 
uideo . At uilla ut altera imponat alteris xdifitia nulla cogit neceffiras. 

Nam fufioreqdem iaxameto fibi fpat/a decetifliroa uedicabit,quibus 
aequali gradu alia ex alijs fubuenianr. Quod iplum mihi etiam in urbi. 
bus,moid liceat, uehemeter placebit. frit 8i genusquodda aedificij pri/ 
uati , qcPunaaedium urbanarum dignitatem , & uillae iucuditates exi/ 
gat, quod fuperioribus libris huicloco praetermifimus deftinatum.Hi 
funt horti fliburbani , quas minime negligendos duco . Faciet, n . ad 
breuitatem , cui uehereenter ftudeo . Nam una quidem quid cuicg ge/ 
nerut ftoru deceat explicabimus . Sed prius eft ut de horto ipfb ali 
quareferam non praetermittenda. Qui apud ueteres aiunt, Qui agrum 
parauit,domum uendat urbana . Cui urbana cordi funt , rufiica non 
funtopusjfortaffiseo tendunt, ut effe hortum cominodiflimum ftatu 
ant . Aere monent phyfici fruamur quam id fieri polT t liberrimo.CC. 
putiffimp. Hoc non infitior pra>ftabit alto in leceffu pofita uilla». 

Alia ex proete urbanorum duiiiucg negotiorum ratio patrefomilias 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTf 

«xigiquc perq frequenf fefe habeat foro , curia , tepHs uc. Hoc facfllnce 
ut poflis domus dabit urbana . Sed illa negociis ,hec ualitudini aduer/ 
fatur. Cofucuere duces mutare caflra , nequid fetores grauius offendat, 
quid tu futurum ex urbe cenfcas,in qua tot foratum tantis temporibus- 
accumulationes feruatat ejep undicp cuaporentrHpc cum ita fint omrsiu 
quaeadufus comoditatem aedificentur primarium , fahibcrrimutt cp 
effe hortum ftatuo, cj nccjt ab rebus urbanis agendis detineat,necp non 
fit aeris impuritate immunis .Curabat Cicero fibi per Atticum hortes 
Hort® falubcr gari loco celebri. At ipe non adeo uehm celebres, ut nunquam ,p feri/ 
ritnus quis, bus e ^" e abfff; to S a hceat.lllcfuehm pftari commoditatis , qcf ille apud 

T erentium fe capere gloriabatur dicens. Ne ulla m e,aut uillae , aut ur/ 
bis fatietasteneat.Belie apud Martialem. Rure morans qcfagam , rn/ 
deo pauca roganti.Prandeo, poto, cano,ludo,Iauo,ccenc,c{efco, Inde 
lego.phcebucj! cio,mufamq; !accffo,Enirbi fane uidna iuuat,faalcfcj 
receffus.Vbi quae libearr, ex libidine liceant . Celebritatem dabittirbis 
propincjt3$,Uiae claritss,regionss am cenitas JDelaftabit :fics difiestio, 
fi cum primum exurbe egreffis iota fe fode uider.dam obtulerit ia tam, 
ac fi ad fe proficifcentesiJicdteqatcfc prf (tolct, Vehro ea re e!att'!a^& ve/ 
lim in eum locum uia pfurgat clino molli adeo, ut uadentes fallat, cad 
confcediffe non cx alia re , ej circumfpedatcagro id ex altitudine Icci 
{entiar.Prati fpacia circum florida, &capusperquam apricus, & fylua 
rum umbrse fubgelidx,& lirepidiffirai fontes ac riuuli , Sc natasiones, 
&qux alibi uillis deberi diximus, non deerunt ad uoluptatem aeque 
atep ad ufum, Ceterum tota aedium facies atep con.greffio , qd in otr:ni 
aedificatione iterum atep iteru cocihar ad gratiam peruelim penitus fit 
quaep undicp illuftris,atcj admodum pfpicua coelo lanffimo,p!urimu 
folis , plurimumt}? falubres aura' . Nolo fpedieuir ufpiam aliquid qd* 
trifaore offendat umbra . Arrideant ofhia aduenm hofpitis atep ccv/f 
gratulentur .Sub t«5a ingreffi in dubio fint, malint ne arirr. i gratia iftic 
refidere,ubifint,an ulteriora petere, quorum hilaritate ac nitore prouo 
c. ntur.bx quadrangulis areis rotundas, ex rotundis rurfusa nguiares, 
exhis intasprogreffus detur.quse nccf tota: rciurdx.ntcp inif isoiui/ 
busredtis concludatur . Ciicg ad finmn interiorem dom us inieris, non 
aderit ubigradum defcendiffc cpostcat, uerum in ulrimurc uicf coda 
ue,aut aequabili iblo.aut limitibus modicis penetrabitur. 

Aedificiorum partes SC membra t 'tu naturn,§ ipccie differf f,ua/ 
noif modo lineamentis & ornatu decorari debere. Caput . III. 

Sed 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX, 155 

S Ed cum partes aedificiorum inter fe multum differant natura Teiti ? 

cet 8C fpecie , dehis omnibus nobis confiderada cenfeo,qua? alibi 
etiam huic loco deftinata rcltquimus.Nani funt quidem qtufeu rei u/ 
dafadas,fcu quadrangula, modo recte adufum conferant minimi in/ 
terelf .Quanta uero eadem iinr,<S£ qbus locis difponant plurimum in/ 
rerelf.Et earum aliae maiores fiant ncceffecft, uti funt aedium finus,ahg 
minore indigent area, uti eft cocIaiie,penetraliaqi orhia. Aliae funt me/ 
diae,uti cqenacula , atq etiam uefnbulum ♦ Membro cuiq? in ordibus cj 
nam apta difpofitio fiqalibi diximus. Areis uero qui differant ifta inter 
fe,non eft ut referam. Sunt enim multa ex parte arbitrrj,& uaria loco/ 
rumuiuendi rationeimmutaritur.Vetcres autporticum sedibus, aut 
feffionem apponebant , utrfiq non femg lineis recftis , fed infirmatis in 
theatri modu. Ad porticum adigebant ueftibulum ferme omnes rotun 
dum .Inde erat itio in finum aedium, q fuo loco diximus, quorum fi 
,pfequar lineamenta nimium prolixus fim .Sed qux faciant ad rem hec 
(unt ♦ Area fi erit rotunda dimetietur ex lineamentis tcplorum , ni hsec 
differant, q; altitudines parietum celfioresifticdebentur , § in templis* 
quid ita fit modo uidebis.Si eritquadrangula,tunc entquidcm in quo 
ab his differat, quoede fa eris, 8C queede publicis^p fanis diximus . Ali/ 
quid tamen habebit qcPcum fenatu SC cuna etiam cofentiat.Ex uulgato 
uetere maforum moreatriuni,aut latum erit ex tertia longitudinisbis, 
aut longitudo quidem ipfa latitudinis tertiam habebit quinquies , aur 
dabitur longitudini quintam latitudinis (epties . Cui uis litarum ficin/ Atrium quam 
ftituilfe ueteres indebantur, ut pariete in altum attollerent quoad pars fatum ene de/ 
longitudinis areg tertia altitudini daretur quater. Nos ex operum dime 
ionibus fic compertum habemus, altitudinem pofcere quadrangulas 
areas inpariete,aliam ubi tcltudinetur, aliam ubicontignetur . Item in 0 * 

maximis eedifiefis aliud proufdendunqaliud in minufculis . Non enim 
par in utrifq: proportio intcruallorum eft a centrico fpectanns radij 
puncto ad extremas confpedtas altitudines. Sed de his alibi . Arearum 
magnitudines ex tecto, tedri uero ex trabium logitudsne,quibus operi/ 
mento opus fit diffinimus . Tectum eflc dicam mediocre ,cu: ferendo 
mediocrisfofficiararbor & m ateria. Et funt quidem pra 5 ter iftas,quas 
rccenfebamus, copfures aliae linearum condnniffime dimenfiones SC 
correfpondentice,quas conabimur fuccin<fte,& dilucidiffime explicare 
huncin modum . Si erit areae longitudo ad latitudinem dopla,tuncin 
contignatis fiet altitudo quanta dC latitudo , addeturcj infuper & eius 

l ipfius 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTT 

tpfius dimidiajn testudinatis nero picti addes ladtudinis tertiam . Hoc 
an mediocribus,uern in maximis aedificiis, fi erunt teftudinata,tunc ald 
tudo a fummo ad imu quarta habebit latitudinis quinquies,in conti/ 
gnatis uero quinra kpties, S:nautem erit areae longitudo tripla ad lati/ 
cudinem,tucfi cGtignabirur,addetquartalatitudinisrer. Si teftudinabi 
tur , fiet altitudo aqualis latitudini addita SCdimidia.Sinauce erit qua/ 
drupla in teftudmans capiet longitudinis dimidiam ♦ In trabeatis uero 
diuidet latitudo in partes quatitor, atc£ cx his dabis alutudinipartesfep 
tem.Si erit quincupla,fkt altitudo uti m quadrupla, 8C cius jpfius alntu 
dinis addetur fexta.Qdrfi enrfexcuplajfietimin^pxima^edaddetur no 
fexta,utibi, fed quinta * Si erit areaiateribus comparibus, excedet alti/ 
tudo tefiudinarorum uti m triplis, trabeatae uero non excedent. Quin 
&C in maiufculis areis licebit deprimere qad latitudo fiipcret altitudinem 
«x quarta. Quib 9 longitudo excedet latitudinem partefui nona,fiet,ut 
aeq altitudo ab latitudine excedatur ex nona fui, hac non nifiin trabea/ 
tis utimur . Cum habebit logitudo tertiam latitudinis quarer,tolles in 
altu parietem quarum eft integra latitudo addita SC ampli 9 eiufdefex/ 
rain corignatis. Smaute teftudinabit addito infup ut habeat integram 
ipfam quide latitudine, atep etia longitudinis parte Textam . Cu dabitur 
logitudini dimidia latitudinis ter, tucrn eonognationib 9 altitudo exee/ 
det latitudine ex parte feptima. In teftudi natis uero addes partem lineae 
vi]. longioris, qua area circucia udatur* Si deniq hafcc habebit linearu 
coiun<ftiones ut fit linearum altera v. altera vij . aut altera tres , altera 
quincj 8C eiufm odi, quas autloci necefiitas,autinuenti uariario,autor 
namentorum ratio poitularit,tunc ambxiungentur lineae 8C altitudini 
dabitur dimidia.Hic illud r.on praetereo. Atria nufg fieri oportere Io» 
Conclaufa* giora g ut fint ad latitudinem dupla . Conclauia nunq; fieri longiora, 

quam ut fint lata ex terna minus cj? longa* T ripla uero &C quadrupla, 
&C deinceps iftiufmodi iogiora porticibus debentur, q SC ipfx fexcuplS 
non excedent. In pariete hahebuntur aperriones 8C feneftrarum, SC ofti 
oruin.Fcnefira fi adaperietur in pariete latitudinis,qux natura fui bre/ 
uior eft,gfit arex longitudo, tunc fiet non plus unica. Atqui erit 31a q/ 
dem irapofita,ut in ca latitudinis linea breuior fit linea altitudinis , aut 
contra, ut eius lantudo amplior fit quam altitudo,qcPgenus fenefirarfi 
accubantium dicitur. Si igitur erit latitudo uti in foribus mrsefticr , tuc 
dabis ur fituacuum apertionis a dextra in finiftram , pars totius par ie/ 
sis intimi rahiiplus tenia,mhil miti 9 quarta* Apertio njfc£ ipfius infima 

linea 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. r ; 4 

tinea difiabit a pauimeto nihil pl ? ,q exnona totius altitudinis quater, 
nihil minus § eade ex nona bis . Logitudo apertionis capiet dimidiam 
laritudinis ter.Itacjj fic fieqfi eritin apertione latitudinis lmea, quam alti 
tudims breuior.Sinautc erit aptio a dextris ad finiftra laxior, & ab imo 
adfuftimu preffior,tunc ex tota parietis linea dabis amplitudini aper/ 
tionis mhii minus dimidia , nihil plus tertiam bis . Altitudo aute in ea 
fiet itidem, aut ex dimidia latitudinis, aut bis parte illius occupabit ter/ 
tiam. Sed binae interftituetur coluneilf fuperhminarisfuftinedi gratia. 

QdTierfit feneflrx habendgin pariete ji!ixiore,funcfiemp3ures,& r.u/ Ternarius, 
mero impares . Numerum probaffe m his maiores uideo ternarium, 

& fient hunc inmodum.Tcta parietis longiffima linea diuideturin 
partes nihil plus feptem, nihil minus quincfi.Ex quibus tibi fumito par 
tesrreis, eafcgfeneftris lingulas lingulis dillribuno . Altitudini autem 
apertionis dabis quartam latitudinis fepties, aut quintam r.ouies.QcF 
fi demum placuerint feneltrae numerofiores,tunc id opus,quando na/ 
curam lapiat porticus, ab illis, SC praeferrim a theatralibus dimenfiones 
apertionum, quasfuo loco diximus , tranfumentur . Olliorum aper, 
tiones fient quales fenatui curiae uedeberi diximus. Fenefiras ornabis 
opere Corinthio , primarium olhtim Ionico, Fores tricliniorum & 

* cel!arum,& eiufmodi Dorico . Hec de lineis quantum ad rem facerent 
haclenus. 


Aedes prinatar,pauimenta,porticus, areae 8C horti quibus pictu/ 
ris,, plantiSjUcl Itatuis ornentur. Capur. 1 1 1 1 . 

S Vntptereaq adigas ornamenta priuatis aedibus aliqua no praeter/ Veterummo* 
mitteda. Veteres in pauinictis porne 9 quadrSgulos , rotudofqsia/ 
byrinthos pingebant,qbuspueri exercerentur .fVidimuspjareas pi<ftS 
herbam uolucile flagellis undatihus late circuitus. VifuntSC tapetes 
in cubiailis mitratos finxerint tefiellatura ex marmore . Alrj corollis 
Sc ramufculisiniperfcre . L audarunt Ofi ilhus inuetum,qui pauimen/ 
tum pergamiitrauerit.mquorehquia-acoeiia remifite apparerent, 
opus coenaculo nequicquam indecens. Agrippam percommode fe Agrippa, 
cille arbitror, qui eruitis figuhnis pauimenta confirauent . Odi liim 
ptuofitatem . Delcctant.q ingenium ad uenuftatem 8C iepiditate attule 
rit.In crUftarionibus parietum nulla pidturse ceniedtatio erit gratior, 
atqjfpedtaflor , quam quae lapideas columnationes exprimat.porticS 
qfpaciariconlueffetTitus-Cwfar rerlts fceniceis lapidibus diftinxerat, 
quorum fplendore quafi exfpeculo omnia uiderentur . Antonius Ga 

l i racaiia 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

sacalta princeps in porticu pinxit gefia Sc triumphos patris Jpm id eria 
effecit Seuerus .. Agathocles auxem non patris res geftas, fed fua& 

pinxit. Apud Perfas pingere,aut aliud fingere exuetere lege non licebat 
§ ex des a fuis regibus ferarum interfectarum . Et certe fuorum ciuium 
forda, 3C memoratu digna facfta^uultufq? tum in porticibus, tum in tri/ 
dinrjs apnfiime pingentur ateg applicabuntur . Staru as eorum qui re/ 
Ch Csefar «, publicam auxiflent. C . Casfar fumma cum omniii approbatione fua 

pofuitin porticu.Mihi hi quidem^ bantur . Sed pariete nolim affatim 
refertum e fle aut fimulachris,aut tignis-, aut penitus opertu hifiori aeg 
occupatum *,Videre hoc licet in gemis atc£ maxime in margaritis,{i gr.e 
gatim com pingatur, fordefeunt. Velim idcirco cerris, aptis, dignifqi lo 
ci s diftineca s haberi pparietes form as lapidea s x ubi coli o cemu r , cu m 
Pompeius,,. Aatuoe,tu 3C tabulae,quakstriumpho detulit Pompeius,in quibus lau/ 

desrerum a&geftarum mari SCtermpkflg intuebantur. Vel adeffepo/ 
tiusuelim qua? poeta? ad bonos mores confinxerint, uti illud Dxdali„ 
qui ad Cum as in foribus . Icarum uolantera pinxit. Cumq? piCtura SL 
pcerica uaria fit , alia quae maximorum gefta prin cipu m digni ffim a 
memoratu, alia q priuatorum ciuium mores , alia que aratoriam ui» 
exprimar. Prini a illa quae maicftarem haber publicis &C prseftantifflmo 
ruin operibus adhibebitur. Vltima hortis maxime conueniet.q? omni 
umfiteaquideiucundiflima. Hilarefcimus maiorem modum animis 
cum piCtas ludemus amoenitates regionu, SC portus , SC pifcationes,& 
uenationes , & natationes , &C agreftium ludos , SC florida 8C frondofa. 

, Iiluderiam Octatiiani principis faciat rem , qui quide maximorum ani 

^tauianus oifaimufa, immania ornamento fuarurnsedium apponebat* 

Antris 2C criptis affueuere ernfiam ueteres adigere a fpera ex indu fi ria 
- ^ adpadtis minuris glebis ex pumice, aurfpuma lapidis T yburrini, qua 

Ouidius uiuum appellat pumicem. Et uidimusquicxram uiridem in/ 
duxerint, quo mufeofi antri lanugines fingerentjllud uehementer de/ 
leccauit,q? uidimus ad fpeluncam, quo lori aquae fons erumperet cru/ 
ftam duefam exuarqs cochis,oftreifq? .maritimis alqs inuerfis,alrjs in/ 
cumbentibus, compacflis excolorum uanetate inter fe arrifkio fiane 
lepid.iflimo.Vbi uxoribus conueniantnon nifidigniiTimos hominum 
&formofifiimosuu!tus pingas monent.Plurimu.n. habere id mome 
tiad conceptus matronarum 3£fururam fpeciem prolis ferunt . Aqua 
rum ipeAare frontes piclos&l riuulosmaiorem in modum febriritan/ 
ehusconfm.ExpmrchocIiceqfiquando per noCtem femnus cubante 

fhi/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, IX. 135 

ftufirabitur,tunclimpidiffira<isquas ufpiam uideris aquas fontium,, 
nuorum,autIacus ubi mente repetere tnftiteris plico uigilarum illa fle/ 
dta§ hume<Satur,irrepitc|;fopor, quoad dulciflimeobdonnifcas. Ac/ 
cedent SC horti plantarucjdelki£,&C porticus hortenlis , quafoles,qui 
item umbras captes. Aderit & areafeftiuiffima. Praerupcnc aquulae p/ 
ter Ipem locis complufculis.ltioRes diffinient pfantx,quae perenni uire 
anc folio,uallabis parte obtedta buxo . Nam aperto cedo, SCuento, SC 
pfertim maris alpergine leditur atep marcefcit. Aprico autem loco fune 
qui tnyrthum , q> aeftiuo tempore isetum fieri dicant,. exponunt. Sed. 
gaudere myrthum , laurum ,hted'erac{?umt>ra Theophraftns afferit, 
eaeg re breui ferendam inceruallo putat, q fohs xfars mutua uiret em/ 
bradMecp deerunt cupreffi ueffiti h jdera.Pratterea 8C cycli & hcmicycli, 
quae deferipriones in areis aedificiorum probentur ex lauro excitro,, 
exiunipero deflexis acfele mutuer corapledtetibus ramis concludcnr, 
Phiteon agrigetinus trecenta uafa lapidea in fua priuata domo liafeuif,. 
quorum qixod% caperet amphoras centum. Talia in hortis uafa pro 
fontibus ornamento funt. Vitem uettres, qua firatas horti' obtegerent, 
columnis marmoreis imponebant.Earum cralRtudo longitudinis ha/ 
bebat decimam opere Corinthio. Arborum ordines ad lineam & inter 
ualliscompanbus,& angulis correfpondctibus ponemur, uti aiut ad 
quincuncem . Herbis rarioribus ,.8t quae apudmedicosin prsecio fint 
hortum uirentereddet.Gratu id, quodapudinaiores-uillicfaffueuere 
dominis applaudere,inlcriptis eorum nominibus per aream buxo aut 
herbis odoratis.Sepe obtjciet rhofijinnedtet corilbs SC punrcas. At ille, 
Cornafinquit) uepres , & pruna ferat , 8C quercus SC llex-Multa fruge 
pecus , multa dominum iuuerumbra.Sed rffa uiffis fortaffis cduenient 
fruduarijs magis,q horto. Quin SC illud Democi'iti,quod ftrunt.Parir 
prudenter eum facere, qui aut laptde,aut lapidea ftrudtur.a circufepiar,, 
hic non imp robaf. Lafciurentum.n.proteruiae proipiciendum rii.Sia/ 
tuas ridiculas jjhortum non reprobo,modo mfiiB6blceenr.Itacp iftiuf 
modi quidem erunt horti. Vrbarsa aut domus intcfimis pieuhus con / 
clau/orum, ccenaculorum ue feftiuitate nequicqccdct hortenfibus,ledi 
extimis, uti eftporticus, Sc ueftibu!'um,noh ita feffiuitates captabit , ut 
non multo meramilFe grauitatisuidearur . Atqui praefiantiffitnorunr 
quidem ciuium porticum trabeatam efle condecet „ mediocrium au te 
arcuata,inutrifq;teftiidinata perplacebit.Ornamenta et trabis, Sfcoro- 
. narunt^ qux columnis imponentur, capient columnationis quar-tarav 

E J, S* 



LEONIS BAPTISTAE ALBERT! 

Si in primas colunationcs colunf 3ltersfupponentur,fientfecur.dgbre/ 
uiores primis ex quarta. Quod fi 8C tertiae fupexatabuntur , Fiet ilice tu 
quide ex quinta breuiores q Fubflitutf.In iftai^ Fmgulis arula? & plurd, 
q columnis fubiguntur, parte Fug coltina? habebunt quartam. Vbi aure 
unica fiet columnatione cotentus a d rationes publicoru opum q pro / 
fanafint fe accomodabit , Fafogm pnuatis aedibus non ita Fiet, ut repli 
maieftate ulla exparte Fcdtct. Veftibulum tn ipfumFronte paulo fub/ 
elatiorijatctietiaFaftigrj dignitate honeftabitur.Reliquu parietis urrinq* 
leni Turgente crifta coronabitur. Et praeFertim primanos angulos aedi / 
ficrj ftare criFta non nihil Fupcrbiore conferet ad elegantiam . Mihi non 
probantur qui cedibuspriuatorum ciuiu pinnas Sc minas impoFuere. 
Arcis.n.iftafuntudpotius tyranorum, aliena a' ciuibus pacatis, &tn 
inftimra repu. quadoquidem aut conceptum metum, autparatam in/ 
iuriam fignificent . Meniani opus pro fronte aedis prseftabit lepiditate, 
fi erit non uaftum,non profuFum non indecens. 

T ria effe qu£ prgeipue ad pulchritudinem acuenuftatem edindoru 
faciant,numerum Cdlicet, figuram 8C collocationem. Caput. V. 

N Vnc quod didturos polliciti Fumus ad ea uenio ex quib 9 uniuerfa 
pulchritudinis, ornamentoruqjgencraexiftant, ucl qpouusex/ 
prcflaex omni pulchritudinisratione em anarint, difficilis nimirum p/ 
ueFtJgatio.Nam quicquid unum illud q? ex uniucrFo partium numero 
Enatura exprimendum feligedumc^Fit , autfingulisimpartiundum 
ratione certa Sc cocequabili , aurita habtndum ut unam in congerie SC 
corpus plura iungat, cotineatq? recfta SC flabili cohcefione atq: confen/ 
fu,cui noshicperFirmlequidpiam querimus 9 profectoipfurn id eorum 
omnium uim,8£ quafi Fuccu Fapiat neceffe cft , quibus aut coharreFcat, 
aut immifceaf, alioquin difcordiajdifTidiifc^ pugnaret arc£ diffiparetur. 
: Quae Cznep qtufitio atq? FeIecftio,cn exteris in rebus minime prompta, 
numme expedita e,tum egregie in his,de quibus dicfturiFumus,omniu 
anceps a tq? p-culofa eft,ta multis conftat ars gdifkatona partibus,tac^ 
uarrjs ornametorum genenb 9 fingulxfe,uriuidifti,ptesdignari poftu 
lat.Sed nos ex inCtitutop ingeni) uiribus rem profequemur,non illa re 
repetetes quu ranoe ex parnum numero fohdo integro^! cognitio per 
cipiat.Veru qcffadat ad rc hinc ordiemur, notares qd naht qcfhatura 
^ . fui pulchritudine efficiat. A peritifrimisueterum admonemur rationi/ 

Aedifacmani/ t, u s,5F. alibi diximus,efTe ueluti animal ediFiciu in qfiniundo naturam 
mali perhmile i m ftari opus fit ♦ Perueftigemus igitqd ita fit in corporibus a natura^ 

du<fus # 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. {,«• 


dudti^curaliapulchriorajalia minus pulchra,aut etiam deformia dici 
tur. in praptueit ex hisq in pulchroru numero cenfeatur non ciufmoi 
cuncta effe, ut inter fe protinus nihil differat, quin ucl ea re maxime , q 
non conueniugeade ipfa re incile quidpiam aut inpreffum aut infuffu/ 
fum fchtiin' 3 . Cur q diffimiliima ftnt tame una effe admodum uenufta 
^pfiteamur. Vtar exepio . Pueliam aliquistenerimdine gracilem cupiet. 
Ille apud comicu exteris puellis anteponebat uirgir.cm illa cf effet illa 
quide habilior Si fucci plena.T ibi fortaffis perplacebit uxoris £brrn3,q 
necjj tenuitate inualidos, neqtmebrorum (piffitudine rufticanos pugi/ 
les imitetur.Sed i} tum illi addi, huic detrahiferuata dignitate poffir,tan 
tum in ea reperiat. Quid igitur q> iftarum alteram, aut altera mattis, ea 
de re exreras effe form a n on liberali & digna fbtues minim e. Sed iftxc, 
ut p exteris placeat,efficere potuit quidpia^cfquale ipfum fit non req/ 
ro.Vt uero de pulchritudine iudices non opinio,ueru anira is innata q/ 
dam ro efficiet.Id ita effe apparet, quadoquide turpia,informia,obfcoe 
na nemo eft quin ilicb inrues offendatur atq; oderit , Vn autem is ani/ 
mi fenfus excitetur 8i prodeat , etiam non reerro funditus , fed cx his q, 
ultro fefeofferut cjtum ad rem faciat penCtenius.Eft.n . informispro/ 
fectb & liguris xciiuciorum aliquid exediems pfe/hirc: ig nature qcfani 
m um excttat.e' ueftigiocp fentiatur . Credo equidc forma, dignitatem» 
uenuftatem,SCquisfimilltainhisconfiftere,quoefi3demeris,autminu 
as , fiue immutes dico uitientur,& geanuBoc fi perfuadetur.,h aud erit 
quidem prolixum ea recenlere q adimi , augeri , mutari ue,prxfertim 
in formis atqtfiguns,pofIinr.Conftar,n.ccirpus oe parnbus certis atq; 
fuis,quibtts nimirum fiqtia ademeris, aut maiorem, minorem ue rede/ 
geris, aut locis tranfpofueris non decentibus , fiet ut quod ifio in cor/ 
pore ad formx decentiam congruebat , uitietur . Ex quo ftatuiffe pol/ 
fumus ( ne extera iftiufinodi prolixius profeqtiar } prxeipua effe rria. 
haecin quibus omnis, qua querirnus, ratio confumetur, numerus, 8i 
qua nos finitione nuncupab;tn 9 ,&-' collocatio . Sed eft ampliu quidpiS 
ex his ottvnib 9 compaAis atet; annexis , quo tota pulchritudinis facies- 
mirifice coUucefeat . Id apud nos concinnitas nuncupabitur , quam 
«andem profecto omnis effe gratix atq decoris aliinam dicimus . At/ 
qui eft quidem concinnitatis munus Si paratio partes , qux alioquin 
inter fe natura difiindlx funtoerfedta quadam ratione conftituere , ita 
ut mutuo ad fpeaem refpondeant . Hinc figurcum feu uifu .iiucau 
diut,feu quauis ratione admoneantur ad antarum, concinna eonfe/ 

Eie 


Corpus» 




Edium exor / 
nandarum fi/ 
gurae tres. 


LEONIS - BAPTISTAE ALBERTI 
{Hm fentiantur.Natura. n. optima cocupifcimus,& optimis cum uolu/ 
ptatc adhaeremus, neqitn toto corpore, aut partibus uiget magis con/ 
cmnitas,q in fe ipfa atqj natura, ut eam quidc eife animi rationifq; con 
fortem interpreter , habetc£ campos latimmos ubi exerceatur atc£ efi> 
florefeat . Tctacoplcdtitur hominis uitam Arationes , totamc^pcr/ 
tradiat naturam rerum. Quicquideniminmediura^pferatnatura , id 
ome ex concinnitatislege moderatur . Neq; ftudium eft maius ullum 
naturce,q ut quee^p duxerit abfolute' pfecta fint. QcPipfum amota con 
cmnirate minime aflequeretur , fummusenim qui operatur confenfus 
partium intenlFct.Sed dc his hactenus , quae fi fatis conitar, ftatuiffefic 
pollumus , pulchritudinemefle quedam cofenfum 8c confpiratior.em 
partium in eo,cuiusfuntad certu numerum finidonem,coIlocarioneq; 
habitam, ita uti concinnitas,hoc eft, abfoluta primariacf ratio naturae 
poftularit ♦ Hanc ipfam maiorem in modum res aedificatoria fcctatur. 
Hac fifci dignitatem , gratiam, autorirarem u edicat, atquin praedo eft. 
CCivfta, quee hactenus diximus , cum ita efTe ex ipfa rerum natura per/ 
cepi flent maiores noitri, ne dubitaret his neglectis fe nihil affccuturos, 
qcfad operis laudem 8C decus faceret , noniniuria naturam optimam 
formarum artificem fibi fore imitandam indixere. Ea releges quibus 
ilia in rebus^p ducendis uteretur quoad hominum induftria ualuit coi/ 
Iegerunr,fuafc£ ad rationes aedificatorias tranftuIerunt.Spedtanresigit 
quid natura dc integru circa corpus 8C fmguias d rea partes aflucuerir, 
intellexere ex primordqs rcru, corpora portionibus non femp aquatis 
conftare . Quo fit , ut corporum alia gracilia,alia crafliora, 2 lia inter/ 
media producantur,fpecfantefq?;^difiaurn ab aedificio, uri fuperiGrib 9 
tranfegimuslibris,fine $C officio plurimum differre.Ea re haberi uanu 
oportere ♦ Natura idcirco moniti treis SC ipfi ad inuenere figuras cedis 
exornandae , &C nomina impofuere , ducta ab his, qui alteris, aut alijs 
deledarentur,aut forte uti fermeinuenerinr. Vnum fuitecrum pleni 9 , 
ad laborem, perennitatect; aptius ,-hoc Doricum nuncuparunt. Akeru 
gracile,kpidilTumim,hoc dixe re Corinthium. Medium uero qcFquafi 
ex utrifcf coponerent Ionicum appellarut.Itacj integrum circa corpus 
tahaexcogitarunt.Poft hxccum tria illa, quae recenfebamus, aduernf/ 
fentpracipuc ad pulchritudinem affequedam facere, numerum , fini/ 
nonem, collocationem , his tribus qtiomodo uterentumaturoeoperi/ 
bus pefitatis compertum fecere principrjs,uti opinor, ducfnshinc.Naqj 
ex numero quidem ipfo primum intellexere alium efle parem , alium 

im/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. i ; 7 

impare. Ambobus ufi funt,fed paribus alibi,imparibus ite alibi . Offa 
enim fdificij, naturam fecuri,hoccft,coliinas& angulos , 8C eiufmodi, 
numero nufcj pofuere impari.NuHu enim dabis animal q d'pedib 9 aut 
ftet,auc moueatimparibus. Tu & cotra nufq pari apertiones numero 
pofuere, qcfipfura natura obferuafie in proptu cft,qn ammantib 9 bine 
atejt hinc aures, oculos,nares coparesquide,fcd medio loco unum & / p 
patulum appofuitos , Verii inter numero pares atotimpares nonnulli 
font , 8C familiares nature magis q; caeteri , 8C aputffapienres in primis 
celebres, qsftbi in coponendis partibus aedificiorum ufurpartmt archi/ 
tecti , ea maxime de re , cjj habeam in fe quidpiam,q merito digniffim i 
cefiantur , Etenim naturam qdem ternario conflare principio phslofo 
phatesomes affeuerat.Et quinarium cum ta multa, taqtuaria, taq; ad/ 
mirabilia penftto,q aut in fe quinariu obferuent,aut a quinarm haben 
tibus,qualesflmthominiu manus^pdierinr,noniniuria diuiniqScme/ 
rito dqs artium, Mercurio cp in primis dicatum affentior. Et feprc n ar io 
coftat fumum rerum opificem deti maiorem in modum delcftari, q fe 
pte pofuerit ccelo uagates ftellas, 3£ que tuas efle de! uias noluerit horni 
ne ita moderet,ut ct cocipi 8C gfici Sc adolefcere,8£ confirmari , & huiuf 
modi omia ad huncipm redegeritnumeru feptenarium . Veter es,inqt 
Ariftoteles, nato infanti nomen ante dieanatiuiratefeptimunonim/ De ncuenar» 
ponebaqquafi non prius faluridcftinato.Naqi&in matrice femen &C 
natus infans ab fui ortu plurimu infra die feptimam pcricliraf.Eximpi 
bus etiam numeris celebrat noutnarium, ad que nuroei^folers natura 
fphjrasappofuit coelo.Tum8e apud phyficos confiat natura partein/ 
tegri nouenaria multis & maximis in rebus uri affueffe. Nona enim es 
annuo cyclo folisparsdiegteft circiter quadraginta. Huc ad numerum 
formari m utero foetum aiebat Hippocras.Tii & m otus a grauiortbu» 
plerffqj ualitudinibusad couaiefcentiam ex qdragefima terminari die 
paffim cofpicimus,Purgari definiit qc§cepere,fi erit mafcuF.Et rurflis 
poft primi natomafculo ad iflam haedie purgari incipiunt matres. Et 
infantem iprn ante quadragefima quocg dic inter uigiiandum occp r i/ 
dere, necplachrymas fundere uifum affirmat, dormientem uero fcciffe 
liliiiq: referut.Deimparib 5 hadten 9 . Exparib 9 autem ftiereinterphilo 
fophantes,q diuinitaticofccratum dicarim numerum qtcrnonn,ecc[! fi 
bi pftari maximumiiifiuradumuoluerint,8t fenarium inter ranffim os 
perfuflum nominat, qui fuis omnibus integris ccnftetpartibus.Obfo/ 
narium in rtrum natura uim habere maximam confp/cutx eft . Menfe, 

m prae/ 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

fprxterq in Aegypto)qui nafcunrur ccftauo uita^duxifle, nullos uicfe/ 
mus . Quin SC fi peperit menfe pregnas ccfrauo ,& fcetus mortuus fit’, 
ir.atre ena flibinde r»oritur 2 dieunr * Tu fi concubuerit mcnfc ocftauo 
pares , fiet infans oppletus lentoris mucofi , & cute reddetur fceda atqj 
ofireacea uaideobfccena,Dedmu putabar Arifioteles numerum cmy 
nium haberi pfedhfTimibea fortaffis re,uti interpretatur, cp quatuor co 
«nuis collectis cubiseius quadratu compleat, itaq? hispafTim indeufi 
architecti fu nt. Sed paribus, qs apertioidefiinarur, denarium, impibus 
aero nouenarium rrafgrelli maxime in replis non funt.Nuc fcquitur ut 
F ' * ciiiid finitione dfccndu fir.Fmitio quide apud nos eft correfponderia quae 
* "* dam linearu inter fe, quibus quantitates dimetiantur, Earu una cft logi/ 
tudinis,airera lantudinis,tertiaakirndinis,Finitionis ratio aptifTime du 
citur ex his quib 9 perfpedtu quide 8C cognitu eft naturam fefe nobis fpe 
itanda , admiranda^ pbere. Eqpfedtoiteruatq; iterum affirmo illud 
Pythagora?, CenifTimu eft naturam omibus fui effeperfimile.Sicfe ha 
bet res. Hi cjdem numeri p qs fiat ut uocum illa cocmnitas auribus gra 
tiflima reddar, tjdem ipfi numeri pfidunr, utocuIi,animufcp uoluptate 
mirifica complearur.Fx mufiris igitquibus h^ tales numeri explorati!/ 
flmifunt 3 atc^ex his pterea, cjuibus natura aliquiddefe confpicuu dig/ 
nuc^pftertota finitionis rario pducctur. Sed non longius profequar q 
ad re foaat architedti.Sinamus ergo q ad fingularum uocu ordines, q/ 
ue ad tetrachordoru rationes ptinent. Qua? aut ad opus noftrumfaci/ 
Oe harmonia anc hs c fi unr * Harmonia efie dicimus uocu cofonarrnam, fuaue aurib 9 . 
Vocum alie graues,alif acuta?. Grauioruox a longiore neruorefonar, 
acuta? a breuionb 9 .Ex uocum iftarum uaria difparitate uariae habent 
harmoni^quas ex chordaij» confonantium mutua com paratione ue/ 
teres ad certos numeros collegere.Cofonantiaru iftafunt nomina, Dia 
pente,q eadem fexquialtera. DiatcfTaron,q fexquitertia.Tum §C Dia/ 
pafon,qdupla.Etdiapafondiapente,q tnpla,&Difciiapafcn , q qua/ 
drupla nuncupat.His addidere tonfr.q 6C fexquioctauusdicitur.Con/ 
fonande hui ufm odi, quas receftnmus, chordaru inter fe coparadonib 9 
fic fe ha bent . Na m q; fefqmal te ra eo dicta eft, cp iCtic neruus maior lon/ 
gitiidmc fui integrum- minorem ate£ infuper alteram infe minorispar 
tem contineat, QcPeniin apud ueteresfexqui dicebatur , fic nosinterp/ 
taraurdkftum . in fexquialtera igitur maiori dabitur neruo numerus 
ternarius, minori ante binarius. Sexqu ite rtia didiajn qua maior chor 
da minore contineat integram, ate^ infuper minctis ipfius parte quocg 
'tsraam»Maioricrgo dabismimerum quatuor , minori tria, In ea uero 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. 'l Jg 

eSfonantia q Diapafon dicitur , numeri habentur rcfpordentes cx du/ 
pla.uubinarti ad unitatevn,& totum adfui dimidiam. In tripla ternarij 
ad ipfam eadem unitatem, aut integri ad fui parte tertia, in quadrupla 
quaternarius ad ipfam itidem refpondet unitatem uti integrum ad fui 
quarta.Numeri demum ipff mufki(ut eosfummatim colliga) hi fimt k 
Vnus , duo, tres, quatuor. Eft etiam,ut dixi, tonus , in q maior neruus 
ad minore comparatus eum fuperat ex in inoris parte odtaua. His omi 
bus numeris utuntur architecti perqcomcnodiffime, 8C bir.atim fump 
tts,uti ponendis foro plateis , & areis fubdxualibus in quibusfolii duae 
confideratur diametri latitudinis & longitudinis.Ternatim ena fump/ 
ris utuntur,ueluri in fefltombus publicis , &C fenatu ponendo , atep aula, 

8C eiufmodi,in quibusuna comparant longitudini latitudine, SC utrifqj 
iftorum altitudinem uolunt ad harmoniam correlpondere. 

De numerorum in dimetiendis areis correfpondentia , decp diffini 
tionis ratione harmoniis & corporibus nen innata. Caput . V I. 

D E his nobis dicendum eft.Prius de areis, in quibus binatim diame 
t?i coaptantur. Arearum alijbreues,aliarj)lixiores, alia- medix, 
omniubreuiffimaeftqdrata, cuius latera quis mutua longitudine funt 
aequalia , SC angulis refpondet ornibusretftis. Proxima eftifiicfexquiab 
cera, tum SC inter breues areas annumerabitur fcquitertia.T res igitur 
iftiufmods refporsderij,q eadem apud nosfimplicesnuncupatur.breui Arcx breues 
bus debentur areis . Mediocribus quocp, seq treisconueniunt . Earum 
optimaeft dupla, huic proxima q a fexquiakera duplicata componitur j^ rex 
Atqui producitur eaqwidcm fic, pofito minimo areae numero puta ' ' 

quatuor, producitur prima foquialtera,fient fex.Huic etiam addis rur 
itis etiam iftius altera, fiunt noue. Excedet igitur logttudo maxima iftie 
breuiffimam ex dupla atep ampli 9 ex dupletono & mediarum etia erit 
q? dederis bis fumptafexquitertia pari ducta ratione utiproxima. Erit 
igitur ex hac refumpta productione linea iftie minor, ut ncuCjlongifii, 
ma,utfexdecim.Ergo hic maior linea excedir a dupla minoris uno mi/ 
nus tono.In prolixioribus areis ro ducitur fic.Nsm aut iungitur dupla 
cum fexquiakera & fit tripla, aut iungiturduptae etiam fexquitertia,5£ 
fiunt extremi numeri uti tres 8C odio, aut fumuntur ut refpondeant mu 
tuo diametri ex quadrupla. Diximus de fereuioribus areis in quibus 
numeri refpondeant ex xquo, aut uti duo ad tres, aut uti m<8 ad qua/ 
tuor. Et de mediocribus arcisin quibus refpondent numeri, aut ex dit 
pia, aututi quatuor ad nouem , aut uti neucm ad fekdecim. Vi/ 

* •• in »■ tiwa 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

rimo recefuimus proIixiores,in quibus refpondent cx tripla aut cx qua 
drup!a,aututi tres ad octo.T ernatim autem uniuerfos corporis diame 
tros,ucf!cloquar,coadiugabirnus numeris his, qui autcuipfisharmo/ 
ni}S innati funqaut fumpti aliunde certa &C recta ratione funt.ln harm o 
nrjs infunt numeri, exqrum correfpondcntrjspropcrrionesearum co 
plentur,uti in dupla,tripla,quadrupla*Nani dupla quidem exfimplici 
Dupl3^ habetur fexqtrialcera,cui adiudta quoqjfitfexquitertia exemplo huiuf / 

modt.Efto fit duplae numerus minimus duo.Ex hoc produco per fex/ 
quiaiteram ternar^u , ex ternario inde f> fexquitertiam habebitur qua/ 
ternarius,quiidenurnerusad binarium dupl 9 eft. Aut itidem fic. Efto* 
fit minimus numerus tres,produco {exquirerriam,fiunt quatuor,addo 
fexquial teram, habentur fex, qui relati ad treis complent duplam ,Tum 
8C tripla componitur ex dupla fexquialtera fimul iunctis» Efto fit nums 
Tripla. rus iftic minimus binarius.Is ex dupla fiet quaternarius, huic addo fex 
quialreram,fit fenarius, qui quidem fenarius numerus refpondet ad bi 
narium ex tripla* Aut iftuc itidem fic.Pofito eodem binariommon' ca/ 
pio emsfexquiaiteram,fiet ternarius» Addoetiam duplam cem 2 rrj,ha/ 
bemus fenarium ipfiim minoris triplum. Similibus extenfionibus pro 
s ducitur quadrupla ex quibus coponitur dupla addita illis altera quoc]? 

Quadrupla» dupl a.Nam fit ea quidem ex dupla duplicata,q eadem difdiapafon ap 
pellatiir.Fu%mmodumhunc.Efio,fitnumerusi(ticmm!m 9 duo,htic 
duplo,& fit diapafon,q refpondet utiquatuor adduo.Hanciterum du 
pio, 8C fiunt bis diapafon, in qua refpondent ad duo cclo * Componi/ 
tur etiam quadrupla ifoec additis ad duplam fexquialtera 8C fimul fex 
qiiirerria.ld qui fiat ex proxime dictis conipicuum efi. Nam q fit expli/ 
catio iibec aptior pofita pura du alitate per fexquialteram St ternarius, 
qui p er fexquitertiam fit quaternarius,qui demum quatern arius per du 
piam fit octonarius. Aut fic Nam pofito quidem ternario habes ex du 
pia iftius fenarium, cui addis alteram fui partem, fiunt noue,huic addis 
tertiam, dabun£duodecfin,q qucc$ ad firiminimum treis quaternarius 
cft.His numeris, quales recenfuimus, utuntur architecti non confufe 8C 
promifcue,fed correfpodentibus utrinq? ad harmoniam. Vti qui parie 
tes uelit attollere in area fortaffis,cuius longitudo fit ad fui latitudinem 
duplabis iftic utatur refpondentijs non quibus tripla,fed t]*s tantum, q/ 
bus eadem ipfa coponatur dupla , Atq itidem iequetur in area tripla, 
nam fuis quoq?utemr refpondcntijs, utcrur incj , non alrjs quam fuis. 
Itaq?. diffiniet diametros ternatim numeris, quos recenfuimus, uri ac co/ 
enodatiores eos ucnirc fiiu ad opus intelligar, Diametris etiam finiudis 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX, i 39 

innat?funtqdam correfpondenti;e,cj numeris nequiccf terminari pol/ 
funt,fed captantur radiobusSC potentqs.Radi ces funt latera quadrato 
tum numerorum . Potetiaequidemfuntipforum quadratorum are?. 

Ex arearum accretione concipiuntur cubi, Cuborum primus, cuius ra/ 

dix unitas,diuinitati confecratus,eft,ea re q> ex unitate productus totus 

ipfeqUaqjunusfit.Accedir, epaiutefle oranium figurarum in primis 

flabile, SC in omne bafim aeque conflantem & jMnanfururmSedumrss 

fi non lpfa numerus eft,led numerorum leaturigo fele iplam continens 

atep profundes , primum cfle numerum fortaflis licebit dicere duaiita/ 

tem .Ex radice hac producis area quaternariam, q qui in altum fuftuk 

runt ad radicis parilitate compleibturcub ? ’ odlonarius, ex cubo ifflaf/ 

modi finitionum coftitutiones habebunt- Nacpin primis quideifticfe 

offerret ipfum cubi latus, cp cubica dicitur radix, cuius area numeroru Cubica radix. 

cft quatuor , 8C cubiipfius plenitudo odto. His accedit linea ab angulo 

are? ad oppofitum angulum, per qd diredtum dudla quadratum area; 

diuidesin duo ceq!ia,ex q diameter dicta elt.Haec.ti.. quatafit ad nome 

rum ignoratur . Sed effe hac coffat radicem arete octonari?.Eltcffiib/ 

inde SC diameter cubi, qua certo feim ? efTe radice numeri duodearij.Po 

(tremo eff linea in triagulo maxima, cuius qdem triaguliduo minora 

latera rectura angulum cotinentiafint , coip alterum, radix qternariae 

are.ie,alterum uero latus fit radix duodenarix.T ertia uero linea maxi/ 

ma retffo angulo fubtefa radix num erogt exiftat lexdecim .Tales igit,c| 

les recenfuimus, diametris finiendis 8C numero^ SC quantarum corref/ 

fpodentt? innat? fimr.Iftoru omniii ufuscfl,utminimalinea deturare? 

Iatitudini,maxima uero huic correfponderts longitudini . Medite uero 

detur altitudini. Sed interdum pro aedificiorum commoditate comma 

buntur. Quae aute diffinitionis rado nonir, nata harmontjs&corpori/ 

bus,fedfumpta aliunde ad diametros ternatim iungedos fubferuiar, 

nunc dicendum efi. Etenim funtquide trium diametorum in opuscoap 

tadorum anotationes cjdam ualde cemod?,du(?tae cum a mu£jcis,tfi a 

geometris, tum etiam ab arithmeticis, quasiuuabitrecognotiiffe.Has 

philolbphantes appellarunt mediocritates, earix ratio, 8C uaria, & mul 

tiplex eft . Sed in primis apud lapientes captandarum mediocritatum 

modi funt tres, quorum omniumfinis, ut politis duobus extremis, me 

dius quida coparemr n orner 9 ambobus illis politis correlpondens cer 

ta cum ratione,hoc eftfut ita loquar) affinitatis quada adiundtione.Hac 

in diftjuifirionc terminos confideramus treis, duos j quorum alter hinc 

ia ) maxi/ 


Mediocritas 

niufica* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
maximus , &C contra hinc alter minimus dicat» T ertius nero intcrmedt* 
utrifq; correfpondeat cx mutua relatione interuallon$?,quibus interual/ 
Itshic medius numerus, ab utrifq: diftet.Ex tribus quas in primis pro/ 
barincphilofophantes .facillima inuentu mediocritas eft, gj arithmetica 
dicunt.Pofitisenim extremis numerorum terminis,hoc eft, hinc maxi/ 
mo,puta o<ftauo,atc£ hincc' regroe minimo,puta quauor, hes ambos 
in unam iugis fumma,fientigit duodecim, qfumxna copofitarum in du 
as partes diuifa aedpiam ex eis alteram, ea erit unitatum fex. Hucnumc 
ru fenariu iftic efle arithmetici mediocritate ftatuur, q quide inter illos 
pofitos extremos quatuor,atq? ccfto a?q ab utrifq; diftetinteruallo. AI 
rera uerojmediocriras geometrica eft, ea captat lic.Na aiinimusquidcm 
terminus puta quatucr in maxima , puta noue, ducitur. Ex hisita mul 
tiplicatis fit fumma unitatu fex St triginta, cuius fumm£, uri loquuntur, 
radix.id eft, lateris numerus toties fumpt 9 qties in eo adfit unitas ipfarn 
compleat aram numerorum triginta fex.Erit igitur radix ift^c lex,nam 
fexies fumpta aream dabunt ipfam trigintafex. Hanc arithmeticam me/ 
diocritatem perdifficile eitubiuis admucnifle numeris, fed lineis eadem 
bdliffime expiicatur,de <gbus hic non eft ut refera. Tertia mediocritas, 
q mufica dicitur , paulo cfiq arithmetica laborioftor , numeris tamen 
belliffime diffinitur . In hac proportio, q minimi eft,tcrminorum pcfi 
torum admaximn,ifta eadem proportione fe habeant opertet diftan/ 
zix hinc a minimo ad medium, iftinc a medio ad maximum terminoru 
exepio iftiufmcdi.Efto fint poftei numeri,minor triginta , maior uero 
fexaginta , hi quidem iftic fefe habent ex dupla,capio igitur numeros 
qui minores eiletn dupla non poffunqhi ftmt hinc unus, hinc uero con 
tra duo,iungo cos,fiunt tres.Diuido exinde totum illud inreruallum q? 
inter maximum datum numerum fexaginta 8C minimu triginta eft in 
gtes iftas ipfas treis,erit hincfingula trium partiu ifta$* decem, adiunga 
ea re minori termino unam iftaru prium,hoc rit, decem, fient quadra/ 
gfnta.Hacc erit qucelka mediocritas mufica,q diftet a maximo numero 
ex duplo incerualli eius, q medius lpfe numerus diftat a minimo . Hac 
enim proportione maximum extremorum refpondere ad minimum 
propofueramus.Huiufmodimediocriratibus architccfci &C torum circa 
aedificium. Se circaparresopss qua plurima digniffma adinucncre qtij 
longum effeqpfequi . Atqui mediocritatibuscjdetn iftiufmodiadaltii/ 
fudinis diametrum extollendam apprime ufifunr. 

De columnarum ponendarum modo,dimcnfione,5C 
collocatione» Caput» VII* 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. 140 

S Ed columnaru ponendam modii Si dimenfione qilli tria in genera 
pro triu-mrempoi/ uarietate diffinxerint, pulchrum eritintellexiffe. 

Hominem enim contemplata columnas fibi ex illius fimilitudine faciun 
das cenfuere.Iraq; diametros hominis metiri a latere ad ahern latus fex 
tam, ab umbilico aut ad renes decima efle parte longitudinis inuenere, 

Qcfipfum noftrifacroru interpres aduertetes 'arcam g.diluuiu fatTtam Ex hominis fi/ 
adhominis figuratione autumat. Ad tales d/menfioesfbrraffis colum/ militudine 
naspofueriiquteffentalixadbafimfexcuploe, aliae uero decuplx. Sed columnae ex/ 
naturae fenfa animis innato , q lcntiridixim® concinnitates tanta iftic cogitatae. 
craffitudine,8£ cotra hic tanta gracilitate non decere m oniti abdicarunt 
utram qt.Denicp hos inter exccffiis efle qcf qrerent exiftimarunt . Eare 
arithmeticosin primis imitati ambo illa extrema in unum coegere, & 
fumma iuncto^a per mediam diuifere. Ex q eu quifenario Si denario 
numero fpatijs coparibus dxftaret, numerum effe octonarium comper 
tum fecere,placuit, atet; adeo ea de re longitudini columnae octies dia/ 
inetru dedere bafis,&Ioracas nuncupauere . Dorica uero colHnarura 
genus qcfcraffioribus debet edificiiseadeipfararionc qua Ionicum.ha/ 
buere.Nacj iunxere quide minimum lenninoR- qui fuit fex medio huic 
conftinjtolonicis,quifuitocfto,&fadtafumma eft denum Si qtiatuor. 

Hanc fum 111 S diuifere in partes aequales, SC datus eft inde numerusfep/ 

tenarius,adque numerum columnas duxere Doricas, uti effent illis g/ 

dem bafes fcaphoru ample ex gte feptim a longitudinis fui.T u &. gra/ 

ciliores quide, quas Cormthiasappeliarut, ex media illo Ionico num/ 

cro cu maximo terminoijt iuctis, 8C iunctorum fumma quoq: g medsu 

diuifacoftitcierunr, Nam fmequide Ionica^ numerus octo , maximi 

uero terminorum numeri dcce,q coliedti una in fumma dedere nume/ - e 

ros otfto et dece, cui 9 erit pars.altera noue.kaq; nouies diametrum imi 

fcaphi dedere logitudini Corinthiace columnarum.Iomeis aute odties, 

Doricis fepties.De his hadten 9 . Sequitur utdecoliocationedieendum 
fit. Collotr.no ad fitu & fide ptiuro pertinet, ea magis fentitur,ubi male 
habita eft, g intelhgatur per fequi decenter ponenda fit . Nam ea qui/ 
dem multaparteadiudraum infitum natura animis homimu refertur» 

Etmulta etiam parte finitionisranonibus codteit . TSad rcm,de qua. 

' agitur , iieluti gnafint haec. Suo quidem pofitoe loco partes etiam mi 
nimgqugper opus fuir,afpeau trenuffatem afferunt . Aliene autem ac 
nonfe digno 8d condecenti loco pofttae uiltfcunr, fi elegantes funt, 
fmautem minusuimperanf.Eccuiti Siin operibus naturae illa quidem/ 

& fiforte catello afjni auricula fronti appegerit aut fi pede prodibit-quA 



yeteru obfer / 
natio» 


Vicia. 


Viciam regio/ 
nis. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

piam praegrandi, aut manu altera uafriorc, altera ueroppuGIIa, is qui 
dem informis fit. Et oculo {pedare altero aefio, altero nigrantijipfiscti 
am iumentis non,pbatur,ta ex natura eft , ut dextera fimftris omi par it 
litatccorrefpondear.QuareinprimisafTeruabim^utadlibellan^etline 
am. Si numeros, SC forma, 6C facie etiam minutilTimaqugqtdilponan 
tur,ita ut mutuo dextera finiflris,fumma infimis 3 proxima proximis, 
aqualia gqualib^jequatiflime coueniant ad iftius corporis or namctum » 
cuius futurae ptesfint, Quin &figna,& tabuloe,&qcquid infigne appli 
cabitita coaptetur neceflecft , utinnatalocisaccomodatioribus 8C ue/ 
luti gemella uideantur. Veteres hanc parilitatis coxquadoneni tanti fe 
cere,utetia ponendis marmoreis tabulis noluerint quantitate, qualita/ 
re,circufcnprione,&fitu,SCcolonfcusexa&-iffimerefpendere.lludegre 
gium apud Pnicos, in q artis proeftannam ualde admirari folirus Ium. 
Statuis cum alibi, tum m faftigqs temploru ponendis curarunt,neiitic 
politae alteris pofstis c regione ulla expre aut iineair ero, aut materia dtf 
ierrent,Bigas.n.& quadrigas uidemus equeru, 8C ductorum, & adii/ 
fienrium ftatuas ufq; adeo mutuo fimiles ut in ea renaturam fuperalTe 
poflumus atreftari,in cuius operibus ne nafum quide nafo fimikm in/ 
tueamur. Itaq? SC quid nam fit pulchritudo , 8C qbus confiet partibus, 
8C qs ad numeros nofirimaicres, &qli finitione colloca rint hactenus* 
De quibufdam grauioribus rei cdiftcatorise uidjs. Caput. V III* 

S Equitur utfummas,<S£breues quafdaadmonitioes colligam , quas 
ueluti leges cum in tota exornatione pulchritudinucf: coparatione, 
tum SC in tota re aedificatoria obfcruafte neecfic eft. Faciet etiam ad ipm 
id,qchponicebaraur nos ueluti epilogum colleduros . Principio quide 
cp uitiaomia deformitatis longe fugienda fore diximus, uina idcirco 
pferam grauia in mediura,p feremus . Vitiorum alia ex confilio ac me? 
te > uDiudiaum,eledio,alia ex manu,uriea, q fabrili opere tradantur* 
Confilij, iudictjc^ errores at cp peccata priora funt natura fui 6C tepore, 
atqan fe magis graues , atq? item poft commifltim peccatum -exteris 
longe minus emendabiles. Ergo ab his ordiemur, jVicio quidem dabi/ 
tur,h regionem tnfalubremjimpacatara.infcecudamjinfcehccn^trilt e, 
mahfc£ tum patentibus,rum etia occultis obnoxiam uexatair c^clege/ 
ris,ubi opus ponas. Erit & uiciuirt,fi area' modum pfcripferis non ap/ 
tu , no accommodatu. Si membra membris adiuxens , q non mutuo 
inter feconfentiant 3d ufus incolarum arc£ commoditarem.Sinon fin/ 
gulorum ordinibus, fi «on totifamilise iiberoru, leruorum , matron/ 
arum, puellarum, urbanorum, rufacanorucj comodis fatis cu digni^ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. 141 

tace cuiufcfjaiuTum fit una & hofpitieriarr. arcpfahitatonbus.Si autnl 
hiium uafta,aut nimis pufilia,aut nimii! patctia,aut plus fatis recodita, 
aut nimis coiundta, aut nimis difleparata, aut ualde plura,aut pauciora 
effeceris,q rcspoftulct. Si deerunt qbus fftu.qusb® frigora tolleres fine 
moieftia. Si non aderunt diuerforia, quibustepbonaualitudinem ex/ 
o ccas atep obledes, quibus eoa ab inualidis SC no bene habetibus cceb, 
reporumcf offenfiones,phibeas, Adde fi non erit ab homintt iniuria 
a fubitis cafib 9 fatis munita SC tuta . Si erit paries, aut gracilior q ut fefe 
ferre 8C tectum poffir,autlonge crafliorq firmitudo cxigat.Si tedta in/ 
ter fc ftilliddijs(ut ita loquar)altercantia.Siirobriutn uim in pariete an/ 
tra itione fundentia. Si nimiusn excelia,aut nimium deprefia pefutris. 
Si apertionum hiatus uentosinfedtos,pruinas moleftas , folesimpcr/ 
tunas. Aut contra fi dbftruftores caecitate odiofam intulerint. Si offib’ 


parietii non pcpercerint.Si perpediti anfractus itionum . Si fceda , cb/ 
fccenacjt ofiederint,etiftiufmodi,q fupcrionb 9 libris qualia effe debeat 
explicauimus.Cfteru q inter ornametorum uitiainprimis odific opor 
teat, erunt ueluti in operibus naturaefiquid forte ppofterum,manaim, 
exuberas , aut ulla ex parte informe interccffcrit . Nam fi id quidem in 
natura improbat,atc}: monftro habetur, quid in architedo qui ufus fit 
partibus indeceter/Etftfunt partes quidem, qbus circa formas utatur, 
linex,anguIi,exrcfio SC talia. Ergo retftc afleuerant , qui dicunt reperiri 
uitium nullii deformitatis obfeoenius arcp detcftabihus q aut angulos, 
aut lineas, autfuperficiesnumero,mngnitudine, aefitu no diligerer ex/ 
aminatecp inter ii comparatas, coatcuatas, atep copadas intermifccre. 
Etquisnonuehemeter redarguat cii , qui ubi nulla cogat neceifitas ex 
aberratislumbrici imitatione ducat parietis lineas horfum , ifiorfum, 
incopofitc,inconfiderate,aliascblong3s,aiiasir.inufculas, angulisim 
paribus copadione informi , cape cppferrim in area iftic obtufiore , ex 
aduerfo acutiore, confufaratione,pturbato ordine , confilio nen prae/ 
cogitato &. caftigato.Et uitium erit ita rem duxiffe, ut cum alioquin ex 
fundametorum rationibus fefe habeat nonpeflime, tamen itafit,utc5 
ornatr.eta defiderent,tn excultiora reddi crucmertciv elegantia nullo 
pacto poffit, ueluti g in parietibus nihil curarit,pne terq ut ttda fuftms 
ant.nihil ufpiam reliquerint ubi apte' atep diAir.de.aut columnarum di 
gmtatem, aut ftatu arum decus,aut tabularum SC pidturj uenufiate,aut 
cruftationum; lautitie recte pofiis impartiri.Huic uitic pene coiundmn 
eft.fiqpari potueris impenfa efiicerc.ut effent illa qutde longe pulcher/ 


Omamcntcgt 

uitia. 




n runa 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

rima et mulro uenuihffima,no id totis uirib 9 affeq dabo raris. Ei? enini 
tnformis^pfecto,^ figuris ardiftci' 05 » aliquid excellens, pfcdtu m c£ a na/ 
tura qcFanimu excitar, c ueftigioc$ fentitfi adfit ,fi uero defit maiore in 
modum derideret . Etfunt pfertim oculi natura peupidi pulchritudinis 
ate^ coemni tatis , 8£in ea re fefe praeftant morofos & admodum diffici 
les.Neqffcio unde fit, cur magis qcPdefitffagitenr, q probent qcf adfit. 
OcuIipuTchri/ Qugrunt enim codnuo qcfaddi ad nitorem 3 fpledorec|? poffit, SC offen 
tudinis perca/ dutur quide ni quatum acuriofiffimo,atq;pfpicaciffimo, atqtetiadi/ 
pidi> ligentiffimo^puideri fiericf: pomiiTe iudicer,tantu uideat artis, labori?, 

indufiria-rff expolitum. Quin 5C mtcrduqd naritqcPoffendst nequeut 
explicare, prer unum id qdfmmoderata fpeclandg pulchritudinis cupi 
ditate non habear q p en iri adimpleant. Q«£ cu ita fint 3y p fecto erit ofn/ 
cij omi itudio, opera, 3C diligetia eniti ut qad in nobis fit , q aitruamus 
ornatiffniafint,<3Cpferriro q effe ornataorries cocupifcunt.Quo inge/ 
n:re funt puhhca,& in primis facra.Ea enim extare nuda ornameris ho 
mo gpeti poterit nemo. Erit ena uinu,ri q publicis debent ornamet3,ea 
priuatis adiuxeris, aut contra, q priuatis,tu ea publicis appofuerfs.prat 
lertim,fi erue illa quide fuo rn genere minima,fi erunt no manfura, ue / 
luti quifutilia, caduca, pundulaq* picturae ifirmenta publicis adegerit. 
Eterna enim effe publica oportet. Et uitium^pfecto graue eft, qcfipfum 
apud nonnullosineptos uidemus,quiopera uix inchoata fuco pidurg 
1 BC fculpturg infigmbus expoliunt atc£ explent ♦ Ex q fit ut caduca iffre 
prius deleaimir.q opus eductumfir.Nudu enim abfoluiffe oporter op 9 
antecp.uefeas, ultimum erit ut ornes, cui rei 8C reporum,etrem occano 
BC facultas fefe tum demu prg{iabit,cum id comodiffime,etfine ulla im 
pedinone poteris . Sed ornamenta q adigas uelim bene multa cx parte 
iinteiufmodi,utin hispfiriundis coplures mediocrium artificum mari 
«xerceantur.Si qua uero placuerint elegariora 8C cultiora ut ftatue, ta/ 
bule ue,qlcs Phidi^,Zeuhs ue ill£ quide cp rariores habeatur, locis aq 
rarioribus 8C digniffimis collocabunt. Deioce illum Medoru rege non 
laudo qui Ecbatana urbem fepteno incinxit muro,diitinxitc£ colorib 9 
asr effent alrjptirpurei,alri ceruiei,alrj argento terin, alij etia aurati . Odi 
SC Calliculam qui equile habuit marmoreum, prarfepe eburneu. Qux 
sedificabat Nero cundraerant auro rerica , diftinrita gemmis, Heliogaba 
lus infanior,qui ftrauit auro pauimenta. dolens q? non poffcteledtro. 

' Et uituperandi nimirum hi operum, imo infanig oftentatores, quifub 
fidia mortalium , hominuq^fudores in ea re profundat, qua neqt ufus, 
inchoati opis ratio expofeebat, quam ue nulla aut ingenij admi / 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. Qf, 

ratio honeftet,aut inueti gratia comm edet. Hfc igitur uitia utuitentur, 
iterum atcp iterii admoneo , priufcj opus aggrediare tota re & ipfe tec5 
penfites,Sd una peritos cofulas excpiaribus ad modulos dedu<Sts.Exc| 
bus uelini bis,ter,qter,fepties,dedcs di interrmflis,tu refumpttstpifcus 
oes repetas futuri ogis partes , qad a radicibus imis ad fumma ufcp te/ 
gulam nihil necj? abditum, necppropatuKqnecpmagnum , neqtpraua 
toto fit in opere futuat qcf non ttbt BC diu 8C tn ultu pcogttaturo,percoti 
ftituturo,deftinatucj: habeas quibus rebus, loris,ordine,numerocg lo/ 
ctffe.adiumtiffejpra-finiffecpdeceatjautprseftet. 

Quod fit Architedti bene confuici officium, quse ad ornamenti 
elegantiam faciant . Caput. IX. 

I Tacpfic efficiet beneconfu!tus,parate,accuratecp re aggredietur, «m 
difcecuiresnaturaqj foli, ubi aedes ponat, difcetqj curo exueteribus 
aedificns.tu ex tifu Sd confuetudme incolarum quid iub co cce!o,q aedi/ 
ficanaum fit,quifcp lapis, quid harena,quid calx,qd materia ex co loco 
fumpta quidetia aliunde importata ualeat contra tempeitates . Statuet 
fundamentorum pedametorumcp latitudinem, altitudinem SC primos 
ortus.T um parieti, & corticibus, & infardtura’,& nexuris , 8c cfltbus 
repetetquid,qualeuefingulisdebeat. Repetet etiam quid agrionbus, 
qirid tecio,quid crufiau oni , quid pauim ento fubdmali, quid opi m te/ 
ftino debeatur JVsefcnbetq; loca,uias,arguroeta,qutb 5 itiperfiua, no/ 
xia,ftxdac 5 deriuentur, auertantur , cohaerceantur uti funt pluuiartim 
egerendartidoacj,etarearu exficcandarvi foffurj,prohibendaru hume 
dationum pmuniciones,ut etiam funt q irruentium ponderum,impe/ 
tenrium undarulacefcetiumuentor 3 tuiro,mole, intima fruftrcntatcj; 
fuperent.Denicp omta diffiniet, nihil relinquet cui non quali legero roo 
dumcpprjfcrihat.Hjc ferine omnia tametfi ad firmitatem ultimer per/ Qns ad o . - T 
tinerein primis uideant,tarocn defehocpftanr,urfinegligatur, lutium menti eleganti 
afferantperq maximum deformitatis. Qttf potiflirmim ad ornamenti elegandam fa/ 
elegantiam faciant, hjcfunt.Exadtam efieeporte condecorandi operis dunt, 
rationem, atef porro expedita refc’ lllufirib 5 non nimii) crebre ceferris, 
non inculcatis.unamqj m cogeriem coadtis,fed ita diffinitc, 2 pte } appo/ 
fttecp dtitributisdC collocatis, ut qui mutarir oriine concinnitatis tuam 
ditatem perturbatam frntiat . Praeterea nihil habendum eft quauis par/ 
te operis negledtum atep expers artificii, non tn omnia pquabtltter effe 
ornatu eximio perdudia , & diuttijs referta uelim , fed copia uretur 
nontr.agis quam uarietate . Ex praeftanallimis alia ponet locis prt> 

n r ; mariis 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTX 

maritalia edam collocabit media inter minus elegantes, alia iterum in 
ter poftremas. Illud in ea re cauebit, ne preciofiflimis nimium fnuola, 
ne gradiorihus rarntinflima , nc retractioribus anguftioribufq? multo 
perfufaatq; amphffima coiungat,(edqeruntmterfe dignitate diffimi/ 
tes SC generibus non ufq? pares artifidiconformatione coaequabuntur. 
Vt cum alia grauitatem, maieftatemc^pfeferant, alia incunditatem ,& 
fcftiuitatern exhibeant.Omnium ratio, & ordo ita comgcntur, ut non 
modo ad opus honeftandum certadm couenianqfed ne altera quidem 
fine alteris per fe conitare,aur fatis fuam feruare dignitatem poffc uide/ 
an£ur,iuuabitc£ certis locis paulo neglediora intermifcere,q excultiori 
bus lume comparationefui reddatur lllultrius. Illud omnino cauebit, 
ne lineamentorum rationes peruertantur. Id fter et fiCorinthijs Dorica, 
ut dixi,aut Doricis Ionica mifecFctur,5£ eiufmoduOrdini etiam fuoe da 
buntur p 2 rtes,nequid interrupte, nequid cofiife diffeminetur,fed locis, 
6C CuiSydC aptis collocetur*Mediaenim medi]s,&. qux a medijs pariter 
diftabunrparicer collibrabuntur.Eruc deniqj omia dimenfa SC nexa 3C 
compacftaIineis,angulis,dudtu,cohgfione,c6prehenfione,noncafu,fed 
certa SC diffinita ratione,phebutq; feutper coronas, per intercapedines, 
oemcpp intimam extimaq? faciem operis, quali fluens libere &fuauc 
decurrat intuitus uoluptatem augedo ex uoluptatcfirmlium diflimi / 
' liiim cg rerum, neq; qui fpedtent fatis diu contemplatos ducant fe quod 
iterum atq? iterii fpect.irintatq; ad miretur, ni iterato etiam inter abeun 
dum rdpetftet.Et cum 1'arisquxfiennt toro in opere nufq offendant ali 
quid no aequabile, non correfpondens, &roas numeris ad decus gra / 
tiac£ confentiensdtac^ huiufmodi ex modulis excogitabuntur atq; pen 
fabuntur nec£foIumqmchoes,fed etiam quae inter efficiendum ufui fu 
tura funt ex ipis exemplaribusadmoniti praecogitem us neceffe eff, arq? 
etiam paremus. Quo ccepto ope non hocfuandum,non uariadum, no 
fup£ededum,fed tota re breui, 8C circumfcnpra qdatn explicatione per 
Fabriles, erro/ cepta,qapracomodacfllntexqfit3,coUeda , proptac^fuppeditctJtaq; 
res quo modo fantquje SC cofilio,&I iudicio curaffe architetftum opoi tear.Fabri/ 

corridendi. tes - autem errores non conuenit repetere, fed curabit fa‘bros,ut perpen / 
diculis,linca,regula,normaq? recire utantur. Aptis autem rempoi#3US 
aedificabit, inur calabit, refum et q opus attemperare, pura,incorrupta, 
iinpermiffa,iblid3,fincera,comtr.oda,accomodata, ualida , ponet di/ 
ipofietq?,fuis 8C apris locis atq? fedibus,collccab:t,iitftcr.t,i2Ccart, in/ 
cumbant, fronte, latere feti patenti/eu aperto, uti cuiufcj natura &C ufu* 
exigat,. Quae 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, IX. , 4 , 


Qiixporiffimum Architesfto fint confideranda,quoe cj? ei 
fcitu ncceffaria. Captit. X. 

S Ed q in his rebus curadismarandis,exequendis fefe recte atep ex offi/ 
cio gerere architectus ponit, nonnulla funt minime neglidega , Co/ 
gitaduni ei qd fufeip/at muneris, quid profiteatur, que fefe haberi Uelit, 
quanta rem aggrediatur, quatum laudis, quantum emolumenti, quan 
tura gratiae atep etiam pofteritatis,fi fuo redte functus fuerit offido,nan Que fint archi 
dfcatur.Et contra fi quid /mgite,inconfiderate' inchoarit,quantum ui/ tedto confide / 
tuperationis,quantum odq fubiturus fit,cj dicax, quam aptum, pates, randa, 
affiduumcpteftimomumftultitigfuaegenerihorninumexhibiturusfit. 

Magna eitres architc<Sura,ncqt eft omnium tatam rem aggredi. Sum 
mo fitingemo,acerrimo ftudio,optima d o ct r i n a , rn a xim o cp u fu prae/ 
ditus neceffeeft,atq;in primis graui,finceroq? iudicio,8c confilio quife 


architedtum audeat qpfiteri. De re enim aedificatoria laus omnium pri/ 
ma eft iudicare bene quid decear . Nam aedificafle quide neceifitatis eft, 
commone ardifica fle cum a neceflitateid quide, tum & ab utilitate du/ 
cburn eft . Verum ita aedificaiTe, ut lati approbent,frugi non refpuant, 
non. mfi a peritia docti &benec6fulti,&ua!deconfideratiarti&aspro/ 
ficflcrt ur. Praeterea facere q ufui commoda uideantur, 8C quae poffe pro 
tnftituto& fortunjopefieri non dubites , non magis architecti eft, qj 
operarrjfabri.Sed prxcogitaflqac ntentc,iudicioq,- ftattiiffe quid oui/ 
ni ex parte perfedeum atep abfolutum futurum fit, eius unius eft ingemj 
quale qrimus. Ingenio igitur 'inttemat, uiu cognofcaqiudieio feligat, 
cofiliocoponat,arte perficiat oportet q? aggrediatur . Quarum rerum 
omnium effe fundamentum ftatuo prudetiam er confilij m aturiratem,. 
reliquas autem uirtutes humanitatem, facilitatem ,modeftiam, probi/ 
tatera non in eo magisdefiderocjin exteris cuiuisartifido deditis boni 
bus.Ifta enim funt q qui no habeat, ne homine quide putandu cefeam.. 
Sed omino ei fugienda eS!euitas,pcrtiicacia,iadtantia,inremperatia,5C 
Ii qua funt.q bonam gratiam minuant in ciuibus, odium ue augeant, 
C e ler;:;!! fic geratuelin: fefe uti in ftudijs literarum faciunt. Nem o em; 
fe fatis dedifle ogam literis putabit, ni autcresomr.es, etia non bonos 


,> 


legerit, atq; cognorit, qui quidem in ea facultate aliquid fcripfermt quS. 
fetftentur.Siciftic quotquot ubicp aderunt opinione & confcnfu horni/ 
nam probata oga perq difigentiffime fpeclabir,mahdabit lineis, nota/ 
btt numeris , uolet apud fe diducta effe m odulis atq? exerr pianbusco/ 
gnofeet , repeterordmem ,locos, genera numerofq,- rerum fingulariii, 

n J quibus. 


Architectus 
opera ueteru 
non ornino 
male enitatur 
reddere me/ 
liora. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

quib 9 illi quidem ufi funt , pferrim q maxima Sc digmffima effecerint, 
qs fiiiffe uiros egregios coniedtura eft , quado quide tantarum impen/ 
farum moderatores fuerint, non tamen uafia illa exaggeratione operS 
mouebitur,utin co acquiefcat.Res magna eft, inquitille,cp colonus fa 
cic,fed m primis difquiret quid in qcumq fi t artificii percogitati ct recon 
diri aut inuenti ratione raru SC admirabile, afiuefcetcjj fecum nihil pro/ 
bari,nifi q? omino fit elegas, dignirq admiratione ingenq, & quicquid 
erit ubiqqpbabile ad fe recipiet utsmitetur. Quae aute multo fieripoffe 
lautiora intelligec, ea tractabit arrifido 8C meditatione ut corrigat atq 
emendet. Quin & q alioquin erat non pefTima enitet ingenii uirib 9 red 
dere meliora, {emperq acri &C concitata reru opeimaru perueftigaticnc 
maiora eoncnpiicens ingeniu exercebit atq augebit. Ecq padtonon di 
fperfas modo &qfi dilTeminatas , ueru etia intimis penetrahbus(utita 
loquar)naturg coditas laudes oes ad fe colliger,animoq condpict,quas 
in fuis opibus cum mirifico laudis 8>C glorie fruefu conferat. Gaudebit 
Sc aliqd m mediu fuo depromptu ingenio afferre, qd ad miremur,fortc 
quale fuit illi 9 inuentu,qui ede firuxitfacra nullo adhibito ferramento, 
Qls alc^ue illius, qui R om c ftatem craftulir coloffum arq fufpefuiri, cui 
opi q? etiam faciat ad reqtuor SC uiginti exercuit elephantos. Quale uc 
illius qui tx fodina labyrimhix aut tepium,aut qduis mile ufib 9 Sc pter 
fpe effecerit, Nerone architectis ufum referiit prodigiofis , quibus nihil 
ueniebatin mtnte,nin qdf efficere homines uix pollent. Hcs nequicq^p 
bo.Veije ita uelim coperent fefe , ut femp omni re utilitati Sc frugalitati 
primas dare partes uoluiffepfeferanr. Quin 6>C cuornam en gratia om 
nia fecerit,tnita parabit uun primisutilitatisgratia idfecifle non neges, 
Eqpbaho fi nouis muetisopm probatiffim prones uctei^, 8C lllisnoua 
ingenii comenta non deerat. Itaq huncin modu uiresingenij fui ufii 8C 
tractatione rerum, q ad hac eruditione multacu laude affe quenda con 
ferant, excir abit , officiiq putabit non ca fblu facultatem habere,qua fi 
carear,non is fit,que fefe effe profitear. Veru bonaru cmniu artium co/ 
gmtioe et cultu quantu ad re faciat ipm fe muniet, proptum, expedituq 
reddet, q ad plura aut maiora in ea re adiunsenta dc&rtng non defide/ 
ret, fibiq nung .ponedum ftudium,nunqua ceffandum ftaruet ab indu 
firia,ufqfentiatfe his effe perfuri ii cm, quot^ budibus addi amplius ni/ 
hil poffit.Neq fibi fatisfatftum putabit ,f;quid ufpiam erit ulla ex parte 
conferens, q? arte SC ingenio poffit confequi, nudprarhendcrir, peni/ 
tufiq tenuerit, arq pro uribus egerit , ur in fe fit ipm id laudis ad ultima 
fui generis fjpeciem formamq redacftum. Quae autem conferant , imo 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. IX. , 44 

q fint arch/te&o penitus necefTaria ex artibus heecfunt. Pictura 8C ma/ 
theraatica.ln careris doctus ne fit non laboro .Nam qui architedlum 
dixerit iurifcanfiiltum effe oportere, q> aquarum arcedarum, finium re 
gudorum,operum nunciandoijt iura,& q multa huiufmodi interdicto 
diffiniuntinter gdificandu tractentur non aufcultabo, Allrorum etiam 
in eo exacta peritiam non poftulo ea r e,qt ad borea bibliothecas,ad oc 
dduum folem balnea pofuiffe conueniat , Ne muficu etia eflc oportere 
dixero ea re,q> in theatris uafa refonatia apponantur. Aut rhetorem cp 
q a&irusficpredocuiffe redemptorem iuuet. Satis enim rerum earum 
de quibus cUcturus fit, cogtistio : periE!a,confilum, diligentia pftabit,c](f 
apteaecommodatecp ad rem -imprudenter loquatur. Qdipfum in elo/ 
quetia prini ariu& pcfpuumeft, Nolo quidem elingue, nolo auribus 
ad harmonia penitus obtufis. Sat erit fi non in publico.in alieno xdiB/ 
carit, no lurninib’ offecerit,non Itilliddio, non deriuatione, non itinere 
feruttutem tndixeritpter interdictu. Si tsentos q gte orbis,& qbus nomi 
-tribui appellentur tenuerit. Qui fi tame inltructior fuerit non recufabo. 

Verti pictura 5c mathematica non carere magis poterit, q uoce oi fyf/ 
labis poeta, Atej; haudfcto an fit ea fatis uel mediocriter prseceptffe.De 
me hoqp fiteor, multas inridiffe fjpius in mente coietSationes operum» 
quae tum quidem maiore in modum ^pbarim eas cu ad lineas redegi C/ 
fem, errores inueni in ea parte ipla, q potiffimum deletfiaffet , & ualde Leo . Baptiftae 
eaftigandos.Rurfus cura perfcripta pefitaui , BC numero metiri adorfus diligentia m d« 
fum, indiligentiam cognom meS,atq; redargui. Poftremo eadem cum pingendis re / 
modulis , exeplaribufcg mandaffem nonnuncp finguia repeteri euenit, bus lingulis, 
ut me etiam numeru m fefelliffe dephenderim . Sed n e Zeufim quide elle 
pingendo»aut Nicomachu numeris, aut Archimedem ; angulis & lineis 
tractandis trofo,lat erit fi nofira , ejuae feripfimus de pictura ,, elementa 
tenuerit.Sieam etiam peritiam ex mathematicis adeptus fit, quae angts 
Iis una & numeris, & lineis milia ad ufumeft excogitata . Qualia funt 
, quaedeponderibus,defuperBdebus, corporibufcjs metiendis tradun/ 

. tur,quae illi podifmata , embada cg nuncupant . His artibus adiuncto 
ftudio,8c diligentia fibfgratiam ardiitedtus, opes , nominifeg polteri/ 
tatem ,SC gloriam nancifcetur. 

- Architectus quibus, & quo modo confiiium fuum <X operam 

impartiri debeat. Caput. X I. 

V Numhic rron praetende iuuet, quod ad architectum pertinet, 
non ultro omnibus qui fc aedificaturos praedicant , opera polii/ 

«nda tua elQquod kues & gloriae plus fatis cupidi certarim fasf/y 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

unt.Equide haud fcio an expeclandu fir, ut iterum 8C iterum expofcSt; 
Tibi enim credant oportet fpontefua, qui tuo fe uti uelle confilio prg fc 
ferant. Aut quid ego ut mihi unus altcrue imperitus credatultro meas 
dignas , Si utiles excogitationes explicaturus,pdeam nulla repenfa gra/ 
tia.Te enim ut meis monitis periticrem efficiam in ca re, in q aut maxi 
mo te leuem difpendio, aut com modis SC uoluptati uchementer cofe / 
ram,prxmium meret no mediocre. Dignitatem idcirco feruaffe cofulti 
eft, fidum confiliu pofceti , caffigatacp lineamenta pftitifiefat eft.Qdfi 
forte ad tefufceperis,ut operis curator dC finitor die udis, uix erit ut ui/ 
tes ne omia alioru uitia,errorefc|?,feu irapcritia,feu negligenna commif 
fafinqad unii teipfum referantur. Adftitoribus ifta quidem felertibus, 
circumfpectis,rigidis demandanda funt,qui q facfto opus fit diligentia, 
ftudio,affiduitare procuret. Velim quocp qad liceat cures,firres tibi no 
nifi cum fplcndidis , Si harum rerum cupidiflimis prindpib 0 ciuiratu. 
Opera enim quibufuis‘pftita,non dignis, uileficit. Quid putas fumme^e 
uirorum autoritates,qbus in primis inferuiendum cefueris,tibi a dfru/ 
cfcu laudis conferat: Ego ucrofpter id, qcPplericpomes, nefeio q pacfto, 
uidemur interdum ex fortunatote finfuf, Sc iudido , plus longe fapere 
uulgc,q fit in re) is fum q cupiam architecto proprie abundeq? en prae 
Itari, q ad opus efficiendum exigant.Hoc tenuiores perferpe cum min 9 
pofiint, etiam minus uolunt. Adde his qefuidere licet, ubi alioquin par 
Iit artificis ingenium , Si induft ria,ilhcacq,atcpifticin opere comparari, 
tn ex prfdo Si pftanria rerum , quibus id opus conftct gratia in altero 
multo habebit, q; in altero accumulabor . Poftrcmc glorix cupidit3tc 
nufq quidpia pfertim iniuetu,atcp inuifum temere aggrediaris moneo, 
Penfata,digeftafint ad minimum omia q in medium afferetur. Alici?* 
enim manu perficere,q tuo,pprio ingenio comentatus fis laboriefa efi 
res , Si alienis uelle uti pecunijs ad arbitrium quis nen intclligit cp nufcp 
Qtii famuli futurumfituacuum qrimoniarTumetcommuneillud uirium qf^pi 9 
Architecto fiat,ut ferme nullum maximorum operu grauibus atej ualde uitupe / 
abigendi . randis erroribus carear,peruelim abs re longe abigas, qtus erit omniir, 
qui non affedtet intx,artis,morurn,in{titurorum tuorum emendator, 
moderator, dirccfcorcp uideri.Maxima quetep adiiicano ad uitx horni 
nis breuitatem Scoperis magnitudinem uix nuncp dabitur, ut p eunde 
abfolui poifiqqui pofuerit. At no s ca ces, q u i fequim u r, omino aliqd 
innouaue concedimus , SC gloriamur . Exqfit,ut alio^beneinchcata 
deprauetur, 8i male finiantur. Standum quidem cenfeo autorum de/ 
ftinarionibus,quipcr maturitatem illas excogitarunt. Potuit enim pr i/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. i 4 ^ 

BIOS eos conflitutores aliquid mouiffe, c|dipfum te diutius , Sc diligent 
cius pericrutantem, a t<$ rectius confulente quocj: non latebit . T amen 
quicquid attetandum inftitueris, id non nifi de pcritiffimorum cofilio 
uri potius edidlo aggrediaris moneo .Sic enim & comedis aedificati/ 
onis ,SC cibi ab obtrectatori? infimulariotubus belliffime confulueris, 
Diximuspublica,diximus priuata, diximus facra,dixiir.us^) fana,qu j 
*d ufum ,q ad dignitatem,q ad uoluptate,niic qd reliquum cft , fiquid 
aut architedti imperitia ateg indiligentia,aut temporis, hominum ue in t 
iuria,autfmiftris imprxmedstatifcp cafibuspardifiCiiim manant triti;» 
dicemus qpadeo id corrigi.reftiturip poffit.Fauete his ftudjjsliteraci. 

CLEONIS B APTI" 

STAE ALBERTI DE RE AEDIFICATORIA 
Liber Decimus SC ultimus. Qui de operum inftau 
ratione infcribicur. 

De operum uinjspjndeprouenianT.Qux ab architecto emendari 
poffint,& quae non. Quaenam ite coeium grauefaciant. Caput. I. 

S ide operum uitijs emendandis deinceps deputandum eft, confide / 
ralle oportet quae nsmea quidem - & qualia fintuma qua- manu 
hominum emcdentirr. Sic enim SC phvfici arbitrantur maximam rc/ 
mediorum partem ex morbi cognitione pendere. EcUfiaorum uitia eff 
publicorum.tum priuato^aiia abarchifecto funt uelurimfita artg in/ 
nata, aha important aliunde. Et rurfus horum alia emendari arte poi/ 
funt & ingenio,alia penitus emendari nequeunt. Ab architedto ea funt Animi&n.itS 
qualia proximo foperiore libro,quafi digitum intcdenrcs , oftcdim.us. us uicia. 

Na alia quidem animilunt mria,aha manus. Animi , eledtio, partitio, 
diftrtbuno » finitio prsepcilera , diffipata,confufa . Manus autem uitia 
funr,paraEi'o,co!ledtio,aftri>eSia, coagmentatio negledta atep defidiofa» 

& eiufmodi in qua- uitia male confui ti arcu indiligentes facile incidunt. 

Quae aurem importentur uixrecenfcri poffe arbitror, tam multa, & ts 
uaria funt, inter quxillud eft^d aiunr.omia uinci auo,8f,infidicIa ni/ 
miumcp ualida eue tormenta uetuftatts,nec pefleaduerfus foedera na/ 
tura niti corpora quin feneefutem fubeat, utuelipm coelum mortale 
arbitretur nonulliea re,q> corpusfit.Iuitimusqd ardor folis,quid un» 

- •" e brse 



LEONIS BAPTISTAE ALBERT! 

brg gelatio, quid pruinae, quid ucti ualeant. His tormentis acTtos cerni/ 
mus facifeere 3C putrefeere etia dunflimos filices, altis a rupibus auelli,p 
trudte^faxa immania tepe(tate,ut multa cu parte montis corruat. Ad 
de his hominu iniurias.Me iuperqinrerdu nequeo no ftomachari,cum 
uideam alxqu6ru incuria, nequid lodiofum dica(dicerem auaritia)eade 
ieri, qbus barbarus 3C fures hoftis ob eorii eximiam dignitatem peper 
ci{Tet,q ue tempus per uicaxreruqsfternator aeterna effe faalc patiebar. 
Adde cafus repetinos incendiorum,adde fulgura,terrem otus, &aqua 
rtun impetus atep inundationes,^ q multa indies^digiofa naturae uis 
poffit aifcrre,inaudita,infpcrata,incredibilia, quibus ornis badedudta 
ratio architecti uirietur atq? diUurbetur. Athlantem infulam Epyro no 
minore euanmiTe aiebat Plato. Ex hiftoriis accepimus Bura , Helicrcqj 
alteram hiatu, alteram undis deletam fui flo, Tritonidacf paludem cue 
itigio difpariiifie.Et contra apud Argos fubito exundaffe palude Stym 
phalida,apudqr T eram enem repente infula cu aquis calidis excremlTe. 
Et ex pelago inter Thyrena. SC Theram q? rupifle flammam, q totum 
mare integros dies quatuor seftuas ardefq? reddiderir,fubinde infulam 
cmerflfle ftadioi^ duodecim inqua Rhodij templum tutori Neptuno 
fdiucarint JEt mures alibi adeo multos concreuiffe ut fequuta fitpeftis. 
Et ab Hifpanis legatos ad fenatum miflbs, qui auxilia peterent contra 
lepufculoru imurias, SC q multa his fim ilia in eo collegimus opufcul©* 
Tbeo°enius, qui Theogenius iniertbitur* Sed non omia q importatur aliunde uitia 
talia funr,ut emendari nequcant.Necj; ab architecto fiquod aderit uitsS 
lakfemper erit emendari ut queat. Corrupta enim funditus 8>C omni ex 
pte penitus deprauata emendationes non fufcipmt.Qiice item flefe ha/ 
benr,urmfi totis lineis puertantur reddi nequ3cj poliunt meliora, es q/ 
dem non emendantur magis quam ut noua illic facias dcmoliunt.Sed 
non li;c in filto , Nos ea profequamur q reddi manu poflinteommo/ 
diora. Acprimum quide publica. Horj; maximum 6C ampliifimuixi e it 
urbs,.uel potius,fi id ita inrerptari libeat,urbis regio, Regio qua indili/ 
gens architectos urbem condiderit hpec forte paticrur uitia emendata. 
Nam aut contra repentinas hoftium cxcurfiones erit non fatis rtiw,3ut 
coelo erit immiti & parum falubri,& quae ad ufum facient iion abunde 
ftippeditabunr.De his igitur tranfigemus. Ex Lydia in Ciliciam iter cft 
perquam anguftum a natura inter montes , ut r egion* facere uoluilfc 
portam dicas.in faucibus iugi, quas Graeci Pilas nuncupant, iter etiam 
«it . quod terni cuftodiant armati, uia praerupta crebris aberrantibus 
^iuis ? qyj ex radicibus montium manam ♦ Similes in Piceno ferrae , & 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. \*s 


quas uulgo foflumbronias nuncupanr,8c alibi complures. Sed hi adit* 
natura muniti non ubiq? ad arbitrium habentur,poife rameo uidemur 
multa exparte naturam iroitari.Quod ipfum locis pleriTcp fecere pru/ 
dentiHimi ueteres. Nam hi quidem quo' regionem centra hoftium ex/ 
curfiones munitam redderent,ficrerri pararunt.Referamexgefhspro?/ 
ftantiffimorum prindpum breuiffime quae ad rem faciant . Apud Eu/ 
phratem Artaxerxes folia lata pedes Ix.longa palTuum mihumdece 
ab fe hoftem exclufit.Murum per Britaniam Ccefa res, inter quos Adri 
anus milia . Ixxx . duxit, quo barboros a Romanorum agro ft paret. 

Antoninus etiam Pius eadf per infula murum aftruxit cefpi ciccum. Se/ 

uerus poft hunc tranfuerfam per infulam utrimcpad fines oceani per/ 

duxit uallum milia pafiuu c. 8c duo& uiginti . Apud Margianair. re/ 

gionem Indiae Antiochus Soter, quo loci Antiochiam cendidit,mur® 

anibiaim regionis dreundedit longo ftadia M. quingenta Duxit ScSc 

ofofis murum a latere Aegypti Arabiam uerfus , a Pelufio ad urbem 

ufq? fblis,quam Thebem nuncupat , deferta per loca ftadia mde quin/ 

genta 8(. mille.Nerito ad Leucadem, cum fuiffet contincs,abldfIoIi"tb/ 

mo marigducto fecere ut effet infula. At Chaltidenfes Sc Bcectrj Eunp 

po aggerem duxere, quo Euboia Boeotice iungeremr,ut effer altera ai/ 

teri fubfidio.Ad Oxum fluuium Alexander fex codtdir oppida inter fit 

non multo diftantia , ne fubitis hoftibus lacdTms procul rifent auxilia 

petenda.Thyrfes appellantur alto ualio munita pryfidia caftcllis fimil 

lima, quibus contra hoftium adituspalfim utebantur . Perfa: iactis ca/ 

taraois fluuium impedierant Tygrim , ne qua poiTetnauis hcftiliTer 

afcendere.Eas Alexander, quod elTe animi opus diceret ignaui,diruir, 

ftiafitq; potius uirium uirtute confiderent . Sunt qui regionem aqua/ r 

rum copiainducta effecere, utcfferfimilis Arabix,quam paludibus 8>C ^ 

ffagnis ab Euphrate contra hoftium ingreffus fuiffie miminfiimam nJ - g Jrdra*^ 

ferunt. Regionem igitur proefidi]srakbus contra hoftem munitam 

reddidere . Hifdem artibus effecere , ut effet quidem hoftium regio 

imbecillior . Quoe autem fmr quee coelum grauefaciant , fuo proli/ 

xius loco diximus, ca tu ficolkgcris,fcrme effe generibus haec inueni 

et. Nam aut foles immodici, aut crudae umbro?, aut graues affla/ 

tus oborientur, aut ex terra malis uaporibus inficietur, auttx ipfo 

erunt coelo qua? nocuum importent malum . Coelum quidem tnx 

poffc putant ullis artibus emendari hominum ,ni illud conferat,quod 

fer ibunt, placatis fuperis, deorum uc monitis utidauo per conside af 

0 2- .fixo 



IiliiSi, 

Nazara.. 


LEONIS B APTIS TAE ALBERTI 

isto acres interdum fu.iTe fedatas pcftes. Contra feles , uer.tcfcfinccTis; 
oppidorum, & uillarum quid forte iuuet non dteriqfed regioni umuer 
£e , quid faiis-con ferar, compertura non habemus, tametfi magna ex 
parte uitia,quae ex aura imporcantur, em edari pcffe nonnege,ubi cue 
nerit, ut uapor.es ex terra nexrj tollantur. Qua ob rem nen eit ut illa^p 
fequar,fohs ne ui,an concepto uifceribu&innmis ardore tellus duo illa 
fpiret,anhelitum Xqui fublatusinaer.em frigore in pluuias niucfq? con 
cogatur, &ficcum fpirittim,q putat fieri, ut uentof $2 impulfus mouean 
tur.Tatum coltet apud nos fpirare utrumcp extellure,ac ueluti ex cor/ 
porib^anirnaliu q exhal5t,uaporcs,ipfum idfaperefentim 9 ,qu3le illud 
fit corpus a qeflUnditur , expcltilenti peftiftr, ex odorato fuauis, & hu 
Kifmodi.Interdraetia fieri inproptueit,ut qui fudor & uapor alioquin 
fuapte natura minime, moleftus fit ,.ueftium tamenidere mfedtus tetru 
©leat,Sicm rellure»Namc£.quiager nec^aqua bencopertusfiqneq; cta 
fatis ficcusfir,(edex utrifcj? lutefcat,is quide plunbusde caulis an hei u 9 , 
fpirtulqXundetinfectos 3C noxios, Et faciat hoc quidem ad rem* Nam 
ubi mare altum fit frigidas, alibi ucro tepentesinuolui undas fentirnus* 
Id. eare. fieri praedicant* ^profundius inmergi > 8C altius penetrare folis 
ardores non pofiunqatq; ud ignitum candefc^ferrum fi forte in cleutn 
d im lieris, fu en tc|; tum quidem oleum modicum, ilico fumos excitabit 
acres, turbulentos. Id uero, fi oleum multo fupnatabit extmguerur, fu/ 
rnofq; non dabit. At nos de.his,qua ccepimusbreuitate,profequemin*. 
Paludeiuxra qtiodda oppidum exficcata,& ex.eare ortae um efTctpefti 
lentia, Apollinem, Icribit Scruius rogatum, iuiflepemtus.exficcarent* 
Apud T empe lata fiagnabat aqua, Hercules dudta foffa purgaufr.Hy/ 
dramq; quo ex loco eruptiones aquarum propinqua ciuiratc uaftarer, 
uti ferunt, exulfir, inde facftum aiunqutconfumato humore fuperfluo, 
folocj; denfato exundantium hillarum meatus abrafifint . Ohm Nilus 
plus aequo exercuerat abfij; luto multa, &.uaria animantia concreta re 
ftiteranr>Siccato igitur fblo pmruera^indc ingens m an arat pefiis.Sub 
Argeo monte ciuiras , inquit Strabo , Mazara bonis quidem abundat 
aquis, fi eftate quoiluantnon pater, aere ea reddant infalubrem SC pelii 
lenrc.T um 5C in Lybia adfeprecrionem,atc^ ite in Aethiopia no pluit, 
ex q fijepe lacus ob ficcitarem fiunt ccencfi.Eacf de re cum cretera lfiiul/ 
modi animantia orta corruptionibus,tum maxwnelocufiarum ingens 
copia exuperat. Contra i ftiufm odi fetores 5C putredinum uim Herculis 
utracg remedia per comoda ad hibebu ntur fofia du&a, nequid ex mora 
isagnantis aqucefolum iliutcfcaqprcximepandaur folibus, Nam hic 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. i 47 

quide ignsbnsufuiti, Herculem interpretamur.Et confert faxo^cliure, 

harenauc copkrc. Quo autem pacto cocaua ftsgr.atium aquarum pof 

fis facile harena coplere fiuuio,fuo diceturlcco. Rauenn3,mquitStra/ 

bo,per fua tempora, q? plurimo inundaretur mari foliram affici odore 

tetro, aere tamen fuiflc non peftilenti « Et mirantur quid ira,ni ferte, q? 

cuenire urbibus Veneriarum dicunt id fiat ea re, q> drcunfluentespalu/ Venetiasv 

desuentis , aeftuc^ maris adloe nunqua conquiefcant. Huic perfimikrn 

quoq?fuifle Alcxandna ferunt , fed ibi per aeftarem Nili incrementa id 

uitium amouere.Narura igitur- admonemur quid fa&o opus fit*Nam Akxandria»* 

iuuabit qdem aut penitus exiccare, aut reddere bn aquofam riuis ,fiue: 

to,man ueimmilTo,autdemum tellure exempta ufefc ad intimam fca/ 

luritatem aquae infodere.De hisbadtenus. 

Quod aqua in primis ad ufum neccfiaria fit,quod c£ uarise illius 
fintfpecies,- Caput. If. 

N Vnc fi quid adufus neceifiratem deerit , id ne defit prouideamus.- 
NecefTaria quae nam fint non longius repeto, in proptu funt,ffca, 
ueftiSjtedturm&in primis aqua. Aquam Milefiu&Tfiales principium 
effe rerum 8C humanae ccniunctionis ciixit . Plus mille uicos fe inquit: 
uidifie Ariftobolusdefertos^a-Indusfluui 9 alio diuertifict. Ego uero' 
efle aquam animantibus ueluti pabulum caioris,uitceq: alimetym nca 
negarim, aut quid plantas referam^quid cetera, qbus mortales urunto 
Siccxi{timo,qucein terris cr cfcant 8C coalefcant, omia, fi aq ademeris, 
fore ut futura fint nulla. Apud Euphratem pecora a paitu pellutq> pra 
ris plus fatis feracibus nimium pinguescant, eius rei caufaro putant hu/ 
moris exuberantiam eile. Mar i q? im m a nilTim a uigere corpora ea porif 
fimum caufa aITeuerant,q> cx aqua nutrimenti copia mulca fuppedi^t. 

Regibus Lacenarum, meminit Xcncphom , dignitatis gratia dabatur ' 
ut ftagnum aquae haberent pro foribus ante domum. In nuptqs, in ex/ 
piationibus, ac ferme omnibusdeniq? in faens uetuftiflimo ritu aqua 
adhibcmus.Qiia? oes res indicio funt quanti maiores nGftri aquam fe/ 
ccrint. Sed quis r.egar teius copiam multis modis plurimum generi 
hominum inferuire atep opitulari,ut nufq adclfe non modica putanda- 
fit , nifi cum afluenrifinr.e omnes ad ufus abundarit . Ab aqua igitur, 
quando eafutiaiunt)per bonam &malam ualitudimni utirrur,ordic/ 
jnur . Maflagetx mulns locis fciflo Aragofiuuio regionem aquofam 
reddidere .Ad Babylonem q? effer m ficco ;rdificata,T igns-,& Euphra. 
tes immiffi funt. Aquae dudtusn in urbem Ecbatanam induxit Semi/' 

03 tamiei 



Alexander . 
Hannibal* 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTl 
famis gfoflo monte alto ftadia uigintiquinq? foffura lata pxdcs quin/ 
decim.Ab Choro fluuio Arabit ufq? in deferta et arida loca Arabs rex 
eo loci Cambifem expedtans aq deduxit facto(fi omia credimus Hero/ 
doto)ex tauroru pellibus aq du<ftu. Apud Samios rara inter opera ad, 
mirabatur foliam ftadia longa feptuaginta,ductam p monte altum or 
gias centu quinquaginta . Admirabanf St cuniculu Mcgarjei op* 5 altu 
pedes uiginti,q fons m urbe deduceret.Sed meo iudido urbs Roma oes 
facile St opm magnitudine St ducedi artificio, inducftarum aqua$> co/ 
pia longe fugauit. Aquam unde ducas no fcmper amnes fontes ue pare/ 
bunt, Puteos Alexander iufut fodifecus mare St litt c Perficu ut clafTem 
aquarer. Hambal cu a Scipione urgeret,inqmt Appianus,adCoIIiam 
urbe inedijs in agris,q? aq no adedet, puteis effofts militu neceffitati^p/ 
uidit* Adde etia cp aqua no omnisinueta ufibus hominu acccmodatur 
Nam pter id q> alie calide,alix frigidae repiuntur, cp ue alia? dulces,alig 
acid.T,alie amarae,alix purifiime,alig limGfx,uifcofe,unctucfx,pice£, 
alixq etiam immifla reddant ut f:ntf 2 xea,ahx curfu ecdeparnm clarg 
parti m fluat turbulente. St alibi aluo eode hic dulces, alibi felfx amarg 
uc.Sunt etiam aha metri oratu digna, quibus aquae inter fe natura et ui 
multo diflcrant,q plurirr u ad falute St pniue homini! fsoarr.Er liceat 
quocf nobis aliqua de aquarum miraculis recenfere,que oblectent. Ar 
finces apud Armeniam ueftcscd lotas lacerat.Diana apcfCamerinum 
non coit cum usro.In Debri oppido Garamanthii fons die friget ncdhi 
feruet.Apud Segefthanos Helbefiisin medio curfu fubito efferuefcit.In 
Epyro fonsfacer,q ardentia immiffa exringuiitur, extindta incendant. 
In Eleufma fons ad fonitum tibiarum cxultat* Peregrina animanriaft 
ex Indo potarint colores mutant . In litrcre queq; maris Erythrei fons 
eit quem fioues biberint dico mutant tiellus in colorem arrum«Sunt& 
Laodicenftum fontes, apud quos coceptus quadrupes colore enafcitur 
giluo.ir. agro Gadarcno aqua eft, quam fi guftanr pecus pilos 8tun/ 
gues amittat. Ad mare Hyrcanum eft lacus, quo lotus quiuis incidat in 
fcab«e,& folo curetur oleo. Suus aqua eft, qux difcutiat dentes * Apud 
itagnum Zdonium fons ex quo ft eriles fianr, aliufqt mox ex quo red/ 
dantur fcecundx . Et in Chio, qui infipienrcs reddat. St alibi quae non 
pota modo, fcd ucl guftata nitun mortem foluat.Eft qua etiam fibuc/ 
ris intcrimat.Etin Archadia apud Nonagrum aqua- genus alicquir» 
punffimum,fcd tantam habet ucneni uim, ut nullo queat metallo con 
oneri . Et contra funt quae bonam inftaurent Ualirudinem Puteolanae, 
Scnenfes , Volaterrana .* , Bononienfts , St qux paftim per Italiam ede/ 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. - i 4 e 

bratur.Sed illud mai , ,<j) deCorfica referunt, a§ adfuiffe , q offa con/ 
fracta re{blidaret,q & uenena peffima curarentur. Sunt & alibi qu£ bo 
n5 ingenia diuinanteracp infpiret . In Corfica ite fons aculis unhs,fi qs 
fur cora furto negarit facramento, SC oculos lauerit cacat. De his liacte 
n*. Cfterit aqua locis aliqbus neq? pura neq; impura penitus inuenief . 

Cifternis ea re pluuia excipere 6C aneruarepaffim g Apulia affueuerut 
Quatuor circa rem aquarum confideranda effe Et unde genere/ 
tur,auterumpar,quouedefiuataqua-. Caput. II!, 

O Vatuor igitur circa rem aquarum fust, qux ad opus faciant. Vt 
inuenias,utducas,utfeligas, ut afferues.De bis nobis dicendi! t i t . 

*'''^Sed nonnulla prarcenfenda funt , quoe ad uniuerfam ufum aqua/ 

rum pertineant. Aquam non nili in uafe detineri pofTe arbitror , Si illis <• 

affentior , qui ea de re moti mare quoddam immenfum effe uas autu/ Mare immen/ 

mant, eorum ejfimilitudinefluuiumefiequocg uas ualde oblongum fumuas. 

interpretantur . Sed hoc intereft, cp in his aquae nulla extrinfecus ad flumius cb / 

hibita ui fuapte natura perfluant SC moueantur. Alterae uero facile ac/ longum uas, 

quiefccrent , ni uentorum sppulfc agitarentur . Non illa philofaphan “ 

tium hic profequar , petant ne aquae mare , qttafi quietis Iccurn, radio 

neflat lunae urinare momentis- augeatur ,uidffimcj diminuatur . Ni/ 

hil enim ad rem noftram conferent. Illud non praetereundum eftqd 1 

ipfis.oculisperfpicimus, aquam , natura petere ima.necpari acrem uf/ 

piam eiredeprefliorem fe,odiffecj? omnium tum ieuiosum,tngrauio/ 

rum q- ipfa fit corporum mixtionem, & cupere complere ornes in quaf 

cumcj influat concauitatum formas, 8£fuis quo magis ut/ prohibeas 

uiribus,eo eotumarius illuctari aduerfum atq: inniti , necp mrerquief/- 

cere quo ad f p inribusaffequatur,q ad quiete affectat. Adeptis ubi con 

quiefeat fedibus fefe tm contentam effe , mixta ©mia extera afpcrnatr. 

Superficiem ili fumma fefe ad coaequatam altitudinispanhtate limbo,, 
extremifq; labris collibrare , Et qdfetiam ad aquas gtineat memini ex 
Plutarcho . Quaerebat enim an mfoffa tellure aqua ueluti fanguis in 
uulnus in!tillaret,.an potius ueluti nunamss nutricis lac. fcnfim gene 
ratum conflueret. Sunt qui aquas quae perennes fluant , nonucluii' 
ex uafe conceptas effundi , fed locis unde rr.aoarint affiduis momen/ 
tis generari affetierant exaere, non quidem omni, fed eo qui demum 
.paratiprfatutfiatuapor, Terraraenira & prxferrim monteswlua 
fpongiam effe meatibus referdtam ,per quos conceptus aer infpiffetur- 
frigore, ateg concogatur. Id cum ceeteris indictis,tum ucl bine praeberi 
uuu.«xiftimar,<j> ntaxirnaquoq; flumina maximis a raontib 9 orta ia. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 
tueantur . Alii non penit* iftcmm autoritati acquicfcunt.EtcnJm cum 
plures alij,tum Py r a m 9 , in quin t,fl u u iu s minime cxiguus( nauigabilis 
enim eft)quidita non ex montibus,fcd media exoritur planitie. Quare 
qui dixerit tellurem humores imbibere imbrium , quiquide grauicate 
fui atq? fubtilitate penetrent , inc£ uacua locoru inftilient , fortaflis erit 
minime rcdarguedus.Nac£ uidere qdem licet regiones,ubi imbres rarif 
fimifmt, aquis omnino deficere.Liby 2 rn,qfi lipygiS didta ferut q? raro 
ibi pluat, ergo aqua indigeat. Aqs demu uberrimas inucniri tibi pluri/ 
tn-u pluerit quis negabit-: Facit cua ad re confideranda qcfuidetnus pu 
ttu fodienti r.o prius pberi aquas,q ad fluminislibramentu defcedcrit. 
Apud Voliconium tnotanum oppidu Hetrurig puteo ^fundiffimo, 
«ducctoscnim acuiginti pedes antequenas ullas amgerintjdefcenderut, 
aq non prius reperta eftc£ ad fontium libramentu uenrum cft,q fuislo 
asdemonris latere fcaturi at .Ide ipm quidem montanisputeis cucnire 
locis ferme omnibus intelliges.Copenum habemus fpengiam ex aeris 
humesflatione coniadefccre,indeq? libra efficimus , qua uento^ aerifc|? 
grauedmes S^ficatatespoderamus. Atqui ego uero nequicq negarim 
(ticcum nocturni aeris a leui tellure attrahi,autfpote meatibus ingredi, 
facileq; pofie in hum erem uerti , tamen qd aflirme nihil fatis apud me 
coftttutum habeo, tam uaria deiftiulfnodi rebus spud feripteres ccm/ 
perio 3 t 2 mq multa, 8C diuerfa ultro fefe cofiderar.ti offerunt . Et conftat 
quide locis plirib 9 , aut terram otu, aut fpotefua repente fontes erupific, 
&C fiuxiffe diu,& temporibus defeciffe uarrjs,ut aliae quide p acftu, aliae 
p .hyemem euanuerint,er fonrcspoftcaq aruiffent rurfus aquarii afflue 
tia exubcraiTc.Et aqsfcntium non a tellure modo, fed etiam mcdijscx 
Fq^mnatae. fluctibus maris dulces eir.anafTe.Ipfis etiam ex piatis aquas pberi affir/ 
.ix* m ant. In infula quadam apud easqfo rtuita? dicuntur furgere aiiit feru/ 

las ad arboris magnitudinem, ex quibus q nigrf fint fuccuni exprimat 
amarum , ex albis uero aqua exflillet ppura potui comcdiflimaimira 
bilecf ,m motibus Armenie^qcffcribit Strabo fane grauis autor, iniit/ 
r uri animalia uermes media ortos in niue,qin pleni fiint aqua potu optt 
ma. Apud Phefulas,apud ena Vrbinum quis motane fint urbes, aqua 
ilico fodientibus pfto eft,id quide cp f;m petrofi SC petra? copatft? creta , 
AdelTe ctia glebas puriffimam aq cunice fug uerticulo contir.ctes. Qu£ 
fi ita fimqpfecfto naturam noffe minime' facile' , 8C ualdc obfcurum eft , 

Que fint inueniendcebtencis aquar indicia. Caput. Illi, 

R bdeo ad rem. Latente? aquasindiciis inuenies . Indicia pftabitfqr/ 
ma 5C facies loci, terrae q; genus , quo aquam requiras, & qdam 3 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. X, 149 

hominium foierria adinucnit.Natura licfe haber,utquilocus Cnuoltss 
6CiubincniofiTnilisfit,is£jdemqfi uasad continenda pararum cfie 
iudearur. Vbi plurimum foles poffintjqifhurr ores illic radio cxnran/ 
tur,aq aut exiguf,aut nulla; repcrientur,aut fiquir tar.de in caropefli i/ 
bus apparebunt, graues illae quide & Ictofe, falfuginoffcjj habebunt. 
Adfeptem trione in moribus , & ubi opacifiima umbra efi,perprppta 
fuccedec aqua. Montes qui diu niue operti fient aqs exhibet uberrimas. 
Hoc aduerti montes , qui in fubhnu habeant pratum complanatu aqs 
fundi defeaffe.Et oesferme amnes non aliude, cp ab lods iftiufmodi cx 
oriri coperies. Aduerti etia fontes non fcaturire alibi.qua ubifub fe ateg 
circum habeant folunl telluris integru 8C folidu,fupra uero fe aut plnr.i 
cies incubat fidens,auttellurefirit operti rarenri & foluta, utfi rem peit 
(ites quali fraclo catini latere collectam emanare aquam non inficiens. 
Hinc illud eft , q> tellus derifior miniis aquafji , 8C eastjdeir. non nili ia 
fummo pbet.Solutior uero tellus plus humoris, fed non nifi :n v r fu; .do 
reddat , Aliquibus locis q> fylua caela fit, aqua exortam fiufTc meminit 
plinnis,memmit Tatius Moylen cum gdeferta peregrinare? & Xitiperi 
clitaret,exconieciurafoii herbidi aquarum tienas admucnilFe. Aenuli* 
cum haberet exercitum apud 01yrapu,& aq penuria laboraret, exuiri 
ditate fyiuarum admonst 5 inueiiit. QujrentibusaquS militibus puella 
tiirguncula uenasqfdam uiaCollatmam6(tr3uit,quasfecutifolTores 
uberrimu patefecere fonte, 8C fonti sediculairixere,Sd rei memoriam ap 
pinxere.TerraC ueftigiis pila facile cefferit, SC una pedibus adhaferir, 
aqua fubeffe indicat. Sunt etiam indicia tixirriora, illic fubtlTe aquam 
ubi ea nafcantur&uigeantq aquas optent, aut aquis ^ducantur, fali/ 
dta, camufcLi!a,racus,hxdera, St q non nifi multo humoris nutrimero 
ad ea,quafmt,guemre amplitudinem poffint. Quae terra uitcsbnfron 
dolas .a!it,que pfertim hebulum St trifolium prunam tp fyluefire ferat, 
bonum folum SC dulcespftare uenas,inquit Columella, Tu SC r 2 r.ulae 
St lumbrici copia & culices St caterum pufillotq uermium alatorum, 
ubi tioiitando inglomerantuV,tihcfub!itefcere aqua indicant. Quj aut 
ingenr) gfpicacitas indagant haec fiinr. Aduerterunt enim jjfcrutatores 
cum rei ig omne tellurem , tum maxime motes conflare cutibus quali 
pagimbus altjsdenfiontus,altis rarioribus, altjstinuibribus,. Etmpn/ 
tibus aduerterunt efie cuteshafce alteris alteras fi pimpefitas ateg exag 
/geratas,ita iit extrinfecus exaggerationi! ordines,& iincf copacflionuns 
a dextris infimftram luit ad libdlam ducb?,introritis aut uerfusmon/ 

P as 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

lis cetrum cutes deprimantad linea obliq totafublimifupficiein^pntim 
cogqbili,fcd duclu fui atq; fucceffu ad intimi! nen corinuato.Na in qfq? 
fingulos cetenos ferme pedes in trafuerfum defcefum cute abrupta gra/ * 
dibusfubfidfir. Ac deinceps ordinum interruptioe iftiufmodi parili gra 
datione ufq$ ad motis centra utroq? ex montis latete^p currunt . His igit 
pfpectrs acres ingenio uiri facile intellexere 2 qs feu genitas fcu pluuiasp 
imercutes,atcg interpa&uras paginarum excipi, ex qnol intima montis 
madida redderenturdnde argumetum fumpfcre, ut fufFoffo rc onte aqs 
collitefcetes peterent, ex eo pferrim loco ubigradatienu defcefus 8C or/ 
dinulineg mutuo cocurrant* Qui loc 9 maxime proptus cfullic,ubi mu 
fculi monnu alter alteri coh^rentesfmum alicjue effecerint* Prseterea co 
perturr. facere cutes inter fe uaria dC diuerfa effe natura ad aquas imbi/ 
bendas ue exhibendas ue.Rubra enim faxa ferme nunqinueniri non ae| 
fa,fed affueffe fallere q? per interuenia, quibus id genus lapidis abundat, 
dilabanrur*Er filice lapide oem fuccofum 3C rediuiuu, qui in radice mo 
tisinterffa<ftus& admodum afperfit, 2 cp facile exhxfccre,Terram quide 
tenuem ena exhibere copiam aq,fed effe malo fapore*Sabulu uero maf 
culum £C harenam,q carbuncul 0 dicitur , aquas pbere minime incertas 
ualde falubres SC phennes.Contra euenirein creta,q?enim nimium de/ 
fa fit ex fe aq no pbere,fed aduentiria fuftinere .In fabulo admodu exiles 
8C limofas , 8C in profundo fidentes fnuenirhEx argilla aquam manare 
tenuem, fed ceteris dulciore.Ex topho frigidiorem,ex nigra tellure Iim/ 
pidiorcm.Glarea uero fi folunor fit,fpe fodi non certa , ubi uero deflor 
Modus in ue/ coeperit profundius fodi non penitus incerta , in utrifc£ inuenta ubi fit, 
niendac aquae haberi fapore bona. Arte etiam adhibita locum lpm ubi uena fiibcfrco 
, gnitu eft, comptum dedere.Sicenim admonent'* Coelo fereno mane ad 

diluculum^ cumbito,meturnc£ firmato ipfo in folo,inde circum proxi 
mam regione quaq; undiq; luftrafo,q> fi cubi furgentes uapores uideris 
crifpare aere, quales gelida hyemehommu anheht 9 folent,illic aquam 
putato non deelFe, fed q fias certior fodito locum fouea,p funda , & lata 
cubitos quatuor , in ea circa folis occafum collocato, aut teftam nuper 
ex fornace exemptam , aut uellus lanx fiiccidx, aut ficfule crudum, aut 
nudum aeneum uas inuerflim S(. peruneftum oleo , 8C operito afferibus 
foueam,rcrraq? infternito* Poftndie mane fi ponderi multum acceffcrit 
teftx, fi iofiifa lana fit, fi comadueritfi<fiile,fi ftillx ad uas hxrentes pen/ 
debunr, item fi ardens lucerna illic inter clufa minus olei confumpfem, 
aut fi illic fa&o foco tellus fumant, proculdubio aquf non deeruntJfia 
quo tem pore fieri m agis conducat non faus explicai um.Scd apud fcrip 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X.' 

tores alibi ficinuenio.Perfydus canicule terram et animatium corpori 

multo' humefcere.Ex q fit,utper eos dies arbores fub corticibus adnrcf/ 

dum cOmmadefcant humoris exuberantia.Tum Sd per id temporis in 

hominib 9 aluusfoluitur,etpnimiacorporuhun3ectatione crebrae infe 

fiant febres, aquas etia per id tepus plus emergere folito.Caufas rei arbi Thcopliraft 9 , 

tratur Theophraftus.cj auftritum flarent, qui natura fui udi &nebu/ 

lofi fine. Ariftoteles afferebat cogi terra ut uapores emittat ab ingenito Ariftotcles. 

ignc,q uifcerib 5 irnmixt 9 fit.fi ac fi ita funt, ea nimirum tga couenient, 

quibusigneshi,autualidioresfunt,aut minus ab humoris copia preiTa 

bunt,quib ? uecell 9 ipfa no penit’ arens uftacj fit reddita. Ac mihi qdem 

tga ad ea reqjbanrur , ficcioribus in locis uer,umbrofioribus autinus. 

Spe igitur cx his,q diximusp.nduiis confirmata fodere aggrediemur. 

Defoffura &ftrudtura putei atq; cuniculi. Caput . V . 

F Offura erit duplex.Nam alia putcusin profundum , alia cuniculus 

in obiongum.Puteu fodictes nonnunq giditantur.Fit id,aut malo Foffura du/ 
uaporefurgerrte,fofIurjlateribus corruentibus. Serui apud ueteres ali/ 
quo ex maleficio danati adfodinasmetallorummittebantur,quolod 
ex aeris peftilentiabreui conficerentur . Contra uapores fic tn onemur. 

Aere afftdua uentilarioe c6moueamus,& lucernas ardetes adhibeam *, 
qfi forte uapor leuiseft, conficiatur flamis,fm grauior, tunc habeant fof 
fores,undemunitinocuu malum attemperate' fugiam. Grauienim ua/ 
poreinceffante-flammaextihguetur.Siautemingruef;enf,gfeuerabunt 
ue uapores,fodito,inqunt,utriricp in dextera fintftratf ad lat 9 «rfiuar ia, 
quibus liberrimeuis mala uaporis afpiret. Contra ruinae periculum fic 
opus ducito.Primo in folo ubi puteum fodere ir.ftituas coronam infler 
rito marmoream aut firmiffima ex materia tantam, quantam uelis cfle 
putei amplitudinem . Ea tibi erit tollendi operis bafis . In bancigitur 
aftruito putei latera alta cubitos treis , fmitccj: ficcefcat . Cum fic/ 
cuerit infodito intimum putei, atep eximite quae ir.tus fint. Fiet ut 
quanto fofluram deprimat , tante fefe firudtile opus imprimatpro/ 
fundum cj petat. T u inde additamentis cum foffura; , tum {trudium; 
tuto ad quantam ucles altitudinem deuenies . Parietem putei funt 
qui extrui fine harenato uelint , ne uense obftruantur . Alii tripli 
cem abduci iubent parietem ,quo aqua eximo fundo inftillet nra/ 
dior. Sed maxime intereft quo fodias loco. Nam cum habeat q ni/ 
dem tellus cutes alteras in alteris uarias , fit ut interdum imbrium 
aquee fub congeftitia tellure tlicoin prima denfiore cute inuenta conti 

P i neantur. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

neantur, en nec q> im pura quidem fit afgnabim tir . Contracp interdum 
eueniequt aqua inuenta ubiadhuc profundi 9 excauarc profcquaris,ilIa 
cuancfcat abfcp oculis dcgdatur.Fit adeo id ea re,q? uafis quo ea con/ 
cinebat Fundum perfoderis ♦ Qua dc re perplacent cj puteum fmictura 
finiunt huiufinodi.Quafi enim uegete effecfiuri circulis ligneis tabulifq; 
obuallac intima effolfi putei uallationis lorica duplici,ita ut inter utra<$ 
interfit fpatium cubiti, in id cp inter uacuum,q> inter loricas ipfas eft, re/ 
fundunt pultem ex glarea maiufcula,aut potius cxTiliceismarrroreifue 
fragmentis fubadis calce, finuntep mefes Fex cp 9 inter hafce uallationn 
formas ficcefccrc accp durefcercJd opus integri uafis uicem SC munus p 
fnt,a cuius fundo non aliunde furgens perleuis puracacp aqua influar. 
Cuniculum fi feceris eadem fofforib 9 contra uapores obferuabuntur,q 
recenftmnus.Necid uero in caput ruat fuldtura, ac deinceps etiam tcft.ii 
dinaro conmunjetur.Scd per cuniculu crebra aeftuaria pducentur par/ 
tim ad perpendiculum, partim in linea obltqua,no.n ea re tantum, quo 
uapores nocuos uetent, uerum SC maxime q eximendi atq? exhaurien/ 
endi defedta fubrepcacp operis exitus expeditiores pateant. Quaerentib 9 
aquas inter fodiendu m afstduo humeaiores gleba: relpodebunr,& fer 
rameta facilius defccnderingfruftrabiturfpes aqug inueniendg * 

De aquam ufibus,quae fak;briores,uel optima-, uel contra. Ca.VL 

I Nuentis aquis uefim non temere ufibus hominu dentur, fed cum ur/ 
bibus aquae copia nonfolum cptatiir,utpotent,uerum etia utlauer, 
ut hortis, cori3rfjS,fullonibiis,cloads: ut etia in primis fubitisincendio 
rum cafibus abunde fuppeditet, optima nirairu feligeda crit,quam po/ 
tui des,C 2 eterae demu,uti quibuscg confcrant,accomodentur 4 Aqua af/ 
Df ,quis usria ferebat Theophraftus quo frigidior fit, eo p 1 a ntis clfe com odior em ,tu 
8C lucoia atep turbulenta, 'quae praeferam afolo delabitur fertili reddi a 
grum calidiore confiat. Equi purifsimis aquis non delectantur, mu fco 
fis tepentibuscp pinguefcunt.FuHonibus crudifsimte in preeeio funr«A 
pud Phyficosficinuenio:necdsirate aqutead tuendam mortalium uita 
efie duplicemnam ut fitim fedet jaltera , ut quae inter uefcendu fumpfe/ 
rit nutri meta, qua fi uehiculu perducat in ucnas,quo depuratus cc&*cp 
tnde fticcus in raebra adigatur.Et fitim, aiunt, appetentia effe quandam 
humoris in primis frigidi. Et frigidas putant aquas, proefertim poft cce 
nas, bene ualentibus ftomachu corroborare.Paulo aute gelidiores etia 
firmioribus fiuport inducere,praecordia rudere, neruos quatere,& cru 
ditare uirtutem concoquediextingucre.Oxus fluuius,q> femper fit tur 
indemus, ea reposuiinfaluberrimus efnAccoIas Romae , cum ab aerii 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. rff 

incon flantia, turo a noclurnis fluuij uaporibus^rtim nam poftmeridia 
nis u entis graues excitata? febres ccc.ipat.Natn hi quidem per> gftatem 
nona diei hora , qua maxime ccrporaceftu ferueant algentes perflant, 
uenafq; obfiipat.Sed mcafcntentia 8>C febres, & mali plcriq; oes morbi 
maxima ex parte a Tybennis aquis eueniunt,quas cur.cfli fermenuncp 
non turbidas potant. Nec£ fit ab re q? phyfici ueteres curandis febribus Marbiuarrj ex 
Romanis fquilitico potiflimn abfafiuis utamur monent. Ad re redeo. aquis TybeiV 
Optimam inueftigemusaquam . Ex aquis Celfusphyficusfie itatuit, nis. 
leuiffimam eflepluuiarilem, fecundo locof©ntana,tertio fluenti, qua-r / 
to putei, poflremo loco eam qug ex niue aut glacie liquata fit.Grauiore 
his effeq ex lacu, omnium autem peffimam quecx'palude, Sub Argo 
monte duitas Mazara aqs abundat alioquin bonis, fed q> arftate quo 
fluant non habeant,funt infalubres Sc peftilentes. Ifta quidem in fenten 
tia periri oes funr,ut aqua natura fui dicant , corpus e fle impermixtum 
&L fimplex, cui frigiditas 8c humiditas ineft.Eamigitoprimam dicem 0 , 
q a natura fui minime aliena minime prauata fit. Quare ni purifFim a SC 
omni lentitudinis mixtione, oranis'q? faporis 9 odorifq? uitio immunis 
fuerzr,proc-uldubid faltm plurimum ofli ciet, i nre ftinos, uri loquuntur, 
cuentationu meatus obflruendo,uenas oblimando , fpufc^mimfiros 
trite intercludendo atq? obfocando.Hinc efi,acfaiunt,piuuiam,qn qui 
dem ex cenutfFi cnis uaporibus coactis conflet , merito effe ora niu opri/ 
mam,mo id ei non adfit uitium,q? aiTeruata facile putrefcir,«SC fetore in 
fidatur,craffiorc£ reddita alui duritiem inducit . Dixere aliqui fieri id, 
a nubibus ex nimium uarijs St diucrfis in unum commixtis aquis 
hauftee fuit, puta ex mari,in qcPoe fentiura genus confluat , St nihil ad 
corruptionem dari aptius, paratiufq? quam diffimilium confufam co/ 
mixtionem poffe.Conftifus in unum multarum uuarum fuccus ueflu/ 
tatis impatiens eft.ApdP Hebrxosperuetuslex,ncquid femina, mfi fele/ 
dta ,8C fimpliria feminarent, naturam indicante&diflkniliuro permixti/ 
onem penitus abhorrere. Qti i aure Ariftoteli aflentiuntur,& hauftqs a 
terra uaporesin parte aeris,q algida fitfrigore,primum udutiin caligi 
nem cogi. St mox in guttas depluere arbitrantur^alircrfentiuiit.Cuhas- 
arbores aiebat Theophraftus ocyus in morbos incidere quafiluefires.. 

Has enim rigidas duritiae indomita aduentitrjs impreffionibusacnu» 
refiiterc. Has uero alteras teneritudinefuiexhibere fefe ad repugnadut» 
inualidas,q> fint adobfequium domitae difciplina . Simile 8C illi in aqa- 
ducuntur, qtenenores dcderis,c(>(utfuis utar uerbis)efle paflibdipres* 

P 3 Et 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

Et fieri affeuerant hinc ut decodtg aq St ignibus factae miriores ocyflime 
frigefcat,ocyflime iterato feruefcat.Sed de pluuia fatis.Proxime ad ifta* 
nemo non probat fontes, fed qui flumina fontibuspferunt, fic inquiuc. 
Quid na aliud efle flumen dicemus, q exuberatiam fluxu plurimos» 
fontium una in coi uncftion em , atcf corriuatione folibus,motu,uentifqf 
nimirum comaturatam.Puteu ena fonte efle arguunt, led^pfundioreni* 
QcPfi radiu folis aliquid aquis conferre no negabimus , q nam iftorum 
crudior fit in promptu eft. Ni forte igneum ucrfari ipiritum uifceribus 
terrg confentimus,q aqfubeerranese cocoquantur, Aqu % puteorum ,in 
quit Arifioteks,£ftatepoff m er die fiunt tepidg* Suntq afleuerat aquas 
puteoru seftate non efle,fed uideri, coparatione feruentis aeris, gelidas, 
iu contra multorum inueterata opinionem experiri licet hauftas nug 
rime nequaq irrorare,fi id, q exceptae fint,uitrum fatis terfum,& no per 
undum fit.Sed inter prima prinapioru,quibus uniuerfa conflant, cum 
duo maxime ex Pythagoreo^ lententia efle maicula dicatur, calor atc£ 
frsgus,fitc£ caloris natura, & uis penetrare,{bluere, rumpere, rapere ad 
fe humorem ateg depafci,frigoris uero coprimere,conftnngere , in &u, 
ritiem cogere atq? conformare, ab utrifet: tamen aliqua ex parte,prxfcr 
tim in aquis,par,ppe effectus manar,fi adfintilli quidem inmodici, aut 
plus fatis afiidui/inferunt enim ambo fer me pares confumpticnes par/ 
tium tenui ffimarum, unde aritudines uflionu fiibfequuntur , Ex q.iilud 
eft,q? arbores caloribus uflas.atcg etiam eafdem frigore queej eti3 uflas 
dicimus . Idqdem quoniam mollioribus abfumpris gtibus confectifq? 
a gelu,afole ue materiem fcabram St torridam relxfiatri uidemusjtac# 
pari quidem ratione aq St folsbus kntofae St gelu cinerofiores reddunt. 
Sed inter probatas aquas alia rurfus differentia eft, Na celeftes quidem 
aquas plurimum interefi c| anni tempore, qua diei hora imbribus, quo 
flare nento collegeris , quo etiam loco afleruaris,q etiam diu afleruatac 
fint. Aquas poft brumam grauiores dari c ccelo putanr.CoIlectam per 
hyemetii efle affirmant dulciorem, qt que arftate coliigarur.Prim^pcft 
caniculam pluuix amarae,Sc peflilentes ftinr. Aduftis enim terrae mixti 
onibus inficiuntur , SC terram quidem ob eam rem fiapere amaritudine 
dicunt, q> folibus adufta fit.Hinceft,q? collectam tectis , q ex area prae/ 
fetunt,<5£ collectam tecftis alteram ex priote pluuia dilutis haudinfalu/ 
brern putant. Phyfici, qui Punica fcripkre ]ingua,fic affirm ar.t . Pluuia, 
q per x flatem , praefer tim cum tonitru ceciderit impuram effe,& falfitu/ 
dmenocuam, Nocfturnum arbitratur Theophraflus imbrem proflare 
diurnis,Ex his falubriorem putant eam q ceciderit flante aquilone, Ag 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, X. i*£ 

pluuiam Columella fore ait non peffiina,(i tubulis fictilibus ducatur in 

cifternam conredta.Sub diuo enim SC folib 5 facile putreftere, ligneo etia 

uafe afferuata uitrjs obnoxia, Aq fontin etiam inter ie differunt, eas qui/ 

dem q a monnculoiu radicibus fcaturiant putabat Hippocras effe om/ 

nium optimas.T um de fontibus ueteres fic ftatuebanqut inter optim os 

primo haberent foco fontem , qui iepfentrionale,que eqmnoehum ad 

fole orientem fpectct, ultimo poniit foco fonte, qui meridie, proximos 

Optimis eets putant , qui ad exortus hyemales fint, SC occiduos etia non 

ufcpquacppenitus afpernantur.Qui locus rore et plurimo,Seleuiffimo 

effe udofus fokt,is qtiide iuaiiiffimas pbebit aquas.Ros enim no nifi q/ 

etis,puris,temperaufq; aere focis infpcrgif, Thcophraftus aqua terra tn 

fici arbitratur no fecus atej in frucub 9 iliceus uitis arboru cp, qui oes ter 

ram,qua fuxerint, & eas res , q radicibus iunebe finqfapiant.T ot gene Tot uini gene 

ra uini haberi dixere ueteres , quot fint terrae giebo,ubi uitis pSStetur, ra quot gkbj 

Patauina(dicebat Plinius) uina faheem fapiunt , qua illi maritant uites. terree uinferx. 

Cato uites docet ubi medicentur ueratro herba adaluum fine periculo 

ducendam,manipulis eius herbj ad radices inter ablaqueando ddectis , 

Hinc eft, cj> aquas proferendas putant, quo expetra rediuiua erupant, 

§ quoeexlimofo fubgemunt,Sed pftareomibusarbitrantur,qus: ex ea 
tellure exriliarint,quam tu fiin peluim acj admifeucris ut lutefcatfedato 
motuconfeftim fidat. Et aquam colore, fapore, odoreq; non omino 
impuro relinquat,Eadem ratione aquas,q per faxa praecipites uoluan/ 
tur , putabat eife optimas Columella, i i: aduentitijs mixtionibus non 
inficiantur.Sed aq non ornis, q per faxa fluat esufm odi eft,ur eam egre/ 
gie probem.Nam fi alueo decurrat cjecopdpifq? multo umbrofis,atcg 
profundis incrudefcit. Sinautem alueo defluat patulo pruncAriftoteti 
facile aifentior . Nam feruore quidem folis parte leuiori confumpta 
reddetur crafljor.Scriptores Nilimi fluminibus orrabus proferunt hi* 
de caufis. Primo quidem <j>cutiu deleendat multo , q? ue terrasfecet 
puriffimas , 8C nullis infedeas uitrjs putredinis , aut ficci nocui conia/ 
gione uitiatas,quod ueieptencrionem petat, quod ue alueo fluat pleno 
SC purgato . Aquas quo quidem curfe longiore & tardiore ueniant 
negandum non eft motu tninus crudas , laflitudinecp magis extenua, 
tas, atefinde bene defecatas reddi, ibidium farena. inter fluendum 
defrituta.Tum &in hec ueteres omnes conuenere, aquas non modo 
effe tales, qualis fit terra,uti nunc dicebamus, ubiquafi in parentis gre/ 
mio afferuentur.uerum etiam tales reddi, quale ipfutn fit folum qua g/ 

0qant, qualis edam ficfuccus herbarum j.quem lautriunncn ea profer.,. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

tlm recreas defluendo hbcr,cj uel maximecare,q?fudoresimmifcucn€ 
terra? iftius in qua pefrilens herba uigeat.Hinc eft q? aiunt, degeneres her 
bas pbere aqs nimirum infalubres.PIuuiam aliqn fenties fctcnrerr;,arc|r 
FortalTis etiam amaram . Id fieri ex loci infectione aiunt , unde primum 
is fudor euaporarit ♦ Succum edam tcmftrem ubi natura digeftum SC 
maturum eft,dulcia, Si contraubiindigeftum,amara©mia reddere 
bus admifccatur,pdicant.Quxfcptenrrionem petant aquse,eas forte ea 
redices effe commodiores, q> frigidiores fznr. Nam radios quidem felis 
praecipites ftigiunt,& luftramur fole potius, cf urantur,Cotra funtq in 
auftrum.Nam illa? quidc fefe , ueluti in flammas ultro ingeriint.Igneu 
Ipiritum corponbus a natura immixtum aiebat Ariftoteles, borea uen 
to retundi qn gelidus fit, atc£ intimum concogi,nequid cuanefcat, ex § 
aq cociiores redduntur, Sdfpintum eudern ipfum hunefiama folis dif/ 
flpari conftat-Puteos Si aquarum fontes fub tedtis uaporem non emit/ 
tere ex peritor fen retia referebat Seruius.ld quide ea re fit, q? aerem den 
fatum ex pariete tecto comprehefum atq? grauem tenuis ille mifTus an/ 
helitusperfindere , peruadere , fuirimouerecgncn pGt 5 hberc aut«ro,5£ 
foluto coelo liquidius efflat , Si quafi anhelitus fcliiitur,atct; expurgat. 
Hinc eft q? puteum fub diuoq}bant,contcdumautem xdificfo nen pro 
banr.In exteris ea fermeomia puteis defiderantur s q in fontibus exigun 
tu r, Genere enim puteus Si fons cognati funt,nullac^ redifferunrpr^ter 
qfufionismoru , tameiftnon infrequentes inuenias puteos, quoj^uenoe 
largo fluxu moueantur , Affirma mc£ nullas perenes d 2 ri pofle acuas 
motu penitus immunes .Immota enim aqua ubiuis infalubris eft.Qcf it 
multam lingulas horas aqua ex puteo hauriatur,erit is quidem eo a q, 
atep inde redditus ut fit ueluti depilior fons. Contra fi fons ipfe no reda 
det,fed quietus refldear , eritis quidem modice^? fundus puteus potius, 
cp fons. Sunt qui putent nullas dari aquas, uti aiunt,xuges Si perennes, 
q non ad fluentis torrentifep proximifiuxum moueantur, Qcfrnihi q/ 
dem probatur. Apud Iurifconfultos inter lacum Si fl agnum hoc inter 
ettyCp lacus quidem aquas habet perennes,ftagnum uero temporales et 
coiiedtas hyeme. Lacus ipfe triplex eft. Alter quideftatarius(ucficeuni 
appellem) qui fuiscoxiren tus aquis fefe continear, nufcj redundet. Alter 
qui fluminis pares aquas^pfundat . Tertius qui quidem aquas aliunde 
influeres excipiat , iteruepper fluente remittar . Primus ftagni naruram 
faprr,fecudus fonnft mdLm 9 eft,tertius,ni fallor,djIafatu? eo' Icci fluui g 
eft.Brgo ea repetenda non fune, qux de fonte Si flumine diximus. Hoc 
addendum tedxas qualdcuiicj aquas umbra fr igidiores Si dariores^ed 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X, 

crudiores effe,§ fint,quas luftrarit fol.Contra multo excoctas foleaqt 
. falinofas SC lentofas rcddi.In utriftjqp funditas prodeft, iftic ut aeftus fer 
uentespllic ut gelationes tolleret fine incommodo. Demu fiagnum ipm 
hon femg ufcjquacj deteftandum arbitrantur. Na ubi anguillae fcateq, 
aquas haberi non omnino incommodasputanr.Stagnannupeffimatn 
dicunt effe’aqua,q fanguifugas alat,q telafupinducta pigrueriqquae fe/ 
tore naufeamtierir, quae colore atro SC liuentgqfpiffitudine in uafemul 
tumafferueqqixsemucofagraurtatelentefcat, quae fi manus ealaueris, 
tardeficcefcat.Sed ut de aquisfummatimjqdidtafunt, colligam , leuif/ 
fimam effe aqu5 opertet limptdam,tenue,peliuddam. Addenda ite his 
funtquae primo attigimus libro. Praeterea ex ufu uenict, fi m enfes alic|c 
pecudem,8C potam, & lotam exea,quam cameris pracftare diximus ,m 
{pexeris, q membris totocfs corporis habitu ualeaqexcg iocintgthabmi 
didiceris an benefit.Nam omne quidecj) laedat , laedere aiunt tempore* 

& poffunt mmirum grauius, laedere quae tardius fentiantur. 

De aquae ducendae ratione, & quo medo ad humar.es ufus 
accommodari poflit. Caput. VII. 

D Enicg inuenta & gabata aqua prouidendu eft ut belliffimeducaf, 

apciffimetjs ufibus pbeatur, Aquae ducendae ratio duplex eft. N5 Aquae ducedj 
aut deriuatur aquario fulco,aiK cogitfritulisJn utriftf aqua ncnmoue r3co duplex» 
bitur,nifi cj ea ducatur loc’ depreflior fit,q unde motum inchoant. Sed 
hocintereii,® deriuata quidem aqua contmuo defeendat epus eft,coay 
fla autem infurgere tantifper aliqua itineris partepoteft . De his nobis 
dicendum eft. Ergo prius nonnulla recenfirnda quae ad re faciant . T er np crra ^ 
ram,quiiftainueftigarunt,cffeaiuntfphjricam,tametfi multaexparte r j ca4 ^ * 

. montibus afperam , multa etiam ex parte ueftitam mari,Sed maximo " * 

in orbeuixfentiria(peritatem,e!recgiduduti ouc,qcFcun! afpcrum fit/ 
tamen in ea ambitusmagiiitudineminutasillas prominentias r,on pu/ 

■ tari.Et conflare quid? maximum terree ambitu ftadia effe ducentorum 
quinquaginta dtium milium tefte Eratofihene. Etinueniri montem nui 
lum adeo excellum nt q; aquam adeo profundam , cuius perpendiculS 
ttiiha excedat cubitorii quindeqiw.ne Caucafus quidem, cuius cacume 
ad tertiam ufep nodlis hora illtiftretur fole . Efl in Arcadia m os omnia 
maximus Cylleniis. Eius perpendiculum metiri ftadia non excedere vi/ 
ginti atteftantur . Et mare putant habendum non feois ateg illinimen/ 
tum ,qcPfit uelutiin pomo aefttuus ros. Sunt qui ioco dicant mundi op» 
fimuconcauitatemariSjUdudfigiUoufutn £uiffe,cum primo formaret 

q montes. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

motes.His addunt geomeirgqcf egregie faciat adrem,redtalinca,q ter/ 
rse globum contigerit fi a puncto cotacftus ad mille paflus in longum^p 
ducatur,fore utirtteruallum illic qdPmter ea 3C roaximu terrae ambitum 
fit non pius denos excedat digitos,ea re fulco aquario aquam non mo, 
ueri, fed ftagnan in finguLs octonis peractis ftadrjs uado fit depreiTiore 
pede integrum q fuitlocus,undeincifa ripa fit, que locum lurifconfulti 
Incile nuncupat, dictu afaxi,terr£ ueincifione,q fiat aq ducendg gratia* 
Sin autem eo ftadioFjj ocftonurn fpacio pedes declinarir plus fex^curfum 
aq reddi putat nauibus rapiditateincommodum . Ab Incile autem fu/ 
perficies uadi ad foflura deriuationis excauati , utrum depreflior fir y St 
quanmi obliquitas defirendat,q padto dinofeatur inftrumenra qdam 
ars perutilis inuenta eft. Eam rem impentifabricognofcunt pila ipfam 
in foffionem pofita,q fi rotetur, fatis^pcliucm ductum fore arbitrantur* 
Peritoru mftrumentafuntiibeila,norma,atq; deniq? fimilia omiaquse 
angulo recto rimantur* Ars paulo'iecretior haec eft, fed eam no nifi qua 
tum adufiun faciat explicabimus. Fit quidem intuitu & (peccatione, na 
ea nos puncta nuncupamus.Sient illic planiriesexpedita,qua ducenda 
eft aqua. erit intuitus dirigendi ratio duplex* Nam aut mcdicisinterual 
!is,autlongioribustermmis certa qdam figna 5C limires ponetur, pun 
Cta extrema interualli qud magis erunt inter fe finitima,ed a flexo terrae 
ambitu directio intuitus minus abfcedet . Qud autem erunt intcrualJa 
ipia,pductiora,ed terrae ambitus folumq? ab recfca librae linea efle pro/ 
cliuius muenietur.in his obferuabitur ut in quofq; nulle paflus digitos 
ufiqy declines decem, Sinaute non erit planities expedira,fed iriterextabit 
tumul 9 ,umcirt his quoq? duplet erit ratio,una.ut altitudinem hinc ab 
Emiflarrum, Incili,hinc uero contra ab emiflario condifcas.Emiflarium appello de/ 
fiinatuufuiIocu,quelis aqua puemre,utindeautlibera , aut ad certos 
, ufus emittactir.Dilcuntur altitudines iftiqpdudhs dimerifionum gradi/ 

Gr dus ‘ bus.Ex graduum fimilitudine quibus in teplum coicendimus hic gra/ 
r 9 ‘ dus app€l!q,quoi?2un3eftjmearadius3ntuit 9 product 9 ab oculo fpedta 
tis ad parem oculi altitudine, id fit libella atc£ etia normis , Altera uero 
linea eft,q ab oculo ipio fpectanns dimenfbris ad pedes cadat ex perpe/ 
diculo . In iflmfm oda gradibus adnotato ex eorum perpendiculis q na 
fumma longitudinum excedar, hinc ne,qua ccnfcendas ad uerneen ab 
Incili, an contra, qua ab ennJTano. Altera erit ratio.ut lineas dlicas ab in 
cili fumsnum ufc£ ad cacumen tumuli,q interfurgit , 3C inde queq; line 
as ad emiflarium,anguIof^ ex geometrarum rationibus dirc&csan/ 
notes q inter fe ccnueniant, Sed ratio ha c cognitu fubdifiicilis quidem 



de re Aedificatoria lib. x. i 54 

,«ft, factu etiam non fatis fida.Magno enim interuallo anguli c-rror q ad 
oculum intuetis caufetur quis modicus fir , plurimu tn habet momenti 
ad rem. Sed rationi huic cofcntanea crut qdam,ut mox dicemus, qi ib 9 
quidem fi forte trsnsfoffo mote aqua sn oppidu ducenda fit, ad diredti/ 
ones habedasutamur peroperrune. d fsct fic.Sumo m n ontis cscumi/ 
ne unde hinc Incile, hincemiffarium fefeuifcndum pftet complanato in 
foIo,fignabis circulum pedes latum dcce. Is circulus orizon nuncupat. Orizon. 
fri circuli cetro figis ha(tile,uc(tct ad perpendicuIu.Hisperacftisdmcor Nota diredri / 
artifex extrinfecus ambibit circulum qntansq loci linea intuitus ad al/ ons artificium 
teru aq ducendcc terminum inteta terminum ipm petat, 8C ima cerricum 
illud infixum haftilecontingat.Loco igififtocin orizonte circuli certo, 

6C noto artifex ipm hacfignabic linea diredionis utrincg hinc arq? hinc 
perferiptum circuli ambitum fecantem. Erit haec nimium linea cycli 
ipfius diameter, qn per cctrum direda utrincp coronam fecet circuli. Ea 
dem ipfa hfc linea f: £q contrario ab intuitu in logum SC cUredum pro 
duda hinc Incile, hincemiffarium pet?erit,rcd 9 eadudione pftabirdu/ 
cendse aq curfus.Sinaute non petierit, fed alia q Incile (pedet , alia quae 
emifTarium (pedet diameter diuerfam petierunt directione, tue cx m u/ 
tua lineaj^ ifiarum interfedioeipm ad cetncum hafnlefada patebit qui 
differant illa? quide diredion es inter fe. Nos circuli i(ti 9 adminiculo ad 
urbiu,puinciarumcp deferipuone adornanda atep pingenda ,ad cumcu 
!os eriam fubterraneos producedos bclliffime utimur. Sed de his alibi* 
Quouisigitriuo adducat aq feu modica ad potu , feu multa ad nauxu 
ufusfit,hisutemurdiredionibus,qshactenusreccfuirr;US,Sidriuipar5 
di opus non idem entin maiore aq copia eque' atep in minori. Nos hic 
ea profeqmur,ut! coepimus, q ad pctuir.,poftea fuo loco nauigabilern 
tranfigemus.Opus riui aut erit (trudile , aut folfile . Foifa erit duplex, 
qper agrum ducatur in plano, aut q montis intim a guadat,qcPcumcu, 
lum nuncupat.ln hisommb 9 ubi lapide, aut tophum, autdenfiorc cre/ 
tam,autqdtale,q? aqua non cobibat,inueneris,(tru<ftura opus no ent. 

Vbi uerofoJum autlatera no (olida fubfequetur,*uncfict(iru<ftile.F6(/ 
fa eadem fi ducetur per telluris uifcera, tunc quibus (upra desimus ra 
tidnibus fucpdctur ♦ Cuniculis fingulis quefep m pedes centenos 
puteorum aeftaaria adaperientur , SC foffura, uu telluris firmitas ex/ 

«get , opere ftrudhli firmabuntur . V Idirr us puteos in Martis ad cmif 
farium Fucini lacus ftrudlos opere eleganti , lateritio , cccto alritiidi/ 
ng incredibili * In urbe annos ab urbe condita quadringentos <3£ 

q t unum 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 


Organa motu 
aq.fonantia , 


Ritius. 

Septa,. 


unum & quadraginta Romae nulli fuerant. aquaeductus ftriKdcs.poft 
ea eo deuenit res ut etiam fiuimna peGlia inducta fini, Ei|fuiile ftruiSiles 
dueftus Romae pdieant uno tge qplurinios, quorum affluentia omnis 
domus abiidaret. Sed in principio coepere flruere dudius fubterraneos. 
Id habuit comeditates.Nacglates opus id minus patebat iniurfjs, tu Si 
aquas, q> nec$ gdicidtjs,ne cj cftuicaniculx effent expoliti pbebant para 
ciores,5£ frigidiores, nec facile ab excurrentibus hoftibus intereipieban 
tur.Poitea delitiarura gratia ut lubfilientes aqs fontibus hortorum 8C 
balneis haberer, ducere ope arcuato aggreffi funt Itrudtura locis nor.ul/ 
Iis alta pedes plus cetum uigintijpduiftapaffusfexagies milies, id etiam 
habebat comoditates.Nam cu alibi, tum SC trans T yberim ex aqduccu 
molebant fruges , q deftrucio ab hoftibus faciudaTyberi molendina 
«lirarunt in nauxbus.Addeq, aquale copia urbis facies & fpiritus puri/ 
or ateg purgatior effedtus eft . Adiuxere eti» architetfei q ad ufus ciuiles 
horarii et teporum (limma cum reru illic motarum fcfliuiiatc facerent, 
pufilia enim pro frontib 9 emiffarq fimulachra ex xre pbibulantia,8£ 
ludos, triisphicg popam repfentabant. Audiebantur SC mufica organa, 
uocum inconcinnitates perbfonore cc fuaues mouente aqua,Structiles 
riuos opiebant teftudine paulo' craffiore,neqd aquaintepefceretfolib 5 , 
cruftabantqiintrinlecus crufta,qua pauimenta cruftari diximus,.erafla 
digitos ne minus fex. . Coeterum ftrutTdlis riui p3rtes hae funt. Ad incile 
obijciturfeptum, ddneeps per interductu interferunf caftella,.ubi uero 
prominecius folurn offenderint Ipecus foditextremo loco,ad emiffariu 
adiungitur calix. Ilta fic a iurifconfulto diffiniuntur, Riuus locus eft per 
longitudinem depreflus. Septa fent,q ad incile apponuntur aqua: deri 
uandf gratia. Caftella receptacu!af,int,quije aquapublicani fulcipiunt. 
Specus fublatus eft ripis locus , ex q aqua defpicitur . Calix extrema eft 
ducti pars,c| aqua ftinditur , Cuncta hxc pariete firmo, & fundo percg 
flabili, Si crufta integra , minimecp furili gfiriantur necefle eft . Pro fau/ 
dbusfepti obrjdetur porta, quapoflis turbidiorem fluentum excludere 
ualuis obductis, Si opus ad arbitrium fiquid ullapte collapftim ftr,rc£i/ 
cere aqua no impediete, iubappingeftpcribru jneu,q aqua relicftisfron 
dibus 5c furculis caducoruqi impuritatibus intidior nifluat . A fepto in 
«etenos deinceps cubitos caftellum ,8i rurfus in cetenos alios cubitos ite 
«aftellum,auc Ipecus interftruito latum pedes uiginti, longum triginta, 
profundum fub riuo ductus ad pedes quindecim . Id qdcrc adeo ut rer/ 
rericciabentisaq mixtiones impetu rapte Si conuc<ft£inuenta inter qui/ 
«fiiendilide e ueftigio fidant, imdatgriuo defecaiiore admittant , Calix 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X» 

modum aq fundendae ex fluentis appulfu atqtexfiftuloe, quauomat, 
habitu etariabit.Quo erit enim aqua exlargo,SC celeri fluento excepta, 
c^ue erit eadem uiadudta expeditiore & preflura accumulatione auge/ 
bit modti.Segnities tjdem dtttft 9 degdit fundedi modu. Fifiula ad libra 
atcp in directum collata modum feruabir,fiitu!am if, ipfam, qua mittas 
aqua , comptum haber(urficloquar)mi<?turitu aq delimari,et nullum 
metalli genus defius refiftere,cg au^t. Qui igitur SC foflfili & ftrudtili ope 
qua deriuetur hadenus . Cete^t cogetur quide aqua fiftulisplubeisuel 
potius tabnlis.Nam piubeas quide phyftci inteftinorum excoriationes 
inducere attcltanmr.Par uitium dabit tes.Quse potetur & q edantur ex 
uafe terreo laporatiora elTepeririafftrmant.Naturalem enim bene qui/ 
efcendi lede tura aq.tutn rerum , quas terra tulerit nimirum efie terram 
profitcntur.Lignea; fiftulx ad tepus aiiq» aqua colore, fapore,no grato 
inficiunt,FiftuIas effefirmiffimas oportet, uafa |nea inducunt epikpfia, 

«an erum , epatis dolorem , Sdfplenis. In fiftula uacui diameter habebit 
folidilateris craffitudinem nil minus quater pixidaris commifluris, T u 
buli alter in alterum inibit, calce uiua ex oleo ieuigabunt, Sf comuien/ 
tur ftrudura ualidiflima, pcndetjttf graui accumulatione firmabatur, 
pferrim ubi curuo ducas aqua tractu, ubi ueindepreffius dimiffa rurfus 
purgat, ubi uein anfradu inuerfiones coarcaoresreddantur.Nam ex 
pondere quidem inpffantis aque,excg illabendi mcle,atq; impetu facile 
tubuli tollerentur 6C diliriiperentur.Id periculu ut cuitarent periti m axi/ 
me in geniculis lapide rediuiuo,pfertim rubro, ad epus perforaro uteba 
tur . Vidimus marmora pedes longa plus duodecim a fummo ad imS 
traiedo foramine peruia lato palmum.qi effedffe aenea fiftula tornatili^ 

& harenaapertiflimis contecturis indicqfcj; ex ipo lapide imcllexim us. 

Id etiam uitium uteuites eruptionis tardabis aq celeritatem flexionibus- 
alioqn minime geniculatis,fed modice fkxis/ta ut mo in dexterS fletfts 
tur,mo irtleuam , modo etiam fubeant , mo fcandant uicibustreratis. 

Adqeictur etiam hisqcffit ftpti caftellicj loco, eu nitidifleandae aq gra/ 
tia,tum etiam utfiqd uiti) apparuerit facilius, qui iocusemedandus fir, 
pateat.Sed ne ponetur quidem cafteilum in imodecurfu uallis,netj ubi 
aqua preffius cogatur confcendere, fed ponetur ubi perpetua curfus £q 
bditatem feruet. Quod fi forte duedtis agendus erit , ut flagnum lacum Quo modo 
tie tranfcendatjleuifitma idfiet imper.fa huncin m odum.Habeto tigna dudtus »gett/ 
ilicea,in eacf g tigni longitudinem cauabis fulcum latu eqpfundum ad dus fit per laese 
tubuli modum, ines fulco ifio tubulos coaptato, &leuigato calce,fir/ aut ftagnusa 
* q, 5 miffimsfis 



Ciierna. 

Gfternadu/ 
pl au 


LEONIS BAPTISTAE ALBERT1 
IttifiTimifc^ Firmato eneis.Pofi hgc ratib 9 per lacum ad linea expolitis ri / 
gnaifttufmoi alternis capitib 9 alternis tignis mingito 8C innedtito hunc 
in modum.Habcto quide fiftuias plubeascraffitudine ccn pares, tuba 
lis longas pedes qad habili (Time, ubi id ita opu$fir,infi(( e tantur 9 hasfi/ 
ftulasfic liceat loqui tubulis impixidabis& calce ex cleofubsdta ccm / 
padluras illurabis,atc£ arneis nexibus affirmabis,cocF patfto copcmto, 
Sc porrigito fufpenfum ex ratibus opus tignorum ufep a ripa ad altera 
pueniat ripam capitib 9 opis ambobus illa,& lfta in ripa r didentibus in 
ficco. Poftea ubi lacus altior eft , primu finito ilhcmateriam hacipfam 
tignoi£,cj tubulis comparafti,in,p fundum fenfim &coequabiliter,reli 
q una fubcomitate cogeri lfiac defeendere fumu adminiculis fiet illic, u£ 
plumbegfiftul^,quatum res po{tuIet,anfle(ftanf, SC opus tignorum fefo 
aptilTimeinfundo lac 9 collocet. Paratis igitur duchB 9 prima iirmiflioc 
aquae fimul immittis fauillam, ur fiqua fint no fatis c-blita coagmera ii / 
liniantur. Dabis 8t aquas fenfim ne quid ea ingurgitanter infufafpiri / 
tus per fiftuias introuertanrur.Incredibile dictu eft quanta fitnatur^ uis 
ubi (pus ifnufmodi coerceantur,&in angufto conftringantur.lnuenie 
apud phyficos olla tibiarum in homine ex concepti uaporiseruptionc 
oberepuiffe. Hydraulici aquas cogunt ex uafe in fublimeprofihre aere 
duas mter aquas interitricto* 

De cifternis , 8i earum ufu , ac utiHtate. Caput ♦ VIII. 

V Enio ad cifternas.Ciftema gradius ^ddam aquaru eft uas caftello 
non difTimik.Fundo igiqomnibufct: lateribus bn copacta,5c foli 
da,<S£ confias fit rsecdfc eft.Aqui ea quide erit duplex. Alia, ut aq ad po 
tum, alsa ut ccereris ufibus.puta incediorum,feruiat.lllam nos cx uererc 
tnore,unq argentu nucupabant efcarium,ita SC nos peteria sppclJabi 
m 9 . Akera uero qfoluad quaiefcuq; aquas continedas paret, capacira/ 
tecp^pbettir capaquia diceus.Potona quide ofterna pura nr,sn impurS 
a§ pbeat plurimu intereff.In umfcf: curaffe oportet,ur aqua redteinniit 
tatui%recte aiTcruetur, recte ufibus im partiatur. Ducftibus sq ex fluuio, 
fontec£ mitti in ciftema proptum eft, atc|t item ex tectis, area uc colligere 
pluuias paffim confueuere.Sed mihi perplacuitarchirreftiinucntum,qui 
ad uaftara 3C nuda in fupremo collis uernee petram^p minentem circu/ 
excidit ferobem^p fundam pedes dece, cj ueluti corona crcududta exnu 
do dio mons uerticejoem cadente pluuiam exciperet. Deprrificre aut in 
loco fub collem plano cedem capsquiam circurr.quacf peruia extruxit 
lateritiam ex calcc altam pedes triginta, latam quadtagir.ia,!cgnn: qua/ 
dragirua , m'<$ haeper fu b ter r ancum ductum a fcrofce fupenore imbre 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, X., i 58 

exceptum tubulis inducebat. Nam erat illa quidem fcrobs multo fur:/ 
limi polita q cffet operis capaquiae tedtura.Si angulari glarea , aut har* 
nafluuiatili maiufcula benelota tifternam inftraueris,uel potius que» 
<x parteimpleueris, puta ufq ad pedes trds pfiabit aqua pura, fm cera, 
frigidam. Quo ueinltraturaiftjcerit craffior,eo dabit aquam limpidi/ 
ore.Cifternts aqua interdii effluit g interuenia male aftrudtg &nniol* 
capaquiae. Interdii foeditate aqua ipfa uitiatur , Atqui aq quide parietu 
carcere continere perdifficile eft,nifi ftrudtura firmiiTima, & pfermri la/ 
pide fatfla fit ordinario . Et in prtmis opus lpm ficciffimum fit oportet 
anu.cj aquam immittas. Nam illa quide de grauitatepraetnit,& hume/ 
citationibus exfudat.inuetifcg poris eos excillando abftergir, t|ad largi/ 
oribus uelutififtulis liberrime' effluat. Maiores huic incommodo utp/ 
uiderent praefertim in angulis parietum multiplici harenationu illimen 
to / puidebanr,cutinicf! operi cbducebantlumma diligeda rnartr orato. 
Sed nulla re comodius aq iftic proruptiones coercebnntu r,q creta inter 
eifternae pariete, atqsfcffurae latus ingefta SCualde addefataaeripinfa/ 
tione.Noscretaadhuiufmodi opus uterentur iuffimusficciffima,Sc in 
piiluere contrica.Sunt qui putet fi uitreum uas plenum fale bene obtura 
ueris calce fubadta ol«o nequid aqua m uas penetret, idc^uumiferisut 
medias inter aquas cifternae pendeat, fore ut aquae illic milia putrefeant 
mora. Addunt aliqui etiam argentii uiuum, nonnulli putant, fi uas no/ 
uum fictile acri plenum aceto, uti dixim 9 bene obturatu muniferis, rou 
.cofam ocyus acpinftaurari . Cifiernam, putetiq aiunt pifciculis iniectis 
reddi purgatiore.Rfces enim aq mucore tfrrgcf uligine a!i,atq' dep3fa’ 
arbitrantur.FertEpigenii uetus ilia fentetia,q fcmel putruerit aqua fpa 
cio defecari, & rurfus infiaurari , poft id amplius non putrefcere,QuK 
putrefeere coeperit aqua uehemeter fubagirata iterS,atqdteru traslata 
8C comota faetorem amittet . Qctipra etiaeueniremucofb coftatuinpj 
atep item oleo,C5modiflet(inquitiofephus)in aridfi locum Moyfes,et 
non adeflet alia nifi puteus amarae aqua-, 8C lordidse iuffit exhauriri.Id 
cum feciffet miles excuffione , exagitationecj; iftiufmodi potabilis 
reddita eft . Codiura certum eft aquas atq? extillatione purgari . Ni 
trofe’ item amaraecj; aquae polenta,mquiunt,addita-roitigantur, utin/ 
ter duas horas poflis bibere . Sed pororijs cifternis praeterea , ut aqua 
purgatior praebeatur , adfcifcetur puteolus proprio & fuo pariete cir/ 
cumclufus, loco pofitus oportuno , fundo paulo depra ffiore quam 
cifterna. Habebit puteus hic ad latus fui 'feneftrellas obtrufa 3 aut 
fpongia , aut pumice , nequid aqua ex cifterna intus in puteum hunc 


Epigenij fs» 
tentia.. 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

ftifi CrafHoribus mixtionib’ dimiffis et bn liquata penetret. Apud Thx» 
tricone Hifpanue pumex candidus inuenitur minu tiffimis rcferats n.ca 
tibus, quibus aqua c ueftigio Iimpidiffima extilkt . Liquabitur etiam fi 
©ffioluro,q peruenturaftqobftruxeris uafe crebris foraminibusomi ex 
parte gterebrato,& mox copleto harena fluuiatili , ut aqua rcnuiflim* 
per harenam penetret. Apud Bononiam tophum habent harenaceum 
fuluum,per que aqua gtittatim ftillet ieutffi ma.Sut q aqua maris panes 
efficiant , qua nihil ad morbuprociiuius . T antam habent iftiuimodi, 
quas recefuimus,inftil!ationes uim , ut eam faiubrem reddant.Marina 
aqua^inqtSoUnus^argillafipercokturjdulcefcit, Si falem adimi coper 
tum efi,ubi tenui torrentis harena iterum Siiterum coletur. Vas fidiile 
bene ocdufumfi habueris rninterfum mariimplebitdulci.Ethoc Ctno 
ab re, ubi turbulentam Nili fluminis aqua pofuerc,fi quid fupra limbu 
& marginem acj amigdalam perfricaris, e' u eftigio clarefcat. Haec fatis. 
Si qn uero fiftularu dudtus limo fieri obftrufi coeperint , immittito aut 
ga!lam,aut pilara fadiam cortice ftiberis,illigatam filo tenui & plongo. 
Cum igitur pilam fluens unda perduclum ad immn caput perduxerit, 
filo huic tenui aliud firmi 5 , ac deinceps funicule exfparto alligato. PofS 
sd trahendo SC retrahendo funiculo abuerrentur quae obftiparanr. 

De uitein prato ponenda. Quomodo fylua crefcatin paluftri.utcjt 
regiombus,quae ab aquis infeftantur, liibuemendum, Caput IX. 
L |Vnc ad reliqua ueniamus.Diximus aefeam & ueftero deberi aeco 
\ lis, has res dabit agricultura, quas artes profequi ad infiitutunon 
pertinet.Sunttamen ex architedto aliqua quae aratori conferant .Id qui 
dem ubi ager ad cultu feu ficcitate,feu aquarii nimietate,&' mokfiia ap/ 
cus nequicqifiqde his aliqua breuiisime cenfuifle iuuet, Vineam in pra/ 
to SC humecio facies fic.Infodies ab oriente in occafuro lineis dirediis SC 
foueas cp maxime id liceat profundasilatas pedes no/ 

, „.ter fe pedes qiiindecim,& quam exemeris exfoffateilu 

toponenaa . a . CCL , nl u j >«, i n area intcruaili,ut accliuitatemeridianutxcipiaticIF. 

Iftiufmodt colliculis fadiis manu,uitis tutior erit 8C feratior . Contra in 
eoUe&ficco facies praeit fic.foffam oblongam nondecurforiaffedftag 
nante in parte fuBlimiore facies margine ab libellam collibrato &' eoae/ 
uuab.fi. in eam deriuabis aquam ex proximis fontibus, eafuperfluens 
a latere continua parilitate fubftitutum corrigabitagruro. En canspeftri 
Veronenfi faxis globofis referto, alioqttin nudo,atq- penitus infercit 
do nonnullis locis crebra irrigatione effecere ut cutis obduceretur cefpi 
Ocia, er pracaum exacuerit isettfsimum.Sylua uti crefcar in paluftri uer 


D'' uite 


, aequidiftannbus 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. \ %7 

fabis agrum aratro, oem tg excirpabis eripite radicitus,poft id ad exor/ 
tum fpargieo glandem ex robore. Hac fauone locus plantarum copia 
refertus reddetur, quibus maxima exgte humor exuberans exhauriat, 

T um & radicum accretione caducorucf foliom SC lurculciq accumula 

none indies folum reddetur fubelatius . T urbulentas etia alluuiones II 

imraiferisut quiefcanr fidofisfuperobduces crufta.Sed de hts alibrSin/ 

autem aqua^t molefiia regio uexabitur, quale uidimus Galliam ad Pa 

dum, quales Venetij,&eiufmodi,runtq cofiderafle oportet. Nam aut Lacus fufFcffis 

nimietate, aut motu uexabunt,aut utnfcj . De his nos breuiffime tranft montibus de / 

gemus.Apud lacum Fucinum Claudius perfodit montem, & aq nimie ducti. 

tate obduxitin fluuium ripam. Etlacum Velmum fortaffts quoqt ea re 

M. Curius eduxit ut flueret m mare , Et lacum Nemorenfem itidem ut/ 

demus fuffoffo monte deductum in Laurentem lacu, ex q hortorum ii/ 

Ia amcemtas,& lucus fructifer fub Nemorenfi aqs libera relxfta fit.Car/ 

far folias complures facere apcFHylerdam inftituerat, quibus gtem ali/ 

cg Sicoris fiuuq auerteret. Herymanthus crebris ftexiomb 9 curuatus ab 

aecolis agrum rigatibus confumitur, adeo ut religas fine nomine remit 

tat in mare.Cyrus Gange plurimis fatftisdudtib 5 abfeidit. Numero eos 

fuifle dicit Eutropius centies quai SC decies fex, ad earoef demum exigui 

tatem redaclum,ut ficco peruaderetur pede. Apud turoulii Halyactis in 

Sardis, qcPcx parte maxima ancili se cfleeere,lacus eft Colous factus ma 

nu ad excipiendas alluuiones. Lacum effodit Myris apud Mefopota/ 

miam fupra urbem ambitu ftadia trecenta & Ix . profundum cubitos 

quinquaginta, quo Nilum, fi qn acrius infurgeret,excipercnt. AdEu/ 

phrate ne tecta urbis diripiat praeter moles quibus cohaerceretur non/ 

nullos etia lacus, qui excipiant uim fluminis,addidere. Addidere etiam n 

cauatosfmus ingentis magnitudinis, quibus Itantem & quietam aquS 

undis mpet en tib 9 pro aggere obqt er ent.Deaquistgitur ubi fugfluant, 

SC nonnulla ex gte ubi motibus infeftse fint diximOs.Si quid ucro ad ea 
rem deerit,diccmus proxime,ubi de flumine & mare tranfigemus. 

Deicineribus.uijsaquaricis, & aggere. Caput. X. 

S Equitur ut q no poffit ex fe alimenta regio pbere incolis,i!lud aliude 
qaci idficn poffit commode fufapict. Ad hanc rem facientirinera,S£ 

Uiar,q quidem habenda funt ita,ur percj facilc,comodecJi poffint opor/ 
tunis teporibus neccffaria co portare . Itinerum ( q> alibi iuo loco attigi/ 
musjduo funt genera, terreflre,atc|! aquaricC. Lutofa carriLp corrupti 
ne fit uiapraei exaggera tiones(4< quibu s ahbi dixtin u s) curanda eft,ut 
. - . . r pluri/ 



Tyberis. 

Nilus. 


'i 


LEONIS BAPTISTAE ALBERT! 

plurimum capiat folis, plurimu uctorum, minimum umbrae, Apdlti 
cum Rauena? p hos dies , q? uiam abfciffis arboribus dilatarim, folefq? 
immifcrint,ex corruptiflima gcomoda reddita eft.Videreiftuclicet fub 
arboribus, q propter uiam funt, q?foiu illic tardi 9 ficceturfou ente um/ 
bra fieri cx quad» upedu attritu lacufculos,q collecto imbre femp com/ 
madefiant arc£ dilatentur. Aquatica uero uia erit duplex,una q cohaer/ 
ceri poffit,ut numen, & folia aqria,Alteraqnonpoflit,utieftmare.Et 
dicere poffe uideor fluminibus xq adefle , a tq; in uafe uitia,ubi fortaffe 
fundo finr aut lateribus non aptis,non integris, non accomodatis.Nara 
cum ferendis nauibus opus aqua fit non modica, ea quidem ni laterib 9 
firmis cotincatur prorupet, agrum q? uafians late manabit, SC difiipabiV 
tur 3 ut etiam terreftrium itinerum ufus turbetur.Prseterea fi eritfundu 
obliquius,quis dubitat nauim contrariam unda pceps refutabit. Adde 
etiam liquid erit a fundo furgens falcbrofum aut dorfuofum impediet* 
Conuedo Roma obelifco ex Aegypto intellexere Tyberim nauigati/ 
onibus comodiorem effe,q Nilu. illum fane profufa patere laxitudine^ 
hunc altera effe profunditatis altitudinepotentiorc * Neq? enim magis- 
aquai^* copiahuncad ufum natrium q altitudine indigemus , T ametis 
etia faciat latitudo ad re. Ripis enim aq tardiores redduntur.Huuio fiin 
dum cum erit non ftabik,huic etia latera minime erunt ualida.Inftabile 
ferme fundum eit omne^pter id,q> ftrudurg operib 9 probari diximus, 
hoc eft,quod ipflim foiiditate fui ferrum afpcrnet. Eritq; om nino mo/ 
bile q? ripa in creta, plano in campo, globofbcj? &rorabili inftratum fit 
folo.Cui fluuio latera infirma fint,huic dC alneus erit falebris,ruinaruc£ 
excrementis. Si truncorum,aut lapidum tranfuerfarrjs , molibufq? im/ 
peditus . Omnino infirmiffima dC momentismutabifiaeruntlarera,cj 
alluuio impofuerit . Ex hac laterum labilitate fequutur q de Meandro^ 
Euphratec]? feruntur, Nam ille quidem q? folum feces infirmum, multas 
indies flexiones innouat,Euphrates uero canales quibus inducitur fepif 
fime obftruit laterum ruina. Iftiufmo di larerum uitfis maiores prouide 
bant ftrudo in primis aggere . Atqui aggeris quidem ipfius modus ad 
ceeteras aedificationum rationes refertur.Nam intereft quidem qua duy 
catur linea, aut quo aftruatur, firmetur c£ opere. Qui agger rectaficun/ 
dum flumen ducetur linea, is quidem undis non elidetur. Aggere uero 
quem tranfuerfum fluuius offenderit 9 fi critinualidusprofterncqaut fi 
«ritdepreifus fu per fluitabit , Qui iltic non profternetur agger, indies 
augebitur fundoKnus, Nam conueeta quidem eo compinget, 8C quafi 
adeonfecndendum fuccumulans alueofiie attollet , dC defututis illic, q 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. . X, 15$ 

longius nectare, aut propellere no liceat, alio deflectet. Si profternetag/ 
gerem ui fui 8 C mole, tunc quibus naturis diximus utetur , coplebit ua/ 
cua,difpellet aerem, & rapiet quaecucg aduerfentur.Sedgrauia , SC quae 
aegre moneantur una cum praeterlabendi impetu fenfim uadendo defti 
tuet. Hinc efipp in faucibus eruptionum inundatio,q in agrum fit, hare 
nam craffiorem relinquit praealtam . Deinceps uero leuior & lim ofior 
accretio telluris inuenitur.Sin autem fuperabit ailuuio aggerem, atqifu 
perfundet , tunc ruentium undam appulfufoium illufum commoue/ 
fcitur.&i commotafluxu afportabuntur , quoad liibadta foffione opus 
ftibrutum collabefcat. Atqui unda quidem fluens fi nere diredium necg 
tranfuerfum, fedexinfraiftu aggerem offenderit, pro ipfms flexione 8 C 
fluminis latitudine ripam utrair.cgnon minus hanc, qua excipiatur, cp 
alteram inquam retundetur, praeffabit att£ confidet. Et fapit quidem 
tranfuerfi naturam flexio. Quare offenfiones perferet eafde,quse tranf/ 
uerfis infeftae funt,fi£ una duris abfterfionibus delibabitur. Quae quid? 
tanto erunt acriores moleftiorefcp quanto illic uertigincs citaciorcs, 
turbidior«s(ut ita loquar)cbuliant. Terebra quidem fluenti muoluol® 
aquarum SC uertigo eft, cui nulla durities diu queat rcfiftere . V idere id 
licet, cum <x pontibus lapideis quam illi quidem parte inferiore fint 
alueo cauato SC profundo , tum ex his locis fluenti , qua- ripis coar/ 
itata funt, ubi ex faucibus anguftioribus in fpatia laxiora prorupe^ 
rint, quam illa quidem cadendo, fi£ fefe muergendo late circumubret 
atej abfumat quicquid riparum , aut fundi offenderit . Pontem A / 
driani Rom x audeo dicere omnium, qua: homines fecerint , operum 
effe ualidiffimum , tamen alluuiones adduxere , ut dubitem diutius 
poffe refiftere . Stipitibus enim fi C ramis quos ex agro alluuiones arri/ 
puere, pilas annuis mokftqs onerant, & fauces arcus multa ex par/ 
te obturatas reddunt . Fit ea re,ut aquae intumefcar.t , nep inde ex 
ako praecipites , SC molefti uortices corruant SC conuergantur . Er/ 
go pilarum puppim fubruunt , molem cf operis perturbant . Ha/ 
«fcenus latera. Nuncdefluminis fundo. NicotrixapudMefopotami/ 
os , feribit Herodotus , nimium concitatum Euphratis curfum cur 
110 , tortuofocj retardauit dudtu . At proxime quidem accedit , 
ut diutius afferuetur,ubi tardius effluat. Tum & fimile quidpiam iftud 
«fi , uti fi quis arduo ex monte defcendatuia non praecipui , fcd nunc 
in dextram, nunc in finiftram diui . Etfluuti nimia uelocitas utrum i 
prono cueniat alueo fatis cor.ftat, Fluenti curfus nimium citus, Sc con/ 

r i tra 


Pons. 

Adriant. 



* LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

rra piger uter ufibus nocuus eft.Is quidem fubruit ripas , is alrcr facile 
herbefeit, 8C facile in glaciem cogitur. Amne qui anguftant, aquas for/ 
taffis reddet alriores,& alueum qui excauaritjhabebit profi.mdiores.Ex 
cauandi, impedimenta toliendi,atc|; purgandi cade firme ratio, dC finis 
«ft,de quibus mox dicemus.Sed excauano iftic erit ffuftra,nifi infra uer 
fus mare fundum ad defluxus rationes aeque depraeflum fubfcquatur* 
Defollarum adornatione, neaquarum copia defit, ne ueufus 
eius impediatur. Caput. XI. 

V Enio ad foffas.Optandum ne copia aquarum defit,ne ueufus,ad 
quosinfiituta efi,impediatur. Ne defit duplex erit rario.Prima ut 
aliunde deriuata abunde influat , altera ut concepta diutius afieruetur. 
DcnuabirurfofTura ex his quaefiaperius didta funt. Ne autem impedias 
iam deduefeae ufus aflequemur cura SC diligentia. Siquidem faepe purga 
FoiTa aquaria. bmir 8C importata deplebuntur. Sed foliam aquariam fluuium efl*e co/ 
fopitum dicunt,eiq? ferme omnia debentur , quae fluento , dC in primis 
fundi latcnfq? foliditas dC firmitudo exigit, nequidimmiflas aquas ab/ 
forbeat,aut per interuema deperdat.Etitem profundiorem efle oportet 
§ latam , id quidem cum naius ferendae gratia, tum &C afole minus ex/ 
h3uriarur,minus herbefeer . Multae ab Euphrate in T ygrim foffae per/ 
dudtae funt,q> fit ille quidem aluo fublimior. Gallia ,gs Italiae, quae circa 
infimum Padum 8C Arhifim eft,t ota foflis er, au»gatnr,id illic facile prae 
ftititpIanities.Ex Nilo Prolem £us,inquir Diodorus, cum nauigaret fof 
fam apiebar,enauigata claudebat* Vitijs remedia erunt haec. Coertio, 
purgano,claufura. Aggcreflurmna coercentur . Aggeris linea ducito, 
ut non. repente , fed fenfim proemat latera atc£ mtcrfirmgat.Vbi uerp 
ex faucibus angufiioribus laxiora in uada dimifTurus fis, non abrupto 
immilTojfed producto canali finito ut deinceps dilatatis undis fife fiu/ 
tuus in prifimam amplitudinem uendicer,nequid ob repentinae liberta 
fis hcenuam petulantibus muoluulis 8d uortiginjbuslcdat.Copfluebat 
fluuius Melas in Euphratem, cupiditate fortaflis nominis addueft 9 Ar/ 
sanatxixrex exitum flutnoobftruxjtregioncmcflateinundauit. Non 
m ultd poft m oles interpellatae aquae ra ntis turbinibus tantccf abrupit 
imperci ut multa ficum arua traxerit,multafg ex parte Galatiam Phry 
'giamc£ uaftant. Hominis infclenam finat 9 mukftauit talenns triginta. 
Et facirad rem quod etiam legimus.lphicratem cum Stirophalim obfi/ 
deretaq Erafri,quifluuius monte fu bintrat, & in agrum argiuum refur 
git obcluderc conatus ipongfis innumerabilibus adicdti? .Sed louis iro 
nitu rctfocaturo defiiufle. Qu& cum ita finr^fic adnionuiflViuuet. Opus 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, X. 159 

aggeris facito ualtdiffimum,ualiditaic dabit materiae (oliditas, & ope/ 
ris ratio, atcj: amplitudo. Qua parte unda fuperuadcdo excidat non ad 
perpendiculum id latus extrinfecum, fed modice ca ftiga tum dimitti. o, 
utpercp leniffime St nulla cum uertigine defluat. QcPft cadendo c ceperit 
excauariones Facere , confeftim coni pleto non minuta materia,fed laxo 
amplo ,integro,ftabili > angulari.Proderit 3 t falces farmentorufti conii/ 
cere quo procidens aqua non mfi infradta St lafla fundum petat . Apud 
Romam uidemus Tyberim multa ex parte opere flruduli coartflatum* 

Semiramis non corenta lateritio afphaltum etiam fu perinduxit aggeri Semiramis 
crafifum cubitos qtuor . Quin St muros induxit multa per ftadia altos 
ut urbis mcenia coxquarenr.Regia haec funt. Nos aggere ccntenu en/ 
musrerreno,qualiNicotrixapudAflyriosexlimo,quahScapud Gal/ 
lias maxima flumina quafi penfllia uidemus,qad locis nonnullis inter/ Nicotrix* 
dum fuperen: hbtlla,mappalium , culmina . Sat quidem erit fi pontes 
ftrudhh opere confirmabuntur „ Aggeribus extruendis lum qui cefpite 
herbofo ex prato iuccifos,pbenr,mihi etiam probamur . Radicularum 
enim complexu ferruminantur motio' uehementipinfationeaflohden/ 

' cur.Tota quide aggeris congeries, pfertim ea pars.quam unde latu/ 
buntduretur oponctfpiffitateimpenerrabili atcp diffolubili. Sunt qut 
uimineas perticas aggeri intertexunt . Firmum id fane opus 5 fed natura 
fui temporarium . Namcumfint perticae facde putrcfcibilcs, fit ut radrj 
aquarum locos materiae putrefadtae occupent *Arq? inde peruadentes 
auctis meaumtn fiftuhsgrandiores riutccnfequantur . Hoctamen mi/ 
nus uerebimur fi pernas uremur uirennbus . Ali) falietam, alnum, po/ 
pulum , St quae aquas amant arbores per ripam ordinibus frequentes 
plantac.Habet id quidem comoditatem .Seruinum lubc-fl id qd dc per/ 
licis dicebamus. Naro interdum ftipiribus cane confletis demortuarum 
arborum perrerebranonesSt cuniculi manant. AlipqcPn ihiin prin is 
placer. uirgulra St omnem herbarum copiam, qu.r uiuax aquis^q radi/ 
cibus qp ramis ferax fit,ad r-pnm corr plantant. Quo m genere pr^apua 
<ftfaliuncula,iuncus, camuifenla , 8 t m primisuirrex.Nam is quidem 
multa 8 t populofi fubcrefcit ra dice , prarlongtfq; St rediuiuis fibris feli 
profundigramis contra furgit humilibus St flexulis, qui undis alludan 
tur, St minim e irritent , &quod m infice conferat planta ha c aquarum 
auiditare continuo fefeper fiuuu:m irorr.erfnrn proiulnt . Quo autcra 
loci fecundum fluminis rigorem agger directuscritr.udam &terfam 
penitus efle ripam oportet, nequid offendat , quo fluendi lenitas irrite/ 

r 3 tur* 



Marefuapte 
natura quie/ 
tura. 


LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

tirr . Vbi uero fefe in flexu agger obiecerit fluuio, q illic robufti* obfiftat 
pluteis obfirmabitur ♦ Sinaut tota fluminis moles tranfuerfo erit obice 
depellenda aut fufbnenda, tunc per fftatem,ubi ericaqua minor , alueo 
pateri facito cratem tunecis ftipitibusrobufteis plongis,cratemq fibulis 
bn copaginato dC concatenato, ponitocp ftipites direcftum p alucum, ut 
frontibus unda defluentem excipiant, pfigitoq qad per id folum liceat 
jp fundum in alueu palos jpacutos inditos foramimbys ad eam re fadtis* 
Qua obfirmata infterniro alternis tranfuerfarijs tignis, 8C in crate hmoi 
exaggeraro lapidum molem,eaq adglutinato calce, aut ubi per iropen 
fam non liceat,fafcibus iuniperi intermixtis annedrito.Fiet inde ut pon/ 
deris im nianit3tem,crarifq firmitate nequeanqp mouere.QcPfi uortici/ 
busfubruereinftraturam profequetur,conferet 5 iuuabitqrem. Nam p 
ftabit quidem utproemendoj&ftfeinferendoin profundu pondus lpm 
fedem rllic petat firmiflirnam .Sinautem fluuius perenni erit altitudine 
ut rateis hafce pofuifle non liceat, tunchis utemur argumentis , quibus 
•pontium pilas excitari fuo loco diximus. 

Quibus aggeribus littus maris corroborabit. Quo modo portus, 8C 
foftia muniantur,q cj artificio aq defluuia occludantur* Cap . X II. 

C Orroborabitur etiam littus maris aggeribus,fcd non rjfcle quibus 
5- Hucns.Nam fUientiu quidem aqug miurijs Igdunt uia nen eade, 
q fiucftus maris. Etenim mare aiunt fuapte natura quietu efie,atqtran/ 
quillum, fed uentorum agitari pelliq pflura,fieriq bine ut furgentesun 
darum ordines littus petant, quo loci.fi tranfuerfum 8C pfertim afperum 
quid.arq hirtum fefe illi obiecerit, foris aliae quidem illic pectoribus im 
petunt , rclixxc|: refiliunt , infriguntur , atq fic ex alto irruentes folum 
comedent , afTtduaq moleftia excauant atq demoliunt quicquid ob/ 
uerfertir . Hoc ita euenire indicio funt fundi altitudines , quas ad rupes 
‘mariti mas inuenias. Sinautem facili SC deprefia acci iu ita te fefe littus fub 
actum uridis praefricent, non habens perinde cornorum mare, qui cum 
asftu fcrusdiore|pugnet, ponit impetus , 8C in fe undis mollioribus reci/ 
procas remoratur, 6C fi quid ex commotionibus hsrenarum corripuit 
atq:coucxif,mtcrea de'fr;tuir,&' loco relinquit quietiore, ex quolittora, 
q ifnufmodi porriguntur, ex humili campo indiesintra mareexcreta 
elTc fentimus* Vbi uero^pmontorium offendent mare, 8C fubinde in fi/ 
niim arcum ue lictoris pfluxent linea incurua , illic fccfin littus citatum 
difeurfitat atq obuergitur.Exquo fit,ut locis eiufmodi paflim,p httori’ 
excauari produdti q canales habeantur * Ali) marefuapte fpirare &C re? 
fpirarepdicant, annotarumc£ hominem nunq expirare auna^nifi selu 


DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. i 6 o 

decedente, 'quafi argumentum hoc de fepft et, cu noftra hominam uira 
ipfius maris anima motucj aliqd habere affine & cofonum . Sed de his 
hadtenus. Cjsterii marisgdcm incremeta Sc decurfus altoquin locis mu 
tari palam eft. Chalcidicum mare finguJosg dies fexies alternat fluctus. 

AdBizantium non mutat nifi excurfione in Ponto, in Propontidem 
fuaptenatura mare continuo abfe qcumcgaflureinibusmuc^tafint, 
reficit ad littora.Quoe enim agitationibus comouentur, ubi quieti data 
fedes eft immoranf.Sed dilittoribus plerifcp omnibus uim haren j,aut 
lapides reiectos intueamur,iuuat id referreqd 1 apud philofophantes in / 
uenio.Harena alibi diximusfieri ex limo, que fol denfarit,poftqsd jflus 
m minuta corpufcula difciderit. Lapides amaris aqua gigni autumant» 

Nam fole quidem Simotu aqua di cuntintepefcere,exficcari, ac perinde 
Jnfpiffari partibus leuiorib 9 cxhauftis,ducic{?ad eara craffitudincm, ut 
fi qnraarepaululuminterquisfcatjfenfim cutim obducat mucofam, & 
admodum bituminofam , l iipitj? mox cutim hanc, &. diffipari nouil/ 
fimis motibus Sc coliifiombus inglobefcere , fteritp quxdpiam (pongqs 
perfimile,deferriq! globos hofce ad littus, Quo loci harenasiliic como/ 
tas adglutinatfibi atqj adfe comprehedit,apprehenfes aute uifolis & fa 
lis exficcari dciiufq? coneogi, & temporibus durefeere ufq$ ut fiat lapis. 

Haec illi» Nos rn uidemus ad fluminum oftia paffim excrefcere littora, 
praefenim fi fint illa quiderri flumina, qujper agros folubiles fluant,in 
quae plurestorrentes confluant. Nam ea cjdemp faucibus ad littusma 
ris hincatcp hinc multum harenaru SC calculorum exaggerant , litrufcj; 
^ducunt.lditaeflemanifefiatHyfte^SdPhafisColchorigj&alijjmaxi _ 
metpNilus, Aegyptum aeteresNili domum appellauere,etolim mari Aegyptu 
opertum fuiffe u%ad paludes Pelufias affeuerant.Tu & Cilicij magna domus a ue^ 
eflfe agri partem i fluuio adiectam referur. Arifioteles motum effere^ l: cn 11 ' 

cotinuum arguit , & futurum Ipado teporis ut loeu mare montefq? ce/ * ata *- 
miitent.Hinc ille. Quicquidfub terra eft(inquit)in.apertutn,pferet gtas, , 

Defodiet, condeteg lasentia.Redeo ad rem . Habet hoc pterea fludtus in - 
fe,utad maceriem obieclam appellesinfefius arietet ateg infurgac, rece/ 
dens autem q alto cadant propulfae aquae tam multo harenasexcauet. 

Videre licet iftucq ad rupes &fcopulos ) pfundiusfiibfiltaimar e, multo 
ibi illidatur ,.q ubi dullosinterpellatores pter molle caftigatumq; littas . 
offenderit . Quae cum ita fint, magna nimirum erit opusinduftria, 
folerticp ingenio , ut maris uim fpiritufcj coerceas. . Artes enim mul/ 
taex parte manumc£ fruftrabitur mare SC non facile uiribus hq Jr . 
jBinumperuiticetur.Proderit quidem quam alibi deberi ponub 9 exag/' 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

gerarionem diximus*Sedfi res poftulabir ut portus muniendi gratia 
moles^pducenda in marefit,a continenti &. ficco rem inapiemus,addi/ 
camerifef; deinceps opus producemus in mare , curabimufcfin primi* 
undperq flabile ponatur folo,& ubiuispofuens^fufa maximorum Ia 
pidum accumulatione ccaceruanau efqita ut ftet maceries contra fiud 9 
adlineam fenfan procliucm,^ appelles undarum moles,&(utf:cioc|r) 
minacitas deinceps inftmguatur,& non inuento geum totis pedoribus 
conflidetur, recurrens non^ruatjfcdltniflime dilabatur . Sic enim re/ 
flues unda poftfenouiflime appdlentesfludusexcipiet,atcf retardabit* 
Ad rationes portus er.a pertinere fluminis oflia uidentur,qn fefe eo loci 
Oitia* naues a tepefiatibus recipiant . Oflia in primis communiri , &C coartari 
uelim contra fludus maris. Aiebat Propertius. Vinceris,aut uincis ha?e 
in amore rota eft.Sic fit iftic.Namc|; oflia quide fcmpiternc,autrr>an co 
tumaciusincefiantefuperantur,harcnae|; obftrutirur,aut contra peruin 
cuntafliduitatc impetus dC uincendi peruicacia. Quare perplacebit fi 
duobus diuerfis ramis modo aq fuppeditent , fluuiu dimirtas in mare* 
Non id quide tantum q nauibus mutatis uentis promptiores ingreffus 
pateanr,uerumetiam urfl quatepeflatumuisobfliterir, aut exitus alter 
forte auftro flante obftrufus fitiumidiores adf alluuiones redundent in 
Purgatio agrum. Sed pateat qua libero exapanturmari.De his hadenus.Sequi/ 

fluminum. tur purgatio. Carfar maximam adhibuir cura purgando Tyberi. Erat 

enim imedis ruderibus repletu s.Extat effedi ex texas ex flumine exeptis 
tnontes inmodici non longe a T yberi, cum in urbe, tu extra urbe fadi« 
Tantam materia tam uiuido exfiuuio qbus nam argumetis eduxerint 
legifle me no memini.Scd ufos quide feptis ai bitror,quibus difclufo fiu 
uio,ate£ exhaufta aqua impedimenta eruerint.Septa fiefiet. Parabis tig 
na dolata ad reda lineam , &afummo ad imu cci£ capurplateris am/ 
plitudincm fulcos induces utnmcp^pflindos digitos qtuor , latos adra/ 
bul^craflitudinem,qbus ad opus ullis ftnur 9 fit,& parabis tabidas $qli 
inter fc longitudine, equah etiam craflitudine.His parans figite tigna,q 
diximus, ut fient ad ppendiculuni mrcruaJlisinrcr fe moderatis ad tsbu 
laru parata^ longitudine.T ignis flatutis,& redefirmatisimmittito t* 
bulas capiubus,utperfuIcos«gnorurn defcendantm^fundutri.SirRile 
opus uulgo cataradas nuncupant. Tu uero fup iniungito alteras alte/ 
ris tabulis atq; comprimitoutbene cohaereant . Mox difpomto locis 
aptis 3C oportunis cocleas aqrias, & fucones , &fiphones,& firulas,6£ 
oe exiccarium inftrumenrum , arq? adhibeto manutn opanam perq^ 
numerolam,^ cohfeflim opere irrequieto atej nequicg inter milio in/ 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. iSi 

thifam afepto aquam exhaurito.Siquaueroimmingir,obftruitc<en/, 
tombus , fuccedet opus ex finientia. inter iftiufinodi feptum aquarium 
& ahad.q aftruendis pontibus uii fumus , hoc intereft.Nam illud qui/ 
dem ftabile 8C diu manfuru effeoportuit,<^ad pilaenon perficerent ni 0 / 
do.uerum etra extrudtae confblidarentur. Hoc iftic tcmporariu efi,at cg 
poftridielimodepleto amouenduettranfieredum.Sic moneo fiuefepto 
iftocpurges,fiueobuertasfluuium,caueto necum totasqrutn copia SC 
ui uno,eode cp concertes loco, ftd additamentis,mebratim ep opus gdu 
cito. Opera q qdem contra aquarum mole & impetum fienqfi dufta in 
arcum fint dorfo cotra pondus aq urgentis obiebto ualidius obftabut. 

T orrentemexcauabis fi trafuerfum feceris obicem,ita,utaqua fe in altu 

fubleuet,cogatcg multo contum cfcere . AITequere enim hinc ui fttpua/ 

dens unda fua cafu foflam deprimat , rurfijfq; quamfi mferiorea parte 

riuidepreffiusinfoderis, tantum alueus ufcjad fonte excauabitur.Pro/ 

mensjenirc aqua coniuiatc commonet, pcrturbatcpfokni atepablpor/ 

tat. Quin Si riuum fefiamej; aquariam bubulis immiffis purgabis fic. g lln ' 3C 

Occludito ut aq infurganr,mox coge pecusutcrebris, & coritansmoti t , u j p l!ro and* 

bus aquam limofam reddant, confeftim adagito, utpeeps perfundatur 1 ~ 

atqjabluat.Quodfi forte’ m flumine demerfum,auunfixumquidpiam 

impedierit, pter ceteras , quas nouere Fabri maehinas,iilud apnflim um 

eft.ut nauim onuftam adigas,atcpfirmi(firoeid ipfuro hcc,fiucfit pal 9 , 

feu quid uis eruendum adlaquees,mox nauim leues onere, fiet inde ut fe 

feleuigata attolles nauisradidtusreuellatalligata.Iuu abit fidauismo,? 

dum furgentenaui palum inuerteris . In agro Praneftino madente cre/ 

tam uidimus,in qua fi fufte.gladmmcj; infixeris, non in ja fundum plus 

cubitu m,nulla ui manu poffis trahendo euellere.Sin autem inter trahen 

dum paulo inuerteris, uti q terebrantfacile fequetur , Apddanua latens 

ftib undis fcopulus fauces ad portum impediebat, inuentushomo eftg 

noftra tempora mira praeditus arte8t natura quidiroinuit,aditufq; lon 

gepatefecit.HimcrumoreftfoIitumfubaquisdurare,&multaperhd/ ' 

ram anhelid caufa no eroergere.Limu ex profundo hauries rete cftrea v 

ceo uefoto facco,trahendo enim iir pltbif.Hauries etiam ubi tr. are nio/ 

dicum fit,palaria in fpumcto.Id fiet fic.Habeto myoparones duos in ho 

tum altero ad puppim firmabis axim,in quo non fecus arcp in libra lu/ 

dat antena praelonga, in cuius antennae capite, quod c naui pcrftat,affi/ 

xa fit pala pedes lata treis, longa fex.Elanc opai fi in mergendo limum 

defum.ent,SC in altero ad id parato myoparone exponent. Ex his prin/ 

1 “f? 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI - 

eipijs multa fient fimilliroa 8c utiliora, q longtsm «flet htCjpfequi.Hadlt 
mis de his.Sequitur daufura. Claudetur aq defluuiff catar 3?tis,claudet 
SC uallis Jn utrifijjiabra lapidea pilarum ope fwrciffima debentur, Ca/ 
carafle pond 5 tollemus fine hominum periculo adhibitis ad tractatori/ 
um Fufum rotis detatis,quas uelatiin horologio moucarru»s,d?ttbus al 
teriusfufi ad >d opus Semotum adactis.Sed omniu commodiffima erit 
ualua,q medio fuihabcatfiifum ftatutum adgpendiculuro uertibilem, 
Fufo appingetur ualla qdrangula , ut pania adeft,ue!uri in enerariana 
ui quadratum explicatur uelum , qtFhoc 3C hoc fui brachio poflit adq> 
ram uerfiis puppim ue circuagi. Sed uolu* illius brachia erunt non cog 
qualia, altero enim paulo erit retrasftior ad digitos ufqi ad tres. Nam fiet 
tum quid? ut uno a puero referetur , 8c rurfus fponte claudatur umcete 
ponderib 9 latere,plixiore. Duplices facito claufuras fecto duobus locis 
flumine,fpat!o tnrermiflb qcfnauis longitudinem capiat,ut fi erit nauis 
confeenfura cura eo applicuerir,tnferior claufura occludatur, aperiatur 
{uperior,fm autem ent defccnfura, contra claudatur fuperior,apcriatur 
inferior.Nauis co pacto cum iftacdimiSa pte fluenti eucheturfluuio fe/ 
eundo, refiduum autem aq fu perior alferuabit daufura.lliud non prae/ 
termittartr ad tuastpenmet , nequid illa repetamus per oppidum uia 
r.on imponendo atqtaggerando ruderibus, qcfpraua confuetudine fit, 
£ed potius adimendo, 3? late circum explanando arq; abfportando bene 
terfam benetg auerfam facito, ne infula' , & fuperfiacs urbis firatarum 
accumulationibusinmergantur. 

Dc rerum 'quarunda eraendatione.acremediis in genere, Cap.XIil, 

N Vnccgtera minutiora q emendari pat/anf,qid potero breuiffime 
.pfequar.Lods nonnullis <|> aquaindudlafiqregio effetfia eft cali/ 
dior, SC contra nonnullis cftccfta eft frigidior, ApdLanflam ThdTahae 
ager fiagnanti 5? pigra erat opertus aqua , ea re acrem habebant craf/ 
fum atq: eituofuin , Pofteaeducfta aqua exficcatocp 3gro fadta eft regio 
frigidioryaded ut pofthacolea,q prius nutifa paffim excreuerar,circuni 
nulla fupuixerit.Contra apcfPhilippeos, illic enim meminit Theophra 
ftus eduefia aqua exficcatocp lacu effeftum eft, ut minus rigerent . Hara 
rerum caufam puritate impurttatecp illic Ipiranris aeris effc interptatur. 
Nam oralium quidem aere tardius moturi ,fed diutius feruare q a gelu 
arfiu ue impreffa fim praedicant. T cnue uero acrem lcfc haberi gelationi 
aptum, 8? cito radtoat-conmutauonibus affici, fit aiunt agrum incultu, 
SC neglectum aercm pftarecraflura S?immite,.Vbi etiam niauria t>;crc 
Hgrit cofenajita uteo neq? fol,necguemip«netrcnt,mmirum erit aer em 



CE RE AEDIFICATORIA LIB. X, 161 

dicr.Auerno inlacu antra fyluarudefitate ita ambiebantur, ut exhalas 
luiphnr alites per anguftias fupuolantcs necaret, Cafar detectis fyluis os 
peftilentireddidit amcena, ApcfLiburnum maritimum oppida Hetru 
rix grauiflimis febribus fingulas per caniculas uexabantur, obiedeo ad 
mare muro accolx bn fe habuere, poft uerofoffis aqua munitionis gra 
cia inckufta iterato perklitant.Scrtbit Varro cu exerdtum haberet apud 
Corcyram, &£paftim pefte caderen^ocdufifleoes feneftras,q auftris pa 
terent, 3C eo pacco exerdtum feruafie.Murano celebri Vcnetiaru oppi/ 
do raro in peftem inddunt,cum proxima metropolis duitas&freques 
&grauiterinfeftetur. Euenire id arbitrantur copia uitrariorum ♦ Nam 
certum quide eft aerem maiorem in medum purgari ignibus.Etodifle 
uenena ignem indido eft, annotarunt uenenofa animalium cadauera 
non gignere uerm es, utialiorum , exeareq? ueneni natura eft, necare* 
atcpvptinus extinguere uim oem uitar . Sed eadem fi tadta fint fulgure* 
gignere tum qdem uermes,edq? fit eorum uenenum extincm igni . Gi/ 
gni autem in cadaueribus animalium uerm es non aliundeq ab us qua/ 
da nature ignea mouente humidum id illic aptum igmb 9 ,qs extinguere 
^pprium eft ueneni , ubi fuperct , ubi uero fuperetur igne,nihil pcflc.Si 
herbas extirparis uencnofas,& pfernmfquiilam,fictut malum id terrae 
nutrimerum ad fe bonae hauriat plantae , ebc£ alimenta inficient, Iuua/ 
bitfyiuam pferrim pomariam nocuis uentis obijeere. Nam plurimum 
intereft aura qua folio^umbra cxcipias.Sylua piceam, aiunr,prifids,ct ^ 
his quiloga ualitudincuires non recoll3gunt,pIurimum pro defle, Con 
tra uero arbores, q amaro fint folio, nam illae quidem auras pbentin/ ^ 
falubres,ficubi erit fidofus,paludefcens,uliginofusueIoc ? iuuabitbene 
patulum SC bnilluftrcm reddere.Nam fetores & noxix bcfuolce que in 
furgut aritudine SC uentis cito confirientur. Apud Alexandria loc 9 pub 
Iicus eft,cj non alibi urbis excrementa 8 C purgameta ruderum expor.an 
cur. Iamc£ montem excitarunt tam altum, ut nautis multa oportunita/ 
tem pbeant ad oftia petcda.Quato comodius humilia & concaua huiuf 
modihgccopkbuntur.Venetiaf,q> uehcmenter^pbOjper mea tempora 
purgamentis urbis areas intra paludes ampliarunt . Qui agrum apud 
Aegyptias paludes coiunt, inquit Herodotus, quo uim culicum 8 C 
tnufcarum uitent altiflimis pernodant turribus. Ferraria' ad Padum 
intra urbem culices haud multae apparent, extra urbem iniuetisexe 
crabilcs funt. Pelli ab urbe ignium 3C fumi copia arbitramur. Mu/ 
fca umbrofo * & frigenti . & uentofo in loco non uerfattir , prafernm 

f z ubi 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTf 


Cur in fole 2 m 
buiames non 
fufcentur 5 con/ 
fidentes ucro 
contra. 


e 

%nis ufus ua/ 


Kbi feneflras habuerit in fublimi «.Sunt qui dicantmufcasnon ingredi* 
qlupi cauda (epultafit,& fquilla fufpenfa abigi uenenofa. Maiores no/ 
ftri contra uim xfius plurimis utebantur remedrjs.Inter q deledant cri/ 
ptoportius 3£teftudinata,q quidem nififumnio ucrtice lumen accipe/ 
rent, Delectabant edam aukc feneftris patulis atq$ auerfis a meridie, q p 
fertim umbrofas auras a conrecftis acciperent.Metcll 9 Odauia Augufti 
forore genitus forum inumbrauit uelis,ut falubrius fatigantes uerfaren 
tur . Sed auram ad refrigerandu plus ualere q umbram, intelliges uelo 
ftraris indudOjita ut 2 urx minus pueniant ♦ Plinius conceptacula um/ 
brarum in edihus fieri folita meminit.Eaqlia eflent no ddcripfere . Sed 
qliacumq finr^narurain eisimitadaeff .Spedare licet ubi ore apto ofd 
tes,anima em!ttistepente,ubiuero labrjs preeffionb 9 fufflas , tunemii/ 
fus aer fubgefadus appellit ♦ Sic iflic in xdifido ubi laxo ueniat aura fpa 
tio pfertim luftraro fole tepet, ubiuero ardiorem per callem umbro/ 
fumet; confluat, illic citatior refrigeraricrq eft.Feruens aqua fi ex fijfiula 
p a iam frigente aqua ducta fir,refrigeratur.Par quide ratio erit in aura.. 
Quxrunt qd itafit, cp in fole perambulares non fufeantur , confidentes 
fufeantur , promptu elt.Nam motu cieri auras , qbus radi] uisfruftrer, 
Rurfus umbra ex fe ut gelida fit ^pderit tedum tedo, 8C parietem parieti 
obducere. Atq hi quidem, q plus inter fe diftabunr,eo erit umbra efius 
ualidior,qadlocus u a contectus 8C arcumfeptus minus inferuefeat .In/ 
terflitium enim hoc inter utrofq parietes uim ferro e habet eam ,quam 
haberet parilis crafiitudinis rourus.Sed ederia prxftat, cp murus a fole 
conceptum ardorem tardius exuit, & importatu aia frigus diutius te/ 
net. Inter hofeqqs diximus parietes dupllces,tempcramcntu acris, equa 
biliter pfcuratdn locisubi folfs ardores ofFendant,parics dudusex pu/ 
mice incalefadiones minus fufdpieqac minus aiTcruabit.Ofiia ad con/ 
clauia fi fuerint ualuss conduplicata , hoc efq.fi ualuis exterioribus, atq 
item alteris ualuKimericnbus cccludantur,ita ut interprimas &' fecun 
das ualuas aer medius ad fpaaum cubiti concludatur , efficient , ut qui. 
intus loquantur ab exchifis nequeant fubaudiri ,. 

Minutiora qdam qux ad ignis ufum conferunt- Cspur. XI1IT, 

N Vncfi aedificandum fit loco nimium algenti, utemur igne ♦ Vfus 
ignis uariusefqfed omniu comodus eritis, q habebitur loco pa/ 
culb,et collucentiiNam fi cxclufc fumci$?,auttefiudtnaroruni pftabitur 
aere male affectum dabir,qufoculisindiicat {eaturigine,.& acie hebeter, 
A Jdeqipfe flammarum , 8i lucis afprdusex uiuo foco perq hilaris ut 
aiuat, comes cftpambus ad larem ccnfabulantibus,Sccl m media gui& 



DE RE AEDIFICATORIA LIB. X. ts ? 

furnaria fuperne adefie oportet ferream trafuerfam ualu3m,qua tu qtii 
dem ubi ornis fum 9 euacuerit,& pruna candore nitens fcfeipfam fouere 
coeperit, inuertas, gulam cf occludas nequis externus surse flatus t> eam 
apertionem poffit inferri.Pariesfiliceus,marmareusue<:uni & algidus, 
tum 8C humedluofus eft.Nam aerem frigore fuo cocogit , SC in fodor etn 
uertit.T ophineus atcjjice Tcftaccus comodior eft,ubi penitus iiccuerit. 

Nouos 8C madetes intra parietes pfertim teftudinatos qui pernosftabit, 
graues ilibibit aegrotationes doloris,febriucj? , &pituita.lnuentiluntc| Qualis paries 
ea re uifum amiferint,neruis obtorpuerint , m ente animifet! ceciderint, inhabitandus 
& uecordesfadiiint. Vtaute ocyus ficcefcanr peruif apertiones difcurfi 
tantibus uetis relinquedee funt.Omnm erit comodiffimusparies ualitu 
dini,qtti fiat crudo latere per biennium ante exficcato. Crufta ex gypio 
indudta aere Ipiffitudine infalubre reddit, SC pulmonibus cerebro no 

cuaeft. Materia pfertim abieginea au t ite populea fi pariete conueftieris 
critloc 9 falubrior,5£ bn fatis hyemerepens, fftate uero haud multo erit 
calens,fed IbriciSidraici fortaffisFietinfefius.Id uitabitur,fi interuacua 
oppleueriscalamo,Iiuelatebrasomes,etq>fugiabefii)sobftruxeris.Cre 
ta SC rapilio,&; amurca fubacta redtiffime obftruetur.OIeu enim genus 
orne id animantis qefex putrefaclione ortum fit, penitus abhorret. 

Quomodo ferpentes, culices, a'mices,mufoe,mures,pulices, 
tineae, & id genus perdantur & arceantur. Caput. XV. 

S Ed qn in ifta incidimus,iuuat hic referre nonnullaq apudgraues au 
tores legim 9 . Aedificiu ofrii uacet moleftia optandum efi.Oetes Ker 
. culi facrum fecere , cp eos a culicibus liberaffet. Et Meliuntaecp campas 
. abegiffet auineis. Eolesfacrificabant Apollini g copia murum . Mag/ 
num id quide beneficium, led cj nam padto ifta efficerent non tradidere. 

Tam etfi apud aliquos ficinuenio.Aflyrrj pulmone uftolato, carpe, ite 
fquilla ex fugliminarioftn, pendens uenenofa ornia fugari animalia, Ser 
pentes, inqt Ariftoteles , ex aedibus odore difpelles rutae . Etin ollam ii 
carnes inieceris ingreiTam ueiparum copiam concludes.Etiulphureori 
. ganocg agrefti latebris formicarum impolitis exterminabis formicas, 

Sabinus Tyro ad Meccenatemfcripfit iirao marino, aut dnere obtura/ 
tis eorum foraminibus tolii , efficaciffime ait Plinius heiiotropio herba 
•. curantur,alt) a§ diluto latere immiflam inimicam putJt . Apud ueteres 
hocteftantur mutuas a natura (jbufdam rebus &animantibusinterle 
innatas eITeinimicitias,acres a qad alter alteri peftem, perniciecp adferatv 
. lix q illud ftt , q> muftela nidore uftse felis , ce ferpentes odore fugentur 

f 5 leo/ 


/ / 

' i 

i 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

feopardi«Et aiunt adfanguiftigse caput,ubi mebris hominum per tina/ 
cius haerer,{i cimicem applicaris ,.ilico foluctur , languidacf decidet, & 
contra fumo uftae fanguiTugje ab intimis diffugas cimicem difeuti atc£ 
depelli. Puluerem , inc|tSolinus,fumptum ex infula Athamo,q inBri/ 
tannia eft,qinfparferit, ilico ferpentes oes fugient. Idem ipfum aiunt hi/ 
ftorici efficere terram, q plgrifc£ aliis locis, 3C maxime ex infula Eubuffo 
fumpta eft.Quxuero ex infula Galeon Garamathufcorpiones, atcj?ite 
ferpentes interimit. Strabo apud Libya^pter metu fcorpionum pedes 
cum eantdormitum ledosiliinirefolitosallio.Cimices queadmedum 
interfici oporteat feribithis uerbis Safernas.Cucumere anguinum con/ 
dito in aq,eac£infundito q uoles, nullae accedent. Autfelle bubulo cum 
aceto mixto ungito ledu . AI 17 fece uini latebras oblutariiubent.Radix 
cerrei(inqt Pliniusjaduerfaf fcorpionibus 8C cotra iitiufmodi noxias he 
ftiolas,maximeqj ferpentes uim habet fraxinus egredia. Filicis folia fer/ 
petes non recipiunt.Capillo muliebri, aur cornu caprino,aut ceruino, 
aut fcobe cedr^aut gutta galbani,aut fileris, uirerifcg hederg,iunipero£g 
incefis^pfiigabunturjiunipenq; femine undi penitus inmunes ab miuria 
ferpenmfunr.Haxum hgrba odoratu a fpides inebriat, fopiuntq? uttor 
pcant. Gontra erucas palo iubet imponas in hortis offa equini capitis 
exfemella.Platani aduerfantur uefpertilionibus . Decoda ex Sambuci 
flore fi afperferis eundas necabis mufcas.Id fiet promptius helleboro, 
T uni &C raufea dC decoda cx hellcboro nigro necabitur. Dens caninus 
uni cum cauda,pedibus ue in aula (ut fertur) fepultus mufearum mole/ 
fiias abigit.Stellioncs croci odorem non perferunt. Crematoru lupino 
rara fumus culices interficit. Mures aconiti odore quis a longinquo ne/ 
cabantur.Tum 6C mures atqj item cimices fumos odore atramenti.Pu/ 
lices fi locum decoda ex coloquintida afperferis,aut item tribuli marini 
oes euanefbent . Si uero hirti fanguine aiperferis, eo cateruatim omnes 
curfabunt, fugantur odore bra fficx, 8 c longius oleandri. Vafis patulis 
plenis aqua japauimentum difpofitis temere faltitances pulices facile per 
dentur. T mea? abfinthio, aneacf femine , fabinxepodorefugabuntur. 
Veftem a tineis non tangi q fuerit in funem pdi eant, Sed de his haden 9 , 
qux fortaffis fuere plura q? grauiffimus ledor poitiil affer, feci dabis 
Hemam^ff non aliena funtab emendandislocorum uitrjs,tam 8Cfi con/ 
tramoleftiam, odiofamc^affiduitatem infeftiffimarum iftiufmodi pe/ 
ffitrni nihil hr quod fatis conferre poffe uideatur. 

De k)ds'gcfium calefaciendis acrefrigerandis,de'q? parietum uicijs 
reformandis&emendandis» Caput» XVI» 



DE RE AEDIFICATORIA LIB, X. i<r 4 

R Edeo ad re.Miru qd ita fit,pariete atrfjfi ueftias auleis intextis lani 
ficio,locum habebis tepente,fin ex lino,fie« frigidor* Locus fi erit ni 
mium uligmofus infodito cloacas 8C foffas puteales, eafcg completo pi? 
miceautglarea,nequid aq interpurrefcat.Poftea foluinfierniro carbone 
ftratura alta pedem,in idc£ fternito fabulone, aut poti 9 3C comodius tu/ 
bulosfugne pauimetato«Omnino,pderit fi aer fub pauimento fpirarit. 

Sed contra folis ardores, & contra hyemis fguitie belliffime faciet, fi alio 
qn folu non humed:um,fed ficcum fit.Fodiro area csenaculi foffione ad 
pedes duodecim,& hunc cotabulato materia nuda,pauimeto crufia in/ 
dura intro aere dat,fupra q poffes crcdere,frigidiffimurn aded,ut etiam 
ueltiti focco pedes ea frigefeat materia nullo impofito pauimento , pter 
tabulas* Tectu uero ccenaculiifii 9 ad fublimefup caput tefiudinato,nii 
rabere quarum aefiate fubalgid 9 ,hyeme tepes fit.Qcffi forte eueniet,qd’ 
flle in fatyraqri£iir,ut eripiant fomnum Rhedaru trafitus arefio. Vico^e 
inflexu et initantis intonet conuitia mandrx,ex q seger ftrepitu uexatus 
laboret.Huic incomodo difeimus ex epiftola Plinq Iunioris q pacto bel/ 
liffune fubueniatur,his uerbis^Iu necum efi cubiculum noctis di Cowni » 

Non illud uoces feruu!oru,non maris murmur,no tepeftatum motus, 
non fulgu^s lume,ac ne diemqdem fenris, nifi feneltns aptis tam alti, ab 
ditiq;feereti.llIaratioeft:q> interiacens adro parietem cubiailihornq} 
diftinguit, atc£ ita ocm foniru media inanitate confumit. V enio ad pie/ 
tes.Parietum uitia haec funt.Na autrima. faciunt , aut difibluuntur, aut 
offa pfringtmtur , aut agpendiculi recfiitudinedifcedunt.Ifto^ malotfc 
uariefunt caufg uaria etiS remedia.Cauiai^ aliae manifefta? , alig occulti 
ores, SC nifi p 9 acceptu detrimetu qd coferatno fatis cofiat.Et alia pterea 
nequicq oblcurafut,fed fortaflis no tm ad pernicie ogm uakre,quantu 
ualeat fibi ignauia hominu pfuafit. Caufa in piete propta erit hsec,puta 
ubi flt plus fatis gracilis, ubi fit nexuris non comodis, ubi apertionibus 
refertus nocuis,.ubi demq? offa contra iniurias tepdtatum non fatis mu 
% nita fint . Quae aut occulta 2i pter fpem euenianr hcecfunt.Motusfer/ Neglio fitia' 
r£,fulgura,fcli naturxcj omnis inconftanna. Sed inprimis quiduniuer uniuer? £ ope/ 
fis operu partibus plurimum obfit efi hominum negligentia atqrin/ rura pacibus- 
curia. Surdus(inquit ilie)aries parietibus e fi caprificus, neq? dictu crcch/ nocet, 
bile q immania uiderim faxa commota 2C diitrufa ui et cuneo radiculae 
inter fiffiiras obortae, quamflqstum primum tenelliabfierfifler, opus 
pefte immune gduraffer.iVhhi uehemcterpbantur ueteres/quifamilias 
ex publico conitituebat ut opera curarent publica atc£ tueretur. Fuere, 

«|s reliquit Agrippa aferiptos numero huic cc, 3C quinquaginta , quos f 4 , 



LEONIS BAPTISTAE ALBERTI 

Cxfar,cccc. & fexaginta,dicarutc£ operi pedes quinos denos^pximos, 
fit circum ad aqrum dudt 9 uacaret,ne radicib 9 infurgetum arbo$t came 
rationes latera'ue foluerentur ♦ Id quocf priuati {peftaffe uifi funt in his 
opibus q effe eterna optarent. Nam in fuis qdem monumetis fepulchro 
rum infcnbebant qt pedes in agrum dicaret religioni. Alrj denos qnos, 
alii uigenos.Sed ne ifta reperam, adultas arbores interimi abokricj? ar/ 
bicrantjfi per eos dies, quibus fol canicula ingrediatur,unu ad pedtm re 
cidantur,& fadto foramineper medulla oleum, qcfpetroleu nuncupat, 
infundat,fulfunsfarina inmixta, aut fi decocta ex putaminib 9 fabarum 
uftis ahudeinfpargatur.Sylua extirpabis inqt Columella, Iupinifiore, 
fi-icco cicutg uno die comacerato SC infperfo radicibus . Menftruo tadta 
arbor amittit fronde inqt Solin 9 . Alrjetia necari afferut radice paftina/ 
<ce m aring arbores cotactg necatur incjt Plini 9 . Nunc redeo ad fupiora. 
Paries fi erit plus fatis gracilis , tuc aut nouiffimum alteru pariete appli 
cabim 9 ueteriutfiatun 9 , autimpeff; uitadf gratia offa tm interftruem 9 , 
hoc eft,pilas,colunas ue trabeales. Applicabitur paries parieti fic.Nam 
in uetere pariete plufculis loris captus lapidei ualidi ex lapide rediuiuo 
pf:gentur,puta obfirmabun fpirinenres ut nouiffimum que attollis pie 
tem mcant,ac ueluti duas inter cruftas^p nexura fint,& no mfi ordinario 
nou 9 aftruetparies hic lapide.Pilap parietem excitabis fic, eius futuram 
latitudine fignabis in uetere pariete rubrica , poft id ab ipfo fundaroero 
incipies murum perfodies feneftra cuius latitudo fitpte ahq maior c| p/ 
feriptum illud in p ariete, qefrubnea fignafti. Altitudo uero feneftra? erit 
non muita.Moxfumma diligentia qdrato lapide ordinibus eeqtis ob/ 
ftruefur.Fiet hoc pacto, ut illa pieris pars, q intra preferiptione rubricj 
relicta eft, pilee craflirudine coprehedatur,S£ paries cor.ftabriiattir . Pari 
deinceps ratione qua primam pilee littus partem fubftulifti,deinceps re/ 
• liquas fuperindurito ptes ad fummam ufe£ operis finitionem . De gra/ 
iNex» p / c ^ 1£:afc hactenus ♦ Nexurae uero ubi deerunt , ferreis , uel potius aeneis 
rletc illaqueationibus utemur , fed caucndum ne uulneribus offa debiliten/. 

tur . Sed fi fortepondusirruentis telluris urgebit latus, authumedla/ 
rione uuiabir, ducito fecundum parietem foffam latam uti res poftuler, 
SC hemicycios extruito,qui quidem ponderis uim incobentis telluris ex 
cipiant,& nares plufculis locis adigito, quibus lnftillans humorfundat 
atq; expurget. Aut tigna infremito , q frontibus ^tunfam ab irruente 
tellure pietem captu phendant atc£ detineant, tignaquftgc tranfuerfarijs 
ad fi bufato , a c dem cep s congeftitrjs onerato.Confcret quidem id. Nam 
denfabitur aggefra congeries priufquam materiaeneruus deficiat. 



DE RE AEDIFICATORIA LIBI X. 

De his quae non prouideri,fed i3 cffccfta emendari poflint. Cap . XVII.’ 

V Emo ad ea q nonq>uideri,fed iam effeefta emendaripofsint. Fiflu/ 

ra in pariere,atq 3 bhearum proclinatio interdum fiet a teftudmeq» Fiffi parieris 
arcus parietis trudant , aut q> impofita ponderu iniquitate, no tolerent,. 
fed grauia Ferme om nia uitia iftiufiuodi non nifi a fundamentis uerout, 
uerualiunde,an a fundamentis fintmdicijs intelligcmus.Naq; fiflura q 
demparietis(utab eainripia)quain partem furgcdodefl exer at, illic fub 
efle uitii caufam indicabit. Sin autem in nulla partem fiflura deflexerit, 
fedlurfum recta confcederitin fummo dilabitur,Confiderabimus hinc 
& hinc lapidum ordines.Nam hiquide q in parte a libella de fcendermt 
illinc fubeiTe fundamenti! infirmum demefirabunt . Sm aurem n; ftim/ 
mo illasfus fuerit paries, 8 t ab imo rimae phireshiabuntlabris, quefefe 
capitibus fuisinrerfurgendu contingat,tuncfirmos efle angulosparie/ 
tum , feduirium adeffe indicantin media lengitudinjs fundamentr-Sin 
autem unica tantum iftiufinodt erit rima , qiila quidem erit ;n fummo 
adaptior,tanto in angulis fadta commotione indicabit. Itaq; fundamen 
eis prouidifleubiepus fit, tunqp opis magnitudine Si foh firmitate iux 
ta parietem angufturn foditoputeum,(ed profundum ufij fchdum fir/ 
tnuCf inuenias,fuffoffocf illic infirr.o pariete confefum ordinario lapide 
fuffarcinato, 8 t finito durefc 3 t.Gum duruerit, altura fimilem alibi pu/ 
teum infoditOjpariq; ratio ne fubaftruito ,finiroq;ficccfcat , Hoc igitur 
pacto tradudtis foffuris parieti firm amerum fijbfiitncs. Quod fi ex fen/ 
tentiafolumconftans non picabitur , tunc certis loris paulo ab angulis 

diftantibus hinc,atcj; hinc:3d radices parieris mroqriatere,hoceft, in a/ 
rea,q fub. tedto eft,& area,5 extra efi c regione fa&s puteis figentur pali- 
infolo confertiffim/,Si infiruentur tignisomni parte lirmiflimis fecun/ 
dum parietis longitudinem .Poft id trajicientur craffior.es , & longe uali 
diffim 5 trabes ptr tranfuerfas parietis radiccs,ita,ut tignorum flaturas 
infideant, St dorfo parietem, quafi pontcs,iugs ue fuftineant.In omni/ 
busiftiufinodr,quasrecenfiiinius,inftaurationibtisprouidedum eft,ne , 

iitnouum hoc qj adiungis opus aliqua ex parte fui imbecillius,?! uton®' 
fufeeptum diuqi, bcnecp perfer ar.Nam ilico tota parietis molesin hanc ^ 

jpfam imbecilliorem parte fidendo conflueret. Sin autem illic fundam? 
sa ad medium parietis erur.t comota , St fugnx partes illtnfoe confiant,, 
tunc fignabis in parietis fade arcti rubrica amplum,.quantmexigitres,, 
hoc eft,ut concipiat fub (e in totum qcf commotum fit. Tum ab altero 
fluouis capite arcus iftius incipies transfodito parietem foramine non, 

f 5 maiore* 



Vt tolloflum 
uci Kdiculam 
* prodi n3tu 

fubkucnuis. 


LEO NfS BAPTISTAE ALBERTl " 

snaiore,§ q> unicum ad fe capiat lapidcir. arcus, quem nos lapidem ali/ 
bi cunefinucupauirous,cunuec£ huncipfum ad fuas lineas inftituito ud 
radius a centro iftius cycli^pdudus diriget, Poft id^pximuni aliud con/ 
tiguura foramen adaperito , fimilicj; cuneo repleto , ac deinceps opere 
fuccefliuo arcum gficito. Succedet infiituturo nullo cum periculo.Colu 
na $C offa ficiibi erunt debih'tata,fic reftitues.Subftruito ad trabem epis 
arcum ualidum tegula &C gypfo , fubic&is auoq: ex gypfo pilis ad eam 
rem accommodatis , ut arcus iftic qui nouiffime fubducetur apertiones 
ueteres bn copleant, fiant cf aftru<?tio hsec fumma feffinantia nulla opis 
intermiffione.Gypfi natura efi, ut inter ficcifcendu cxcrefcat.Ergo aftru/ 
cftio hxchouiffima humeris fuis qadcritinfefufceptum fuhlcuabit on* 
ueteris parietis fornicis uc.Tu paratis rebus illinc laefam columnam exi 
miro,&loco integram fubftituito.Qdffi cx materia fulci rc,<&l fu brjcibus 
eniti libueriqex trabibus ftatcrasfubmitrito, St ,pdu<fturr. earutr. iper/ 
tulis harena onerato . Extollent pondus fenfim fine ulla qUatione cox/ 
quabiliter,^ paries fi a ppendiculo difccffcrir,ftaruitOTigna ut hsereant 
adpadta parieti . His lingulis adij-cito fingula fulcimenta cx materia bn 
ualida pedibus imis a pariete diusricatis.Tuncucdlibus aut cuneolis fen 
fim ftringitOjUtpancteni urgeant.Sic di ftributis <cr. arib u s con pingen/ 
do paries ad perpendiculum re ft i tuetur. Si id non licuerir, firmabis fui/ 
dtura trabium firmo in folo , & trabes bn picabis pice 6C oleo , nequid 
calcis contactu uifientur , Mox afiruitoquadraco ex lapide anterides, 
ita ut picata fuldtura conueftiatur.Incidctforteut cellcfius, xdicuJa uc 
in alteram partem tota cum bafi^ clinati fmt, tunc fiubleu abis qua iub/ 
fidant, aut fubdemes qua pfurgant. Audax utrum cp epus ♦ Prius igitur 
8C hafim,& q diffolui motu poffinr, tignis , 8C o ini iltaqatione bn con/ 
iugaro 8C concingito.Cingendi genus commodum, erga ftuia cuneis p 
firicta fublcuabimus fubmiffa trabe in medum uedtis , qcfipm ftatera 
nuncupauimus.Subdemes foffurafcnfim produ<fta.E3 fietfic.Nam in/ 
optes a medio lateris fub ad radices imi pedamenti, & illic,ad prefundu 
fubcidesaptionemnon multum latam, altam ueroqad eam ordinarrjs 
lapidibus firm lffi mis fubftituus pofitis ad arbitriu fubinfierncre.Aper/ 
xionem hanc fiubfiru endo non ad fummu ufq; penitus completam red/ 
ffes, fed palmos aliqt relinques in uacuo, qs cuneis rcbufiisnon inter 
rariffimis complebis . P.»ri deinceps opere totum fuffulcies latus ifticfa/ 
celli,qcFindc prxffius fidere udis . Ifta ubi onus fufccperint, tu bdllc 8C 
cautiffimc cuneos ipfos fubmoucas, pronum parietur, ad iu fiam perpe 

dicuSL 



DE RE AEDIFICATORIA LIB X* itf<f 

diculirecftitudincm reftitues.Mox q inter cuneos interuacua pateant fub 
firmabis cuneis ex Iapide fifmiflimo* Apud Romam ad bafiiicam Petr» 
maximarri q? alj parietum in columnis a perpendiculo declmanteirui/ 
nam tedtis minentur, fle excogitaram. Pronam panctis fingulam parte 
eam , g columna quis fubftineat, inftitueram abfcindere,atq? e medio 
amouere ♦ Idq? parietis , qcfdeptum elidar eftituere opere ordinario ad 
perpediculum, relicftis mterftruendum hinc atq? hinc dentibus lapideis,, 
anfeohfq? ualidiflimis , quibus reliqua hructurae innouatio annecteret* 

Deniq? ad teCtum trabem, cui proclinata muri pars fubadimenda eiTet, 

comendalTem capreis machinis fupra tectum erectis, firmatis hinc atej 

hinc machina.^ pedibus tedi parienfq? parte habiliore. Hoc deinceps m 

alteris atqj alteris columnis quantum res poftuiaiTtr erFecnTera 4 Capra 

nauticum inftrumentum ch tignoi^ trium, quo^e fumma capita m unit Capra nauti / 

comunctafibulantur 8C connodantur, pedes autem m triangulum coi/ tum infirume 

locantur.Hac machina adhibitis trochleis cochlea ue ad onera tollenda tum , 

utimur commodilTime.Cruftam uetufto parieti, aut pauimento nouif/ 

fime inducturus prius obluito aqpura , liquentiq? Rore calcis, mmixta^ 

farina marmoris peniculo dealbato,fic harenariones tenebit. In pauime 

ii fubdiualis rimulam fi aneres incerniculo puratos oleo , pfertsm lina 

Ceo , fubegeris atq? infuferis ftagnabit . Huic operi commodiffima erit- 

creta calce uiu3 bn fubacta, 3C furno excoCta,& xlaco induda ex oleo fif/ 

fura prius omipuluere itu muni reddita. Id fiet terfura pinarum et multa 

follium fuffiatura.Et operis etiam elegantiam non negligamus . Parie/ 

ces , fi forte fint altitudine informi ducto , aut opere adpado coronas, 

aut pictura fedioncs, q illam altitudinem aptis locis diuidant 4 Sinaute 

erit paries nimium oblongus, inducito a fummo ad imum columnas 

non nimium frequentes, fcd fubdifpanfas.Confi{t«tenim ; SC rtmorabit 

intuit 9 ,qfi diu cricrrjs ohenf s,ufci intorqfcar atc£ minus offendatur ua/ 

(titate 4 Hoc etiam faciat ad rc. Multa quidem cp in loco depiliore fita , q? 
ue parietibus cir.da humiliorib 5 finr , quam ro poftulat,ea re minora, 

& anguiticra uideburur,g re ipafmt.Contrag; multa poftea g elatiora-, 
reddita funt , adauctis pauimento pariete ue longe uila dehinema/ L* 

jora funt,g prius indebantur, SC apertionibus commcdatis,oftio 
ue aptiore loco pofito,fcneftris uein pte parietis, celfore ada/ 
pertis,ccenaojla $C manfionesredadas conftat,ut digni/ 
ores,multoq? elegantiores habeantur. 

Librorum decem rei aedificatoriae finis*-